הקדמה: די נבואות פון פורענות אויף די שכנים פון ארץ ישראל
נאכדעם וואס דער פסוק האט באשריבן עמוס'ן, זיין ארט און זיין אויפנאמע אלס נביא, הייבט דער נביא אן זיינע נבואות. אבער נאך איידער ער נבוא'ט אויף יהודה און אויף די עשרת השבטים, הייבט ער אן מיט נבואות פון פורענות אויף די גוים וואס זענען שכנים צו ארץ ישראל - יענע פעלקער ארום אונז וואס האבן אונז שלעכטס געטאן, און דער הקדוש ברוך הוא גייט זיך פון זיי רעכענען און נעמען זיין נקמה. אזוי שרייבט דער רד"ק: דאס זענען געווען זיינע ערשטע נבואות, און ערשט דערנאך נבוא'ט ער אויף ישראל וואס האבן פארדארבן און קאליע געמאכט זייערע מעשים, און דערפאר וועלן זיי גולה זיין פון זייער לאנד.
דער מלבי"ם רעכנט אויס די שכנים לויט די פיר זייטן פון דער וועלט: ארם איז געווען א שכן צו ארץ ישראל פון מזרח זייט, פלשתים פון מערב זייט, צור אין צפון (דאס פלאץ פון צור און לבנון פון היינט), און אדום, עמון און מואב אין דרום. אויף יעדן איינעם באזונדער וועט קומען א באזונדערע נבואה און א באזונדערער עונש.
פארוואס ווערן די גוים געשטראפט אויב ישראל האט געליטן צוליב זייערע אייגענע זינד?
לכאורה איז דא דא א גרויסע קשיא: כלל ישראל האט דאך געליטן צוליב זייערע אייגענע זינד, און ווען מיר וואלטן נישט קאליע געמאכט וואלט מען אונז נישט געשלאגן; אויב אזוי, פארוואס זאל מען שלאגן די וואס האבן אונז געשלאגן? אשור איז דאך א "שבט אפי" - א שליח פונעם הקדוש ברוך הוא, און לכאורה קומט אים נאך שכר פארן אויספירן דעם רצון השם! זאגט דער מלבי"ם: הגם כלל ישראל האט געליטן צוליב זייערע עבירות, דאך וועט מען נישט פארלאזן אן קיין שטראף יעדן וואס האט זיי אנגערירט צום שלעכטן, אזוי ווי עס שטייט "וגם את הגוי אשר יעבודו דן אנוכי" - הגם עס איז געווען א גזירה פון פיר הונדערט יאר, פונדעסטוועגן וועל איך משפט'ן אויך זיי.
און עטליכע הסברים זענען דא אויף דעם. דער ערשטער: ווער האט דיר געהייסן זיי פייניגן? דער אויבערשטער האט געגזערט "ועבדום" - אבער צי האט ער געזאגט אז דווקא דו, מצרים, זאלסט דאס טאן? דו האסט דאס געטאן בהתנדבות - באקום דעריבער וואס עס קומט זיך דיר! דער צווייטער הסבר: "אני קצפתי מעט והמה עזרו לרעה" - דער אויבערשטער האט געהאט א קליינעם כעס, אבער וואו שטייט געשריבן אז מען זאל פארקנעכטן און פייניגן, מען זאל לייגן זייערע קינדער אלס ציגל אין די בנינים, מען זאל שחט'ן קינדער און זיך וואשן אין זייער בלוט? פרעה איז געווען א גרויסער מחמיר אין דער גזירה, און פאר זיינע חומרות צאלט ער דעם פולן פרייז. און אזוי איז ביי אלע אנדערע פעלקער: פאר אלע אויסגעטראכטע חכמות פון עינויים וואס זיי האבן צוגעלייגט העכער דעם וואס עס איז געווען נגזר - פאר דעם צאלן זיי.
"על שלושה... ועל ארבעה" - מידת הסליחה און מידת הדין
כֹּה אָמַר יְהֹוָה עַל שְׁלֹשָׁה פִּשְׁעֵי דַמֶּשֶׂק וְעַל אַרְבָּעָה לֹא אֲשִׁיבֶנּוּ עַל דּוּשָׁם בַּחֲרֻצוֹת הַבַּרְזֶל אֶת הַגִּלְעָד׃ - אזוי האט דער אויבערשטער געזאגט: אויף דריי זינד פון דמשק [האב איך נאכגעלאזט], אבער אויפן פערטן וועל איך עס נישט צוריקדרייען, ווייל זיי האבן געדראשן גלעד מיט אייזערנע דרעש-שליטנס.
זאגט דער רד"ק: וויסן זאלסטו, אז דער הקדוש ברוך הוא רעכנט זיך נישט מיט א מענטש אויפן ערשטן, צווייטן און דריטן עוון, און ערשט דערנאך שטראפט ער - "הן כל אלה יפעל אל פעמיים שלוש עם גבר". צוויי און דריי מאל באשטראפט דער הקדוש ברוך הוא נאך נישט, אבער ביים פערטן מאל - "ועל ארבעה לא אשיבנו".
דער רד"ק לייגט נאך צו א גרויסן יסוד: דער הקדוש ברוך הוא קוקט נישט אויף די אומות העולם, נישט צום גוטן און נישט צום שלעכטן, נאר ער האט זיי איבערגעגעבן אין די הענט פון די שרים. די איינציגע וואס זענען זוכה צו השגחה פרטית פון אים יתברך זענען כלל ישראל און דאס הייליגע לאנד; אבער די לענדער פון די פעלקער - דארט זענען נישט פאראן די אויגן פונעם אויבערשטן, נאר די אויגן פון די שרים. און ווען עס איז יא דא אן השגחה אויף די גוים, איז דאס נישט צוליב אן אינטערעס אין וואס עס טוט זיך מיט זיי, נאר צוליב כלל ישראל: דאס גאנצע וואס דער הקדוש ברוך הוא גיט אכטונג אויף די אומות איז ווען די זאך איז נוגע צו אונז.
