מנחות, פרק י"ג, משנה י' - די פארלעצטע משנה אין דער מסכת. דא באגעגענען מיר זיך מיט איינע פון די מערסט פאדערליכע אנטוויקלונגען אין דער אידישער היסטאריע: דאס אויפשטעלן פון בית חוניו און די הלכות וואס זענען חל דערויף. בית חוניו איז געווען א מקדש וואס מ'האט געווידמעט צו ה' אלוקי ישראל, אבער עס האט געפונקציאנירט אין מצרים. יוספוס פארציילט, ממש א וואונדערליכע זאך, אז בית חוניו האט געפונקציאנירט ביזן יאר 73 צום ציילונג - דריי יאר נאכן חורבן בית המקדש אין ירושלים - און הערשט דעמאלט האט דער קייסער אספסיאנוס געזארגט אז מען זאל אים חרוב מאכן, אויס מורא אז די אידן וועלן זיך דארט באנייען און אנגיין מיט אן אייגענעם מקדש דארט.
ווי אזוי איז דער בית חוניו געגרינדעט געווארן:
דער מקור פונעם בית חוניו ווערט באשריבן אין א ברייתא אין מנחות: שמעון הצדיק האט געהאט צוויי זין - שמעי דער בכור און חוניו דער אינגערער. דאך האט שמעון הצדיק באשטימט אז זיין יורש זאל זיין חוניו, וויבאלד ער איז געווען דער גרעסערער צווישן די צוויי. חוניו האט אבער נישט געוואלט, וויבאלד שמעי איז געווען עלטער פון אים מיט צוויי יאר, און ער האט געזאגט אז שמעי איז דער וואס איז פאסיג צו ווערן כהן גדול. עס זעט אבער אויס אז ער האט חרטה געהאט: ווען שמעי איז געווען גרייט צו דינען און זיך איינצוגעוואוינען צו דער עבודה, האט חוניו אים אריינגענארט און אים געהייסן אנטון א געוויסן קלייד און אבנט, וואס זענען באמת געווען פרויען קליידער - א קלייד, אן אבנט און א סינר. נאכדעם האט ער געזאגט פאר די כהנים אז שמעי פירט זיך אזוי כדי מקיים צו זיין א נדר וואס ער האט געמאכט פאר זיין ווייב, אז ער וועט אנטון אירע קליידער אינעם ערשטן טאג פון זיין דינען אלס כהן גדול. די כהנים האבן געוואלט הרגענען שמעי; ווען ער האט זיי ערקלערט וואס דא איז פארגעקומען, האבן זיי זיך געוואנדן קעגן חוניו, און חוניו איז אנטלאפן אויף טריט און שריט קיין מצרים, קיין אלכסנדריה.
די גרעסטע אידישע קהילה אינדרויסן פון ארץ ישראל האט זיך געפונען אין אלכסנדריה און אירע אומגעגנטן, און אזוי איז געווען במשך די גאנצע תקופה פון בית שני. דארט האט חוניו אויפגעשטעלט אן אייגענעם קאנקורירנדיגן מקדש פאר ה', אין א פלאץ וואס ווערט היינט גערופן לאונטופוליס (לויט זיין גריכישן נאמען). בית חוניו האט געפונקציאנירט הונדערטער יארן: לויט יוספוס 343 יאר, און לויט אנדערע מקורות עטלעכע הונדערט יאר. די צייט-רעכענונג מאכט אביסל א שוועריגקייט, וויבאלד שמעון הצדיק האט געלעבט אנהייב ימי בית שני; ווי ס'זאל נאר נישט זיין, האט דער בית חוניו געפונקציאנירט א לאנגע צייט אלס א סארט פאראלעלן מקדש פאר די אידן פון מצרים.
וואס אנבאלאנגט זיין אנהויב, לייגן די בעלי התוספות פאר אז עס קען זיין אז חוניו'ס כוונות זענען געווען גוטע, און זיין ארגינעלער פלאן איז געווען אז אינעם מקדש וואס ער האט אויפגעשטעלט זאל מען מקריב זיין קרבנות פאר די גויים - א זאך וואס איז מותר. אזוי אדער אזוי, די פראגע וואס שטייט פאר אונז איז ווי אזוי די הלכה אין די צייטן פון בית שני באציט זיך צו דעם פאראלעלן מקדש וואס האט געפונקציאנירט אין מצרים, און וואס זיין סטאטוס איז געווען.
