מסכת מנחות, פרק ט', משנה ג'. נאכדעם וואס מיר האבן אויסגערעכנט די פארשידענע מעסט-געשיר וואס זענען געווען אינעם בית המקדש, קומט די משנה אויסצורעכענען דעם באנוץ פון יעדן איינעם פון זיי, אנגעהויבן פונעם קלענסטן פון זיי.
"רביעית מהו משמשת":
וואס איז געווען די אויפגאבע פון דעם קליינעם מאס - א רביעית הלוג, א מאס פון ארום 125 סמ"ק (בערך פיר אונסעס)? זאגט די משנה אז עס האט געדינט פאר צוויי זאכן:
רביעית מים למצורע - א רביעית וואסער פאר א מצורע.
רביעית שמן לנזיר - א רביעית אויל פאר א נזיר.
דער מצורע, ווי א טייל פונעם פראצעס פון זיין טהרה, ברענגט צוויי פייגל און מים חיים (קוואל-וואסער) אין א כלי חרס. מען שעכט איינע פון די פייגל, מען גיט איר דם אריין אינעם כלי מיט די מים חיים, און מען טונקט איין דעם צווייטן פויגל און די אנדערע באשטאנדטיילן אינעם געמיש פון וואסער און דם. וויפיל וואסער איז געווען אין יענעם געמיש? דער תנא פון אונזער משנה, רבי ישמעאל (וואס ווערט דא נישט דערמאנט ביי זיין נאמען), האלט אז דער דם דארף זיין דערקענבאר אין די וואסער, און דערפאר איז די מאס וואסער א קליינע - בלויז א רביעית הלוג.
עס איז כדאי צו באמערקן אז אין די משנה אין מסכת נגעים (פרק י"ד, משנה א') ווערט געזאגט אז דער שיעור איז א חצי לוג וואסער. די גמרא ערקלערט אז דאס זענען צוויי שיטות: דארט איז עס די דעת פון א חכם, און כאטש די הלכה איז ווי אים, ווערט אונזער משנה געלערנט לויט די שיטה פון רבי ישמעאל, און לויט אים איז גענוג מיט א רביעית הלוג.
נאך דארף מען באטאנען אז דאס איז נישט קיין פראצעס פון אן אמת'ן קרבן: די טהרת המצורע איז געטאן געווארן אינעם בית המקדש, ממש אינדרויסן פון די עזרה, און וויבאלד עס איז דארט געטאן געווארן זענען די מעסט-געשיר געווען צו דער האנט. די וואסער אליין באקומען נישט קיין קדושת הגוף און ווערן נישט נתקדש; דער באנוץ פון די מעסט-כלי איז נאר צוליב דעם מעסטן אליין.
דאס צווייטע איז א רביעית הלוג פון שמן זית פאר א נזיר. דער נזיר, צום ענדע פון זיינע טעג פון נזירות, ברענגט עטליכע קרבנות, און איינס פון זיי איז אן איל, און מיט אים קומען צוואנציג לחמים (ברויטן). די מסורה איז אז יעדע פון די לחמים פאדערט א רביעית לוג אויל. טעכניש גערעדט, ווערט דער אויל וואס ווערט אריינגעלייגט אין די רביעית הלוג נישט נתקדש דערין ווי אין א כלי שרת, נאר עס ווערט בלויז דערין געמאסטן, ווייל וואס גיט פארן אויל די קדושת הגוף איז די שחיטה פונעם איל וואס די לחמים באגלייטן אים.
חצי הלוג:
די קומענדיגע מאס אין גרויס איז חצי הלוג - ארום 250 סמ"ק, בערך דער שיעור פון א כוס. צו וואס האט דאס געדינט?
חצי לוג מים לסוטה - ווי א טייל פונעם דין פון סוטה, א פרוי וואס איז פארדעכטיגט אין אומטריישאפט, נעמט מען וואסער פונעם כיור, מען מישט דערין אויס אביסל עפר פונעם באדן פונעם בית המקדש, און מען מעקט אריין דערין דעם שם השם פון די פסוקים, און די פרוי טרינקט עס. דער שיעור פונעם וואסער איז א חצי לוג. אויך דא רעדט מען נישט פון א קרבן, און די וואסער ווערן נישט נתקדש מיט קדושת הגוף, אבער דאס איז א פראצעס וואס ווערט געטאן אינעם מקדש, און דערפאר פעלט אויס צו האבן דעם מעסט-כלי צוגעגרייט מן המוכן.
חצי לוג שמן לתודה - ווי מיר האבן געלערנט פריער אין דער מסכת, קומט א קרבן תודה מיט פערציג ככרות לחם: צען פון חמץ און דרייסיג פון מצה. אין די דרייסיג ככרות מצה זענען דא פופצן לוגין אויל אינגאנצן, און דערפון קומט אויס אז פאר יעדן ככר דארף מען א חצי לוג אויל.
"ובלוג היה מודד לכל המנחות":
דער מאָס-כּלי פֿון אַ לוג האָט געדינט פֿאַר אַלע מנחות. די כּוונה איז אַז בײַ יעדער מנחה איז דאָ איין לוג איילבירטן-בוימל וואָס קומט צו צום עשרון סולת. פֿאַרשטייט זיך, עס זענען דאָ אויסנאַמען, וואָס מיר האָבן שוין דערמאָנט עטלעכע מאָל אין לויף פֿון דער מסכתּא:
מנחות אָן קיין שום בוימל: מנחת חוטא און די מנחת קנאות פֿון דער סוטה.