איין יוצא מן הכלל איז יא פאראן: ווען די גוים באגייען אן אויסערגעווענליך הארבע זאך, א גרויסן חמס, אזוי ווי דור המבול און די מענטשן פון סדום - וואס דעמאלט איז דא א גרויסער שאדן צום יישוב, ווי דער לשון פונעם רד"ק. דער הקדוש ברוך הוא האט נישט באשאפן די וועלט פאר תוהו נאר לשבת יצרה, ער איז מעוניין אינעם יישובו של עולם. און גיט אכטונג אויפן דיוק: עס רעדט זיך נישט פון עבירות שבין אדם למקום, נאר פון עבירות וואס פארדארבן דעם יישוב העולם. "ארדה סדום ועמורה", "ויד עני ואביון לא החזיקה", אנשי סדום רעים וחטאים - אין אזא מצב מישט זיך דער הקדוש ברוך הוא אריין הגם עס האט נישט קיין שייכות צו כלל ישראל. אבער דער סטאנדארטער מצב איז נישט אזוי.
דריי מאל האט אונז דמשק געפייניגט
דער רד"ק רעכנט אויס די דריי מאל וואס דמשק האט אונז געפלאגט: דאס ערשטע מאל אין די טעג פון בעשא מלך ישראל, דאס צווייטע מאל אין די טעג פון אחאב, און דאס דריטע מאל אין די טעג פון יהואחז בן יהוא, אויף וואס עס שטייט "כי אִבְּדָם מלך ארם וישימם כעפר לדוש" - אז ער האט זיי געפייניגט מיט שווערע עינויים. און אין א מאמר מוסגר באמערקט דער רד"ק אז עס איז אויך געווען א מאל אין די טעג פון יהורם בן אחאב, נאר דאס רעכנט מען נישט, ווייל יענעם מאל האבן די ארמים געכאפט קלעפ ווען זיי זענען געקומען אין לאנד - און מען רעכנט נישט פאר זיי קיין מאל וואס זיי האבן שוין באקומען דערויף זייער עונש. קומט אויס אז מען רעכנט פאר זיי דריי מאל וואס זיי האבן אונז געפלאגט און נישט געכאפט קיין קלעפ.
און דאס פערטע מאל, וואס דעמאלט זענען זיי באשטראפט געווארן אויף אלעס, איז געווען זייער קומען אויף יהודה אין די טעג פון אחז. דעמאלט איז דער מלך אשור ארויפגעקומען, פארכאפט דמשק, פארטריבן ארם אין גלות קיין קירה, און רצין מלך ארם געטויט. אויף דעם אלעם נביאות'ט עמוס: איר, דמשק, האט אונז געפלאגט דריי מאל און מען האט אייך נאכגעלאזט, אבער ביים פערטן מאל וועט אייך דער הקדוש ברוך הוא געבן דעם פאסיגן קלאפ וואס קומט זיך אייך.
די דאזיגע נבואה איז געזאגט געווארן בערך פינף און צוואנציג יאר פאר די געשעענישן זענען געקומען. און אויב מען וואונדערט זיך אויף אזא פריצייטיגע נבואה - זאגט דער מלבי"ם: וואונדער דיך נישט, ביי ישעיה שטייט דאך "ובעוד שישים וחמש שנה יֵחַת אפרים מעם". אויב דארט איז עס א נבואה אויף פינף און זעכציג יאר, איז פינף און צוואנציג יאר גאר נאנט. א נבואה מוז נישט זיין אויף עפעס וואס גייט פאסירן איבער צוויי טעג; זי קען זיין אויף עפעס וואס וועט געשען ערשט נאך לאנגע יארן.
וואס מיינט "לא אשיבנו"
איין פירוש: ביז יעצט האב איך אים כביכול מוחל געווען, אבער ביים פערטן חטא קער איך אים מער נישט צוריק צום מצב פון סליחה און מחילה. אויף יעדן חטא פלעג איך אים צוריקקערן צו דער סליחה, אבער אז ער האט נאכאמאל קאליע געמאכט - וועל איך אים יעצט באשטראפן אויף אלעס.
דער מלבי"ם ערקלערט קודם בדרך תמיהה: זיי האבן שוין געזינדיגט דריי מאל, מיינסטו דען אז אויפן פערטן פשע וועל איך אים נישט אומקערן זיין גמול? זיי מוזן דאך באקומען זייער עונש. נאר ביים ביאור המילים באמערקט ער אז מצד דקדוק הלשון איז שווער אזוי צו טייטשן, ווייל צוריקגעבן א גמול קומט שטענדיג מיטן אות ל' - "ומעלליו אשיב לו"; אבער "אשיב את" מיינט אומקערן די זאך אויף איר פלאץ, אזוי ווי "שוב ה' את שבות עמו", אדער געבן אן ענטפער (להשיב תשובה). און דא שטייט "אשיבנו" - ווי "אשיב את". דערפאר ערקלערט דער מלבי"ם צוויי וועגן: אדער אז "לא אשיבנו" מיינט איך וועל אים מער נישט צוריקקערן צו זיין ערשטער מדרגה - אז רצין מלך ארם וועט גיין אין גלות און ארם וועלן פארטריבן ווערן און נישט צוריקקומען צו זייער ארט; אדער אז "אשיבנו" איז א לשון פון תשובה און רעאקציע: צי וועל איך אים דען נישט געבן א פאסיגן ענטפער אויף זיינע זינד? און וואס וועט זיין מיין ענטפער? די פורענות וואס איך וועל ברענגען אויף זיי, און דורך דעם וועלן זיי דערקענען זייער זינד.
"על דושם בחרוצות הברזל"
דא דערמאנט דער נביא דעם גרעסטן חטא פון אלע. עס שטייט "ויכם חזאל בכל גבול ישראל מן הירדן מזרחה את כל ארץ הגלעד", און דארט האט ער זיי געדראשן מיט חרוצות הברזל. ערקלערט דער רד"ק: חרוצות הברזל זענען כלי מכשירים מיט וואס מען דרעשט תבואה, און אזוי ווי דוד המלך האט געטאן צו בני עמון - "וישם במגרה ובחריצי הברזל" - וואס ער האט זיי געפייניגט, אזוי האבן אונז די מענטשן פון דמשק געפייניגט און אריבערגעפירט די חרוצות הברזל איבער זייערע קערפערס. און "את הגלעד" מיינט די איינוואוינער פון גלעד, נישט די ערד נאר די מענטשן וואס האבן דארט געוואוינט. דאס איז זייער גרויסער חטא, און אויף דעם וועט זיך דער הקדוש ברוך הוא רעכענען מיט זיי.