הנודר עולה:
"הרי עליי עולה" - א מענטש וואס נעמט זיך אונטער צו ברענגען אן עולה, "יקריבנה במקדש, ואם הקריבה בבית חוניו - לא יצא" - ער דארף עס ברענגען אינעם בית המקדש, און אויב ער האט עס מקריב געווען אין בית חוניו איז ער נישט יוצא זיין חיוב, און דאס איז אינגאנצן נישט קיין חידוש.
"שאקריבנה בבית חוניו" - זיין נדר איז געווען "איך נעם זיך אונטער צו ברענגען אן עולה, אבער מיין פלאן איז עס צו ברענגען אין בית חוניו". דער דין איז "יקריבנה במקדש, ואם הקריבה בבית חוניו - יצא" - די עולה ווערט נישט מקריב געווען אין בית חוניו נאר אינעם בית המקדש, אבער דאך, אויב מען האט עס דארט מקריב געווען - איז ער יא יוצא במשהו.
און מיט וואס איז ער יוצא? די גמרא טייטשט אינגאנצן נישט אפ די משנה כפשוטו. יעדער ווייסט אז מען טאר נישט מקריב זיין קרבנות אינדרויסן פונעם בית המקדש, און עס איז אפילו דא דערויף א חיוב כרת. על כורחך איז דער מהות פון זיין נדר געווען אזא סארט: "איך ברענג אן עולה, אבער איך נעם נישט אן קיין אחריות דערויף, און אויב עס וועט פאסירן עפעס מיט דער בהמה - און אפילו זי וועט גע'הרג'ט ווערן דורך א שחיטה אין בית חוניו - וועל איך נישט זיין מחויב איר צו ערזעצן". "יצא" באדייט דעריבער אז ער האט אפגעטון זיין פליכט און עס ליגט שוין נישט אויף אים קיין חיוב צו ברענגען א נייעם קרבן צום מקדש, וויבאלד די התחייבות איז מלכתחילה געווען מיט א תנאי אז עס זאל נישט זיין חל אויף אים קיין אחריות אין פאל די בהמה ווערט גע'הרג'ט אדער אפילו אויב זי וועט מקריב ווערן אין בית חוניו.
רבי שמעון אומר: "אין זו עולה" - דער נדר איז אינגאנצן נישט חל. ער גייט לויט זיין שיטה וואס מיר האבן געזען אין פרק י"ב: ווען א מענטש מאכט א נדר, קוקט מען נישט נאר אויף דעם אנהויב פון זיינע ווערטער נאר אויף זיינע גאנצע ווערטער ביזן סוף, און אויב ער האט געמאכט א תנאי וואס שטימט נישט מיט דעם נארמאלן וועג פון מקריב זיין קרבנות - איז דער נדר נישט חל, ווייל "לא התנדב כדרך המתנדבים" (ער האט נישט מנדב געווען ווי דער שטייגער פון די וואס זענען מנדב), ווי די לשון פון דער משנה איז דארט. מיט אנדערע ווערטער, דער וואס זאגט "איך נעם זיך אונטער צו ברענגען אן עולה אין בית חוניו" האט גארנישט געזאגט, און עס איז נישט דא אין זיינע ווערטער קיין שום חיוב - פונקט אזוי ווי דער וואס זאגט "איך נעם זיך אונטער צו ברענגען א זעברע פאר אן עולה", וואס ער איז גארנישט מחויב געווארן.
וויבאלד אהינצוברענגען אן עולה אין בית חוניו איז נישט קיין התחייבות, איז די זאך לכתחילה אן קיין שום באדייט. אויב ער וועט גיין און שעכטן די בהמה אין בית חוניו, איז דאס בלויז א שחיטת חולין: די בהמה איז נישט קיין מוקדש און די שחיטה האט נישט קיין שום אפעקט, פונקט ווי ער שעכט א בהמה אין סיי וועלכע אנדערע פלאץ אונטערן הימל. בית חוניו איז נישט מער רעלעוואנט ווי סיי וועלכע אנדערע פלאץ, און עס איז נישט דא קיין איסור צו שעכטן א בהמה דארט - ווייל עס איז נישט קיין קרבן, עס איז נישט קיין בית המקדש, און אינדרויסן פונעם בית המקדש איז עס נישט קיין מוקדש'דיגע בהמה.