און נאך א פירוש ברענגט דער מלבי"ם בשם דעם אברבנאל: די דריי פשעים פון ארם זענען די דריי באקאנטע עבירות - עבודה זרה, גילוי עריות און שפיכות דמים. און אויף דעם זאגט דער אויבערשטער: כאטש וואס איך האב זיי נישט צוריקגעגעבן לויט זייערע מעשים אויף די דאזיגע פשעים, צי וועל איך דען אויך יעצט ווען זיי האבן צוגעלייגט א פערטן פשע - "על דושם בחרוצות הברזל את הגלעד" - זיי נישט אפצאלן זייער פארגעלט?
דאס פייער וואס פארשפרייט זיך פון אינעווייניג אויף ארויס
וְשִׁלַּחְתִּי אֵשׁ בְּבֵית חֲזָאֵל וְאָכְלָה אַרְמְנוֹת בֶּן הֲדָד׃ - און איך וועל שיקן א פייער אין הויז פון חזאל, און זי וועט פארצערן די פאלאצן פון בן הדד.
וְשָׁבַרְתִּי בְּרִיחַ דַּמֶּשֶׂק וְהִכְרַתִּי יוֹשֵׁב מִבִּקְעַת אָוֶן וְתוֹמֵךְ שֵׁבֶט מִבֵּית עֶדֶן וְגָלוּ עַם אֲרָם קִירָה אָמַר יְהֹוָה׃ - און איך וועל צעברעכן דעם ריגל פון דמשק, און איך וועל פארשניידן דעם איינוואוינער פון בקעת און, און דעם הערשער וואס האלט דעם שטעקן פון בית עדן, און דאס פאלק ארם וועט גיין אין גלות קיין קירה, האט דער אויבערשטער געזאגט.
זייער פורעניות וועט נישט קומען אויפ'ן געוויינטלעכן דרך הטבע. אויפ'ן דרך הטבע פירט זיך אז דער שונא באזיגט קודם די ארומיגע ערי השדה, דערנאך דעם טויער פון דער שטאט, און צום סוף פארניכטעט ער דעם בית המלך - פון אינדרויסן אויס אינווייניג. דא איז פונקט פארקערט: עס הייבט זיך אן פון אינווייניג און גייט ארויס אויסנווייניג. "ושלחתי אש בבית חזאל" - חזאל איז געווען דער קעניג, און דאס איז דער בית המלכות; "ואכלה ארמנות בן הדד" - בן הדד איז געווען דער זון פון חזאל און האט געקעניגט נאך אים, און ער האט געבויט פאלאצן ארום זיין פאטערס הויז, און דאס פייער גייט שוין ארויס צו די פאלאצן.
און פון דארט ציט זיך דאס פייער ווייטער: "ושברתי בריח דמשק" - דאס איז שוין דער ריגל פון די פעסטונגען פון דער שטאט, וואס געפינט זיך מער אינדרויסן פון די פאלאצן. "והכרתי יושב מבקעת און" - דאס איז שוין ארום דמשק. "ותומך שבט מבית עדן" - בית עדן איז געווען א פלאץ וואס האט באלאנגט צו מלכות ארם, א מלוכה פאר זיך, און "שבט" מיינט דעם שטעקן פון די הערשער. ווען ארם וועט גיין אין גלות, וועט אויך דער הערשער-שבט פון בית עדן פארטריבן ווערן. "וגלו עם ארם קירה" - אלע וועלן פארטריבן ווערן אין גלות און אומקומען צום פלאץ וואס הייסט קיר; "קירה" איז פונקט ווי "ירושלימה" און "מצרימה", דאס הייסט: קיין קיר.
קומט אויס, זאגט דער מלבי"ם, אז די זאך איז ענליך צו א חולה מסוכן ביי וועמען די קרענק הייבט זיך אן אינעם הארץ - אינעווייניג - און פון דארט ווירקט זי אויף די איבעריגע אברים, ביז זיין גאנצער קערפער ווערט קראנק און ער ליגט אין בעט. די האנט איז געווען געזונט, נאר דער חולי האט זיך אנגעהויבן פונעם הארץ און זיך פארשפרייט אויסנווייניג. אזוי אויך דא: עס הייבט זיך אן מיט א פייער אין בית חזאל, און פון דארט שפרייט עס זיך אויס ווייטער. און דער רד"ק פארגלייכט דאס צו "כי אש יצאה מחשבון" - דאס פייער גייט ארויס פון די מלכי ארם און פון דארט שפרייט עס זיך אויס אינדרויסן.
יעדער נביא און די פורעניות פון זיין צייט
זאגט רש"י: אלע פורעניות וואס די נביאי ישראל האבן נבואה געזאגט וועגן א שווערד וואס וועט קומען אויף די אומות העולם - די נביאים וואס האבן געלעבט פאר סנחריב, ווי ישעיה און עמוס, האבן נבואה געזאגט אויף דער שווערד פון סנחריב; און די וואס זענען געווען פאר נבוכדנצר, ווי ירמיה און יחזקאל, האבן נבואה געזאגט אויף דער שווערד פון נבוכדנצר. יעדער איינער זאגט נבואה אויף דער שווערד וואס קומט נאך זיין צייט, יעדער לויט זיין ענין און זיין תקופה.
און ווער עס וויל, קען זען די פארווירקליכונג פון דער נבואה אויך אין אונזערע טעג, ווארום נבואה שנצרכה לדורות נכתבה. "ושברתי בריח דמשק", "והכרתי יושב מבקעת און", "ותומך שבט מבית עדן" - ביז היינט האבן מיר די דאזיגע ווערטער נישט פארשטאנען, און היינט צו טאגס זעט מען ווי דמשק און גאנץ סיריע צעפאלן און ווערן חרוב.
און דער חפץ חיים, ווי באקאנט, פלעגט זאגן ווען ער האט געזען געשעענישן אין דער וועלט: מיינט נישט - דער הקדוש ברוך הוא האלט חשבונות אויף לאנגע יארן. אין דער צייט פון דער בירגער-קריג אין שפאניע האט ער געזאגט: מיינט איר דען אז דער הקדוש ברוך הוא האט פארגעסן וואס עס איז געווען מיט פיר הונדערט יאר צוריק? גירוש ספרד, וואס זיי האבן אונז אנגעטאן - מיינט איר אז דער אויבערשטער האט פארגעסן? יעצט רעכנט זיך דער הקדוש ברוך הוא אפ מיט זיי. און יענע בירגער-קריג האט געקאסט העכער א מיליאן טויטע.
און פארוואס זאלן מיר גיין ווייט? "בת בבל השדודה, אשרי שישלם לך... אשרי שיאחז ונפץ את עלליך אל הסלע" - איז דאס דען נישט וואס עס פאסירט דארט היינט? מענטשן גייען ארום אינעם מארק, פלוצלונג רייסט זיך אויף א זעלבסטמערדער און הרג'עט פופציג מענטשן; אן אויפרייס-אויטא און ארום אכציג הרוגים. דער מענטש וואס קוקט אויף דעם פרעגט אויף וואס און פארוואס, אבער דער וואס זיין זכרון איז נישט א זכרון פון איין מינוט, נאר פארמאגט אן היסטארישן זכרון פון טויזנט, צוויי טויזנט און דריי טויזנט יאר צוריק - ווייסט אז דא באצאלט מען דעם פרייז, און די צייט פון באצאלן מוז קומען. אלעס וואס מיר זעען היינט איז דאס זעלבע פייער וואס איז דעמאלט נגזר געווארן, און די נבואה ווערט פארווירקליכט פאר אונזערע אויגן.
נבואה אויף די פלשתים
כֹּה אָמַר יְהֹוָה עַל שְׁלֹשָׁה פִּשְׁעֵי עַזָּה וְעַל אַרְבָּעָה לֹא אֲשִׁיבֶנּוּ עַל הַגְלוֹתָם גָּלוּת שְׁלֵמָה לְהַסְגִּיר לֶאֱדוֹם׃ - אַזוי האָט דער אויבערשטער געזאָגט: אויף דרײַ זינד פֿון עזה און אויף פֿיר וועל איך עס נישט צוריקציִען, ווײַל זיי האָבן פֿאַרטריבן אַ גאַנצן גלות אים איבערצוגעבן צו אדום.
יעצט זאגט עמוס א נבואה אויף די פלשתים, די שכנים פון ארץ ישראל פון דער מערב-זייט. די דריי עבירות, לויט'ן שטייגער פונעם מלבי"ם, זענען עבודה זרה, גילוי עריות און שפיכות דמים; און די פערטע עבירה - "על הגלותם גלות שלמה להסגיר לאדום". בשעת'ן חורבן איז אדום געשטאנען "על הפרק", דאס הייסט ביים שיידוועג וואו די פליטים זענען אנטלאפן, כדי זיי צו פארניכטן און אומברענגען, ווי עס ווערט מבואר אין ספר עובדיה. אסאך זענען אנטלאפן צום מערב-זייט, וואס דאס איז די זייט פון ארץ פלשתים, און די פלשתים האבן זיי איבערגעגעבן אין די הענט פון די אדומים און זיי אויסגעליפערט צום שונא - כדי דער גלות זאל זיין א גלות שלמה.
באמערקט דער רד"ק: וויבאלד עס ווערט דא דערמאנט אדום און עס ווערט דערמאנט "גלות שלמה", רעדט זיך דאס וועגן בית שני - ווארום ביי בית שני איז געקומען דער מחנה פון אדום, טיטוס און די רוימישע חיל, וואס זיי זענען געווען אדומיים; און "גלות שלמה", ווייל ביי בית שני איז דא גארנישט איבערגעבליבן קיין פליטה, וואס איז נישט געווען אזוי ביים בית ראשון. און נאך באמערקט דער רד"ק אז רוב פלשתים האבן זיך צום סוף אומגעקערט צו דער יידישער דת, דאס הייסט זיי האבן זיך מגייר געווען, און אויף די וואס האבן זיך נישט מגייר געווען שטייט "ואבדו שארית פלשתים".
וְשִׁלַּחְתִּי אֵשׁ בְּחוֹמַת עַזָּה וְאָכְלָה אַרְמְנֹתֶיהָ׃ - און איך וועל שיקן אַ פֿײַער אין דער מויער פֿון עזה, און זי וועט פֿאַרצערן אירע פֿאַלאַצן.
עזה האָט געהאַט פֿעסטע, באַפֿעסטיקטע מויערן, און דער אויבערשטער זאָגט: די מויער וועט פֿאַרכאַפּט ווערן און די שטאָט וועט איבערגעגעבן ווערן פֿאַר אַ מאכלת אש. דאָס איז אַ טייל פֿונעם עונש.
וְהִכְרַתִּי יוֹשֵׁב מֵאַשְׁדּוֹד וְתוֹמֵךְ שֵׁבֶט מֵאַשְׁקְלוֹן וַהֲשִׁיבוֹתִי יָדִי עַל עֶקְרוֹן וְאָבְדוּ שְׁאֵרִית פְּלִשְׁתִּים אָמַר אֲדֹנָי יֱהֹוִה׃ - און איך וועל אָפּשנײַדן דעם באַוואוינער פֿון אשדוד און דעם וואָס האַלט דעם שטעקן פֿון אשקלון, און איך וועל אומקערן מײַן האַנט אויף עקרון, און עס וועלן אונטערגיין די איבערגעבליבענע פֿון די פלשתים, האָט געזאָגט גאָט דער הערשער.
אַלע די דאָזיקע נעמען זענען אונדז באַקאַנט פֿון ספר שופטים און פֿון די מלחמות פֿון כלל ישראל מיט די פלשתים - דאָס זענען די סרני פלשתים. און דורכאויס דעם גאַנצן וועג האָבן מיר געליטן פֿון זיי ווען זיי זענען געווען אין אונדזער לאַנד, און עס זענען פֿאַראַן וואָס זאָגן אַז זייערע נאָכקאָמען, אויב נישט די בּיאָלאָגישע דאַן די גײַסטיקע, זענען די פּאַלעסטינער, די ממשיכים פֿון יענע וואָס זענען געווען ווי דערנער אין אונדזערע אויגן און שטעכער אין אונדזערע זײַטן.