הנודר בנזיר:
די משנה גייט אן מיט אן ענליכן ענין: דער וואס זאגט "הריני נזיר" נעמט אן אויף זיך נזירות. נזירות איז א סארט נדר, אבער עס איז א גאנצער פעקל וואס נעמט אריין דריי יסודות'דיגע קאטעגאריעס פון איסורים:
גילוח: דער איסור פון אפשערן די האר.
טומאה: דער איסור פון זיך מטמא זיין צו א מת.
מוצרי הגפן: דער איסור פון עסן און טרינקען טרויבן און סיי וואס עס קומט ארויס פון זיי.
ביים ענדע פון די טעג פון זיין נזירות דארף ער ארויפגיין צום בית המקדש און ברענגען דריי סארטן קרבנות, און אפשערן זיינע האר - און די האר וואס מען שערט אפ פון זיין קאפ לייגט מען אריין אונטער דעם טאפ וואו עס קאכן זיך די שלמים וואס ער האט מקריב געווען. דער דאזיגער קאמפליצירטער פראצעדור רופט די משנה אן "גילוח", און די כוונה איז נישט נאר דאס סתם אפשערן די האר, נאר דער גאנצער פראצעס וואס איז פארבונדן מיט'ן ברענגען די דאזיגע קרבנות.
"הריני נזיר" - אויב האט ער געזאגט פשוט אז ער ווערט א נזיר, איז דער דין "יגלח במקדש, ואם גילח בבית חוניו - לא יצא". ער דארף פארענדיגן זיין נזירות, וואס איז בדרך כלל דרייסיג טעג, אין בית המקדש אין ירושלים: דארט צו ברענגען זיינע קרבנות, דארט אפצושערן זיינע האר און זיי פארברענען אונטער דעם טאפ. אבער אויב איז ער געגאנגען קיין בית חוניו אין מצרים און האט דארט געוואלט מקיים זיין זיין חוב, איז ער נישט יוצא געווען, ווייל עס איז דאך נישט דער בית המקדש; ער דארף צוריק אנהייבן פון פריש און ברענגען זיינע קרבנות אין ירושלים כדת וכדין, מיט אלע אנדערע קאנסעקווענצן וואס קומען ארויס דערפון אז ער האט אפגעשוירן זיינע האר פאר דער צייט.
"שאגלח בבית חוניו" - זיין ערשטע אונטערנעמונג איז געווען "הריני נזיר, און מיין פלאן איז צו פארענדיגן מיין נזירות מיט'ן זיך שערן און ברענגען קרבנות אין בית חוניו". דער דין איז "יגלח במקדש, ואם גילח בבית חוניו - יצא": ס'איז דאך נישט דאס פלאץ וואו מען מעג דאס טון און ער דארף לכתחילה גיין צום בית המקדש, און דאך, אויב ער איז געגאנגען קיין בית חוניו און האט דארט געברענגט זיינע קרבנות און זיך אפגעשוירן - איז ער יוצא זיין חוב.
אויך דא, זאגט די גמרא, קען מען נישט פארשטיין די משנה כפשוטו. וויבאלד יעדער ווייסט אז מען ברענגט נישט קיין קרבנות אינדרויסן פונעם בית המקדש, איז קלאר אז ער האט נישט געמיינט קיין נזירות אינעם טעכנישן זינען פון ווארט. זיין כוונה איז געווען אזוי: בית חוניו איז נאנט צו מיר און דער בית המקדש איז ווייט פון מיר, און איך האב נישט קיין כוח זיך צו שלעפן דעם גאנצן וועג ביז ירושלים; דערפאר וויל איך נישט זיין אן אמת'ער נזיר, נאר איך וויל זיך אונטערנעמען געוויסע סיגופים. אנשטאט צו שווערן נישט צו עסן קיין פלייש אום פרייטאג, האט ער זיך אונטערגענומען זיך צו פארהיטן פון טרויבן ווי א נזיר, זיך נישט צו שערן און זיך נישט מטמא זיין טומאת מת אויף א חודש צייט, און צו ענדיגן דעם פראצעס דורך אראפגיין קיין בית חוניו. ס'איז טאקע א מאדנע זאך, אבער אויב האט ער אזוי געטון - האט ער מקיים געווען וואס ער האט אונטערגענומען, ווייל ער האט סך הכל געמאכט א נדר זיך אליין מסגף צו זיין צום געוואוינהייט, און דאס ענדיגט זיך דרייסיג טעג שפעטער, ווען ער גייט קיין בית חוניו און שערט אפ זיינע האר.