אשדוד, אשקלון און עקרון זענען שטעט פֿון די פלשתים, און דערפֿאַר ווערן זיי דאָ אויסגערעכנט. גת, זאָגט דער רד"ק, דערמאָנט ער נישט, ווײַל גת האָט געהערט צו די מלכי יהודה וואָס האָבן זי אײַנגענומען; און דערפֿאַר ווערן נאָר דערמאָנט די איבעריקע פֿיר סרני פלשתים. "ותומך שבט" - שבט מיינט דער מלך, און תומך שבט הייסט די געהילפֿן פֿונעם מלך; און דער מלבי"ם האָט פֿריִער מסביר געווען אַז תומך שבט איז דער וואָס איז נישט ממש אין גדר פֿון אַ מלך נאָר אין אַ מדרגה אונטער דער מלכות. "והשיבותי ידי על עקרון" - נאָכדעם ווי עזה, אשדוד און אשקלון וועלן פֿאַרלענדט ווערן, וועל איך נאָך אַ מאָל קערן מײַן האַנט אויף עקרון זי צו פֿאַרניכטן, און מיט דעם "ואבדו שארית פלשתים". דער מלבי"ם ערקלערט: פֿון אשדוד זענען אָפּגעשניטן געוואָרן די תושבים, פֿון אשקלון איז אָפּגעשניטן געוואָרן די ממשלה, און עקרון איז חרובֿ געוואָרן אין גאַנצן - און דערפֿאַר ווערט בײַ איר געזאָגט "והשיבותי ידי".
נבואה אויף צור: "ולא זכרו ברית אחים"
כֹּה אָמַר יְהֹוָה עַל שְׁלֹשָׁה פִּשְׁעֵי צֹר וְעַל אַרְבָּעָה לֹא אֲשִׁיבֶנּוּ עַל הַסְגִּירָם גָּלוּת שְׁלֵמָה לֶאֱדוֹם וְלֹא זָכְרוּ בְּרִית אַחִים׃ - אַזוי האָט געזאָגט דער אויבערשטער: אויף דרײַ זינד פֿון צור און אויף פֿיר וועל איך עס נישט אָפּווענדן, צוליב דעם וואָס זיי האָבן אויסגעליפֿערט אַ פֿולע גלות צו אדום און האָבן נישט געדענקט דעם בונד פֿון ברידער.
צור איז אויך סמוך צו ארץ ישראל, און זי האָט אויך אויסגעליפֿערט אַ גאַנצע גלות צו אדום אין די טעג פֿון בית שני, ווען טיטוס און זײַנע חבֿרים זענען אַהער געקומען - האָט צור געהאָלפֿן זיי אויסצוליפֿערן אין זייערע הענט.
"ולא זכרו ברית אחים" - צוויי פשטים זענען פֿאַראַן דערויף. איין פּירוש: מען מיינט דעם בונד צווישן שלמה המלך און חירם מלך צור, ווי עס שטייט "מה הערים האלה אשר נתת לי אחי" - זעט מען דאָך אַז דער טיטל צווישן זיי איז געווען "אחי". און דאַן איז די תביעה אויף צור: ווי אַזוי האָסטו אויסגעליפֿערט אַ גאַנצע גלות צו אדום און נישט געדענקט דעם בונד וואָס דײַן מלך חירם האָט געשלאָסן מיט שלמה'ן. דער צווייטער פּירוש: די ווערטער גייען אַרויף אויף אדום, וואָרעם עשיו איז דאָך געווען אַ ברודער צו יעקבֿ און בני אדום זענען די קינדער פֿון עשיו, און אַזוי אויך האָט משה רבינו געשיקט צום מלך אדום "כה אמר אחיך ישראל". און לויט דעם גייט דער סוף פֿונעם פּסוק צוריק אויף אדום: אדום האָט נישט געדענקט אַז מיר זענען זייערע ברידער פֿונעם מוטערס לײַב. און כאָטש דאָס זענען ברידער וואָס מיר וואָלטן זיך נישט אויסגעקליבן, וואָס קען מען טאָן - ווי דאָס באַקאַנטע וואָרט זאָגט אַז קיין ברידער קלײַבט מען זיך נישט אויס; אָבער זיי האָבן זיך נישט אויפֿגעפֿירט מיט אונדז ווי ברידער און נישט געדענקט דעם בונד וואָס פּאַסט צו זײַן צווישן ברידער.
וְשִׁלַּחְתִּי אֵשׁ בְּחוֹמַת צֹר וְאָכְלָה אַרְמְנוֹתֶיהָ׃ - און איך וועל שיקן אַ פֿײַער אין דער מויער פֿון צור, און זי וועט פֿאַרצערן אירע פֿאַלאַצן.
און צום סוף איז צור חרובֿ געוואָרן דורך נבוכדנצר, און נאָך אַ מאָל דורך אלכסנדר מוקדון, ווי עס ווערט מבואר אין ספר יחזקאל.
נבואה אויף אדום: עברה שמורה לנצח
כֹּה אָמַר יְהֹוָה עַל שְׁלֹשָׁה פִּשְׁעֵי אֱדוֹם וְעַל אַרְבָּעָה לֹא אֲשִׁיבֶנּוּ עַל רׇדְפוֹ בַחֶרֶב אָחִיו וְשִׁחֵת רַחֲמָיו וַיִּטְרֹף לָעַד אַפּוֹ וְעֶבְרָתוֹ שְׁמָרָה נֶצַח׃ - אַזוי האָט דער אייבערשטער געזאָגט: אויף דרײַ זינד פֿון אדום, און אויפֿן פֿערטן וועל איך עס נישט צוריקציִען, צוליב דעם וואָס ער האָט נאָכגעיאָגט זײַן ברודער מיט דער שווערד, און האָט פֿאַרדאָרבן זײַנע רחמנות-געפֿילן, און זײַן צאָרן האָט שטענדיק געריסן, און זײַן כּעס האָט ער געהיט אויף אייביק.
די דרײַ זינד פֿון אדום זענען, לויט דעם מלבי"ם'ס שטייגער: עבודה זרה, גילוי עריות און שפיכות דמים. און דער פֿערטער חטא - "על רדפו בחרב אחיו", וואָס דאָס מיינט בײַם חורבן בית ראשון. און "ויטרוף לעד אפו", זאָגט דער מלבי"ם, רעדט זיך פֿון די רומיים וואָס האָבן חרובֿ געמאַכט ירושלים בײַם בית שני; און די רומיים זענען בני אדום, ווי דער אברבנאל האָט אויפֿגעוויזן מיט ראיות.
און אַזוי אויך זאָגט דער מלבי"ם: די בני אדום האָבן אַן עבֿרה אויף כּלל ישׂראל צוליב זייער אמונה, וואָרן עס איז באַקאַנט אַז זיי גלייבן און זענען זיכער אַז מיר ייִדן האָבן געהרגֿעט אותו האיש, און ממילא האָבן זיי אַן אייביקע עבֿרה צו אונדז. און דאָס איז "ועברתו שמרה נצח" - די עבֿרה איז אָפּגעהיט אין זייער האַרץ אויף אייביק, און קעגן דעם גאַנצן כּלל. אַ מענטש וואָס כּועסת זיך אויף עמיצן וואָס לויט זײַן מיינונג האָט יענער געטאָן עפּעס נישט ריכטיק - וועט ער זיך אָפּרעכענען מיט יענעם אַליין; אָבער זיי רעכענען זיך אָפּ דורך אַלע דורות: רדיפֿות, רציחות, פּאָגראָמען, גזירות, אָטאָ דאַ פֿע, שפּאַניע און די פּײַניקונגען פֿון דער אינקוויזיציע, גזירות ת"ח ות"ט, כמעלניצקי מיט זײַנע באַנדעס, און דער שרעקלעכער און שוידערלעכער חורבן אין אייראָפּע - דאָס אַלץ איז אדום. די עבֿרה אויף וואָס ס'איז דעמאָלט געווען גייט אַריבער אַלע גבֿולים צו באַשטראָפֿן אויך ווער ס'איז גאָר נישט געווען קיין חלק אינעם ענין, און דערפֿאַר הייסט עס "עבֿרה", וואָס גייט אַריבער די מאָס, ווײַל זיי האָבן גוזר געווען הריגה, שמד און אונטערגאַנג אין יעדן דור און דור.
און וואָס איז דער טײַטש "על רדפו בחרב אחיו"? דער רד"ק ברענגט: איין פּירוש, אויף עשׂו, אַז ווען יעקבֿ איז אַנטלאָפֿן פֿון אים האָט ער אים נאָכגעיאָגט מיט פֿיר הונדערט מאַן מיט זיך. אַ צווייטער פּירוש, און אַזוי טײַטשט אויך רש"י, אויף דעם וואָס ס'איז געווען ווען ישׂראל איז דורכגעגאַנגען אין מדבר דורך אדום, און אדום האָט אים געזאָגט "פן בחרב אצא לקראתך", "ויצא אדום לקראתו בעם כבד". און דאָס מער ריכטיקע, זאָגט דער רד"ק, ווי ער האָט מבֿאר געווען אין די פֿריִערדיקע פּסוקים: אַז ס'רעדט זיך פֿון דער תּקופֿה פֿון בית שני, און אדום איז רומי וואָס האָבן דאָ משחית געווען און פֿאַרגאָסן אַ סך בלוט אין ארץ ישׂראל.
"ושחת רחמיו" - דרײַ פּירושים
דער פּשוט'ער פּירוש: געוויינטלעך זענען פֿאַראַן רחמים פֿון אַ ברודער אויף זײַן ברודער, און דאָ האָט ער די דאָזיקע רחמנות פֿאַרדאָרבן און בטל געמאַכט, און האָט זיך נישט געפֿירט מיט יענער מידת הרחמים. דער אבן עזרא טײַטשט "רחמיו" פֿונעם לשון פֿון אַ רחם: ביידע זענען געווען אין איין מוטערשלאַס, און דאָס אַליין וואָס איר זענט געווען אין איין רחם דאַרף שאַפֿן אַ געפֿיל פֿון שייכות און אַ פֿאַרבינדונג צווישן דיר און יעקבֿ - און דו האָסט פֿאַרדאָרבן די דאָזיקע פֿאַרבינדונג.
און חז"ל אין מדרש תנחומא דרשנ'ען אויך אַזוי, נאָר זיי נעמען די זאַך אַ סך ווײַטער: ווען עשׂו איז אַרויס פֿון בויך פֿון זײַן מוטער רבֿקה, האָט ער פֿאַרדאָרבן איר רחם, און מיט דעם האָט ער איר פֿאַרהאַלטן פֿון געבוירן די צוועלף שבֿטים. רבֿקה האָט געדאַרפֿט געבוירן צוועלף שבֿטים, און פֿון צוועלף זענען געבליבן בלויז צוויי - ווײַל ווען עשׂו איז אַרויסגעקומען האָט ער צעקלאַפּט איר רחם און זי האָט מער נישט געקענט געבוירן. און וווּ איז דאָס מרומז? אין דעם וואָס שטייט "והנה תומִם בבטנה" - "תומִם" שטייט געשריבן חסר, ת' ו' מ' מ', און עס פֿעלן אַן א' און אַ י' וואָס זענען בגימטריא י"א: ער האָט איר פֿאַרפֿעלט עלף שבֿטים, ווײַל ער אַליין ווערט דאָך נישט געציילט, און פֿון די צוועלף איז בלויז יעקבֿ געבליבן.
און דער בעל הטורים זאָגט אַז לויט דעם וועט מען אויך פֿאַרשטיין וואָס עס שטייט "ויצא הראשון אדמוני" - אדמוני הייסט פֿאַרגאָסן מיט בלוט, ווײַל ער האָט צעריסן און פֿאַרדאָרבן איר רחם און איז אַרויסגעקומען באַגאָסן מיט איר בלוט; אויסער דעם פּירוש אַז זײַן בלוט איז נישט איינגעזאַפּט געוואָרן אין אים. און דאָס איז "ושחת רחמיו" - דער אייבערשטער מאָנט פֿון אים פֿאַרן פֿאַרדאַרבן דעם רחם פֿון זײַן מוטער. "ויטרוף לעד אפו" - יענער צאָרן און כּעס וואָס איז געווען אויף דורות און אויף אייביק, און די עבֿרה און דער כּעס זענען אָפּגעהיט אויף שטענדיק.
וְשִׁלַּחְתִּי אֵשׁ בְּתֵימָן וְאָכְלָה אַרְמְנוֹת בׇּצְרָה׃ - און איך וועל שיקן אַ פֿײַער אין תּימן, און זי וועט פֿאַרצערן די פּאַלאַצן פֿון בצרה.
עס זענען פֿאַראַן וואָס ערקלערן אַז "תימן" מיינט דאָס לאַנד פֿון דרום, אָבער דער מלבי"ם זאָגט אַז זי איז פֿון די שטעט פֿון אדום, און ברענגט ראיות פֿון די פּסוקים. "ארמנות בצרה" - בצרה איז די מטרופּולין פֿון אדום, דאָס הייסט די הויפּטשטאָט, די צענטראַלע שטאָט, און אונטער איר געפֿינט זיך די שטאָט רומי. און אויף דעם האָט ישעיה נבֿואה געזאָגט "מי זה בא מאדום חמוץ בגדים מבצרה" - פֿון דאַנען זעט מען אַז בצרה איז די הויפּטשטאָט פֿון וואַנען ער קומט; און "חמוץ בגדים" מיינט קליידער וואָס זענען באַפֿלעקט מיט בלוט.