רבי שמעון זאגט ווי פריער: וויבאלד ער האט זיך אונטערגענומען צו זיין א נזיר און ענדיגן זיין נזירות אין בית חוניו - א זאך וואס איז גארנישט - איז זיין נדר בכלל נישט חל לכתחילה. ער איז קיין נזיר נישט, און ער מעג טון וואס ער וויל און אפילו אפשערן די האר, ווייל ער איז מיט גארנישט געבונדן. דאס איז דער זעלבער יסוד פון רבי שמעון וואס מיר האבן געזען אין פרק י"ב. אבער די הלכה בלייבט נישט ווי רבי שמעון, נאר ווי דער תנא קמא - דארט און דא.
די כהנים וואס האבן געדינט אין בית חוניו:
די משנה גייט ווייטער אן און טוט דורכרעדן דעם דין פון די כהנים - אידן וואס האבן באדינט דעם מזבח אין בית חוניו. די חכמים האבן זיי געקנס'ט: יעדער כהן וואס האט אפגעראכטן אן עבודה אין בית חוניו, דאס הייסט געשפריצט בלוט אויפן מזבח אדער ענליך צו דעם, ווערט אויף אייביג פסול צו דינען אינעם בית המקדש. חוץ אלע הארבע איסורים פון מקריב זיין אינדרויסן פונעם בית המקדש, אפילו ער האט שוין תשובה געטון, און אפילו אויב ער האט עס געטון בשוגג, נישט וויסנדיג און מיינענדיג אז דאס איז מותר - מאכט עס נישט קיין חילוק. און מען רעדט דא נישט פון שחיטה, וואס איז יעדן מותר צו טון, נאר מען רעדט פון די אנדערע עבודות.
די משנה לייגט צו: "ואין צריך לומר לדבר אחר". דאס לשון "דבר אחר" ווערט באנוצט אין די משנה אלס א צונאמען פאר עבודה זרה, און צומאל פאר א חזיר; דא, פארשטייט זיך, מיינט מען עבודה זרה. דאס הייסט, מען דארף אפילו נישט זאגן אז א כהן וואס האט געדינט ווי א גלח און געטון סיי וואספארא עבודה אין א טעמפל פון עבודה זרה, ווערט אויף אייביג גע'אסר'ט צו טון עבודה אין בית המקדש. די זאך האט א קלארן מקור, ווי עס שטייט אין מלכים ב': "אך לא יעלו כהני הבמות אל מזבח ה' בירושלים" - יענע אידן וואס האבן געדינט אויף מזבחות פון עבודה זרה אינדרויסן פון ירושלים טארן נישט ארויפגיין אין בית המקדש אין ירושלים צו טון דארט אן עבודה; "כי אם אכלו מצות בתוך אחיהם" - אבער דער פסוק ערלויבט זיי יא צו עסן מצות צווישן זייערע ברודער.
די כוונה דא איז אויף מנחות, ווייל אלע מנחות זענען א טייג וואס ווערט נישט פארזויערט (חמץ), און דערפאר רופט מען זיי אן דא "מצות". קומט אויס אז אפילו איינער וואס האט געדינט אין א פלאץ פון עבודה זרה - אפילו בשוגג, און אפילו ער האט תשובה געטון - טאר ער קיינמאל נישט דינען אינעם בית המקדש, אבער ער איז נישט גע'אסר'ט צו עסן די שיריים פון א מנחה, און אויך נישט דאס פלייש פון קרבנות; די אכילה איז אים מותר אלס א כהן.
דערפאר זאגט די משנה: "הרי הם כבעלי מומין" - מען קוקט אויף זיי פונקט ווי א כהן וואס האט באקומען א מום, ווי מיר וועלן בקרוב לערנען אין מסכת בכורות:
"חולקין" - זיי באקומען א חלק צוזאמען מיט זייערע ברודער די כהנים אין די שיריים פון מנחות, אינעם פלייש פון שלמים און אויך פלייש פון אשמות און ענליכע זאכן אין בית המקדש.
"ואוכלין" - זיי מעגן עסן דאס דאזיגע פלייש און די מנחות.
"ולא מקריבין" - אבער זיי טארן קיינמאל נישט מקריב זיין קיין קרבנות אינעם בית המקדש, אלס א קנס מדרבנן.