און רש"י זאָגט אַז די פּאַלאַצן פֿון בצרה געפֿינען זיך צווישן מואבֿ און אדום, און פֿון לאַנד מואבֿ איז זי און האָט זיך געצויגן נאָך אדום, און זי האָט אים געשטעלט אַ מלך ווען דער ערשטער מלך איז געשטאָרבן. און וווּ זעט מען דאָס? אין דעם וואָס שטייט אין בראשית "ואלה המלכים אשר מלכו בארץ אדום", און עס ווערט דאָרט דערמאָנט "יובב בן זרח מבצרה". פֿון דאַנען זעט מען אַז צווישן בצרה און אדום איז געווען אַ שײַכות און אַ נאָענטקייט, און מען האָט אַפֿילו אַ מאָל אויפֿגעשטעלט אַ מלך פֿון בצרה וואָס האָט געקעניגט איבער אדום.
נבֿואה אויף בני עמון
כֹּה אָמַר יְהֹוָה עַל שְׁלֹשָׁה פִּשְׁעֵי בְנֵי עַמּוֹן וְעַל אַרְבָּעָה לֹא אֲשִׁיבֶנּוּ עַל בִּקְעָם הָרוֹת הַגִּלְעָד לְמַעַן הַרְחִיב אֶת גְּבוּלָם׃ - אַזוי האָט דער אייבערשטער געזאָגט: אויף דרײַ זינד פֿון בני עמון [האָב איך נאָכגעלאָזט], און אויפֿן פֿערטן וועל איך עס נישט צוריקדרייען, אויף דעם וואָס זיי האָבן צעשפּאָלטן די שוואַנגערע פֿון גלעד כּדי צו פֿאַרברייטערן זייער גרענעץ.
אויך דאָ זענען די דרײַ זינד עבודה זרה, גילוי עריות און שפיכות דמים; און דער פֿערטער חטא - "על בקעם הרות הגלעד". און עס זענען דאָ צוויי ביאורים דערין. דער אברבנאל טײַטשט אויס "הרות" מלשון הר, אַ באַרג: בני עמון זענען געווען נאָענט צו ארץ הגלעד, און זיי האָבן געוואוינט אַריבער דעם גולן, אויפֿן אָרט וווּ עס איז הײַנט ירדן. וואָס פֿלעגן זיי טאָן? זיי האָבן צעשפּאָלטן די בערג לעבן זיי - בערג וואָס באַלאַנגען צו אונדז - און זיי אָפּגעשאָרן, כּדי צו נעמען טיילן און זיי צוטשעפּען צו זייער גרענעץ. און דאָס איז "למען הרחיב את גבולם", אַז זיי האָבן צעשפּאָלטן די הרי הגלעד צו גזלנען אַ חלק פֿון ארץ ישראל צו זייער חלק.
און רש"י טײַטשט כפשוטו: "הרות" מיינט שוואַנגערע פֿרויען. זיי האָבן זיך נישט באַגנוגנט מיט זייער אַכזריות מיטן אויסשאָכטן דאָס פֿאָלק, נאָר אויך די שוואַנגערע פֿרויען האָבן זיי געשלאָגן אויפֿן בויך און זיי צעשפּאָלטן - "בקעם הרות הגלעד", זיי האָבן צעשפּאָלטן די שוואַנגערע פֿרויען אין גלעד. און ווי באַקאַנט איז דאָס אויך געווען איינע פֿון די באַליבטע מעשׂים פֿון די נאצים ימח שמם וזכרם; זעען מיר פֿון דעם אַז די דאָזיקע זאַך איז שוין געווען דער מינהג פֿון די גוים מקדמת דנא.
און דער מלבי"ם זאָגט אַז ביידע פּירושים זענען מרומז אין דער נבואה פֿון ירמיהו אויף בני עמון, וווּ דער אייבערשטער פֿאָדערט פֿון זיי פֿאַר זייערע שלעכטע מעשׂים און זאָגט: "הבנים אין לישראל, אם יורש אין לו, מדוע ירש מלכם את גד ועמו בעריו ישב". "מדוע ירש מלכם את גד" - דאָס הייסט, פֿאַרוואָס זענט איר געגאַנגען און געהרגעט די יורשים, דורך דעם וואָס איר האָט צעשפּאָלטן זייערע שוואַנגערע פֿרויען, אַזוי ווי דער פּירוש רש"י, און דורך דעם האָבן זיי נישט קיין יורשים; און "ועמו בעריו ישב" - איז קעגן דעם צווייטן חטא, וואָס זיי פֿלעגן אָפּשערן די בערג כּדי זיי צוטשעפּען צו זייער חלק, און דער מלך פֿון עמון איז געגאַנגען און זיך באַזעצט אין אונדזערע בערג און אין אונדזערע טעריטאָריעס. קעגן די דאָזיקע צוויי חטאים טוט זיי דער נביא מוסר'ן.
וְהִצַּתִּי אֵשׁ בְּחוֹמַת רַבָּה וְאָכְלָה אַרְמְנוֹתֶיהָ בִּתְרוּעָה בְּיוֹם מִלְחָמָה בְּסַעַר בְּיוֹם סוּפָה׃ - און איך וועל אָנצינדן אַ פֿײַער אין דער מויער פֿון רבה, און עס וועט אויפֿעסן אירע פּאַלאַצן, מיט אַ געשריי אין אַ טאָג פֿון מלחמה, מיט אַ שטורעם אין אַ טאָג פֿון פֿאַרווירפֿעניש.
"והצתי אש" - איך וועל אָנצינדן אין זיי דאָס פֿײַער פֿון מלחמה. און די הצתה, זאָגט דער מלבי"ם, איז אַ פֿאַרברענונג וואָס ווערט געטאָן אויף איינמאָל, אַז מען צינדט אָן דאָס פֿײַער אויף איין מאָל פֿון אַרום, און דאָס דאָזיקע פֿײַער וועט זיך פֿאַרשפּרייטן אין גאַנץ בני עמון. און אַזוי האָט ירמיהו געזאָגט "ובנותיה באש תִּצַּתְנָה". און ווען וועט דאָס זײַן? "בתרועה ביום מלחמה", און אַזוי שטייט דאָרט אין ירמיהו "והשמעתי אל רבת בני עמון תרועת מלחמה", "בסער ביום סופה".
און דער טעם פֿאַרוואָס דער עונש קומט דווקא דורך פֿײַער: ווײַל זייער עבודה איז געווען די עבודה פֿון פֿײַער, זיי פֿלעגן דינען צום פֿײַער. דעריבער האָט דער אייבערשטער געזאָגט: דורך דעם פֿײַער וועט איר פֿאַרברענט ווערן. און אין דעם ליגט אַ באַווײַז פֿאַר זיי, אַז דער אויף וועמען דו פֿאַרלאָזט זיך - נישט נאָר וואָס ער באַשיצט דיך נישט, נאָר ער שעדיקט דיך נאָך. אַזוי ווי מיר האָבן געזען אין מצרים: דער יאור איז געווען זייער עבודה זרה, און דער עונש איז געקומען דורך אים - דער יאור האָט געברענגט טויט, די פֿיש זענען אויסגעשטאָרבן און דער יאור האָט געשטונקען; דײַן גאָט איז געוואָרן אָפּגעשוואַכט און אָן כּוח. און אַזוי אויך ווען כלל ישראל האָט גענומען אַ לאָם צו שעכטן, און דאָס לאָם איז געווען דער אלוה פֿון מצרים: זאָלט איר זען אַז אין אײַער אלוה איז נישטאָ קיין כּוח, און דווקא אין דער צײַט פֿון זײַן שליטה - אין חודש ניסן, און אינעם שפּיץ פֿון זײַן ממשלה ווען די לבנה איז אין איר פֿולקייט אין ט"ו אינעם חודש - וועלן בני ישראל אַרויסגיין פֿון מצרים, זיי וועלן שעכטן דאָס לאָם און עס אויפֿעסן, און אײַער עבודה זרה איז גאָרנישט און קען גאָרנישט טאָן. אַזוי אויך דאָ: זעט אַז דאָס פֿײַער וואָס איר דינט וועט אײַך נישט ראַטעווען, נאָר פֿאַרקערט, עס וועט אײַך נאָך שעדיקן און פֿאַרברענען.
וְהָלַךְ מַלְכָּם בַּגּוֹלָה הוּא וְשָׂרָיו יַחְדָּו אָמַר יְהֹוָה׃ - און זייער מלך וועט גיין אין גלות, ער און זײַנע שׂרים צוזאַמען, האָט דער אייבערשטער געזאָגט.
און אַזוי אויך אין דער נבואה פֿון ירמיהו: "כי מלכם בגולה ילך כהניו ושריו יחדיו". און אינעם אויסדרוק "מלכם" זענען דאָ אַרײַנגערעכנט צוויי זאַכן: סײַ דער מלך כפשוטו, וואָס וועט גיין אין גלות, און סײַ די עבודה פֿונעם מולך - ווײַל זיי פֿלעגן דאָך דינען צום מולך. און די עבודה פֿונעם מולך איז דאָך טאַקע די עבודה פֿון פֿײַער: מען פֿלעגט מאַכן אַ מדורה פֿון איין זײַט און אַ מדורה פֿון דער צווייטער זײַט און דורכפֿירן דאָס קינד לויפֿנדיק צווישן זיי, און כּדי מען זאָל נישט הערן זײַנע געשרייען פֿלעגט מען פּויקן מיט פּויקן; און דעריבער הייסט יענער אָרט אין גיא בן הינום "תופת", אויפֿן נאָמען פֿון די תופים וואָס מען פֿלעגט קלאַפּן כּדי מען זאָל נישט הערן די יאָמערלעכע געשרייען.
און דערפֿאַר לייגט דער פּסוק צו "הוא ושריו יחדיו". לכאורה, פֿאַרוואָס פֿעלט אויס צו זאָגן "הוא", מען האָט דאָך שוין דערמאָנט דעם מלך? נאָר ווײַל עס זענען דאָ צוויי ביאורים: לויט איין ביאור מיינט "מלכם" דעם מלך כפשוטו, און לויטן צווייטן ביאור מיינט "מלכם" דעם מולך; דעריבער זאָגט דער פּסוק "הוא ושריו" - כּדי אײַנצושליסן סײַ דעם מלך און סײַ די שׂרים.
לסיכום:
דער דאָזיקער פּרק הייבט אָן די נבואות פֿון עמוס מיט פּורעניות אויף די שכנים פֿון ארץ ישראל - דמשק, עזה, צור, אדום און עמון - יעדער איינער אויף "שלושה פשעים ועל ארבעה", וואָס ביים פֿערטן מאָל איז אויסגעגאַנגען די מידת הסליחה און דער דין ווערט אָפּגענומען פֿאַר אַלץ. מיר האָבן געלערנט אַז דער אייבערשטער היט נישט אָפּ און באַשטראָפֿט נישט די אומות נאָר בנוגע צו ישראל אָדער ווען זיי פֿאַרדאַרבן דעם יישוב העולם; אַז אפֿילו ווען כלל ישראל ליידט צוליב זייערע אייגענע זינד, וועט ער נישט ריין וואַשן די וואָס רירן זיי אָן צו שלעכטס, ווײַל די שלאָגערס האָבן צוגעלייגט אַן אייגענע אַכזריות; אַז דאָס פֿײַער פֿאַרשפּרייט זיך פֿון בית המלכות אַרויס, אַזוי ווי אַ האַרץ-קרענק וואָס פֿאַרשפּרייט זיך אין גאַנצן גוף; און אַז דער חשבון פֿונעם קדוש ברוך הוא בלײַבט אָפּגעהיט אויף יאָרן און דורות, אַזוי ווי די רייד פֿונעם חפץ חיים. און פֿון אדום האָבן מיר געלערנט דעם סוד פֿון דער שנאה און עבֿרה וואָס בלײַבט אויף אייביק, פֿון וועלכער עס זענען אַרויסגעקומען אַלע רדיפֿות און פּראָגראָמען ביז אונדזערע טעג - און אין דער זעלבער צײַט אויך די הבטחה אַז דאָס פֿײַער וואָס איז דעמאָלט פֿאַר'משפּט געוואָרן ווערט נתקיים פֿאַר אונדזערע אויגן, ווײַל אַ נבואה וואָס האָט אויסגעפֿעלט לדורות איז פֿאַרשריבן געוואָרן.