מנחות וווּ עס איז דאָ אַ סך בוימל: מנחת נסכים וואָס באַגלייט די קרבנות, און מנחת חביתין פֿון כהן גדול.
די משנה גייט ווײַטער: "אפילו מנחה של שישים עישרון נותן לה שישים לוג" - אַפֿילו אַ מנחה פֿון זעכציק עשרונות גיט מען איר זעכציק לוג. אויב אַ מענטש האָט זיך אונטערגענומען צו ברענגען נישט קיין געוויינטלעכע מנחה פֿון איין עשרון, נאָר אַ גרויסע מנחה פֿון זעכציק עשרונות סולת, גיט מען צו איר זעכציק לוגין בוימל, און מען מעסט זיי מיט דעם לוג-כלי איינס בײַ איינס. פֿאַר וואָס האָט די משנה אָנגעכאַפּט דווקא זעכציק? טעאָרעטיש קען זיך דאָך אַ מענטש אונטערנעמען אַפֿילו טויזנט עשרונות. נאָר ווי מיר וועלן זען ווײַטער, איז דער גרעסטער שיעור וואָס מען קען אַרײַנטאָן אין איין כלי צו פֿאַרמישן, איז זעכציק עשרונות, ווײַל בײַ מער ווי דעם וועט נישט זײַן קיין געהעריקע בלילה און דער סולת וועט זיך נישט שיין אויסמישן מיטן בוימל.
רבי אליעזר בן יעקב קריגט און זאָגט: אַפֿילו אַ מנחה פֿון זעכציק עשרון סולת, "אין לה אלא לוג" - האָט זי נאָר איין לוג בוימל, און אַזוי קומט אויס די מנחה פֿיל טרוקענער. ער לערנט דאָס אַרויס פֿון דעם פסוק: "ועשרון סולת אחד בלול בשמן... למנחה ולוג שמן" - פֿון דאָס איבעריקע וואָרט "למנחה" דרשנט ער אַז עס איז דאָ נאָר איין לוג בוימל, אומאָפּהענגיק אין דער צאָל עשרונות וואָס זענען דאָ אין דער מנחה. יעדנפֿאַלס, איז די הלכה ווי דער תנא קמא, און דאָס איז די קבועדיקע פראָפּאָרציע: איין לוג איילבירטן-בוימל פֿאַר יעדן עשרון סולת.
די גרעסערע מאָסן פֿון דעם הין:
דער הין איז צוועלף לוג, און זײַן העלפֿט, זײַן דריטל און זײַן פֿערטל האָבן געדינט פֿאַר די נסכים וואָס באַגלייטן יעדן עולה און יעדע שלמים - סײַ פֿאַר דעם ווײַן און סײַ פֿאַר דעם בוימל אין דער מנחת נסכים:
זעקס לוג - פֿאַר אַ פר: אַ האַלבער הין. זעקס לוגין ווײַן, און זעקס לוגין בוימל וואָס ווערן געמישט מיט דרײַ עשרונות סולת - אַ פּראָפּאָרציע פֿון צוויי צו איינס.
פֿיר לוג - פֿאַר אַן איל: א דריטל הין. דער איל איז אַ כבש אַ זכר, אין עלטער פֿון אַ יאָר, אַ חודש און איין טאָג. פֿיר לוגין ווײַן, און פֿיר לוגין בוימל מיט צוויי עשרונות סולת - אויך דאָ איז די פּראָפּאָרציע צוויי צו איינס, צוויי מאָל אַזוי פֿעט ווי געוויינטלעך.
דרײַ לוג - פֿאַר אַ כבש: אַ פֿערטל הין. דרײַ לוגין ווײַן, און דרײַ לוגין בוימל מיט איין עשרון סולת - אַ פּראָפּאָרציע פֿון דרײַ צו איינס, דאָס פֿעטסטע פֿון אַלע רעצעפּטן.
"שלושה ומחצה למנורה":
דאָס איז אַ באַזונדערע נקודה, וואָס ווערט דאָ געלערנט אַגבֿ דעם ענין פֿון בוימל און די מאָסן: די כמות פֿון איילבירטן-בוימל וואָס האָט געדינט צום אָנצינדן די מנורה איז געווען דרײַ און אַ האַלב לוגין - אַ האַלבער לוג פֿאַר יעדן ליכט פֿון די נרות. די מנורה, ווי באַקאַנט, האָט געהאַט זיבן קנים, און אויף יעדן פֿון זיי איז געווען אַ בעכערל וואָס מען פֿילט אָן מיט אַ האַלבן לוג בוימל, און עס איז אָנגעצונדן געוואָרן יעדע נאַכט ביזן פֿרימאָרגן. לויטן רמב"ם איז דאָס אָנצינדן פֿאָרגעקומען צוויי מאָל אַ טאָג, אינדערפֿרי און אין אָוונט, אָבער דער פּרינציפּ בלײַבט איין זאַך: אַז עס זאָל זײַן גענוג בוימל צו ברענען די גאַנצע נאַכט, ווי דער פּסוק פֿאָדערט.
די גמרא דאָ אין מנחות דערציילט אַז מען האָט געמאַכט אַ פּראַקטישן פּרוּוו צו פּרובירן וויפֿל בוימל פֿאָדערט זיך צום אָנצינדן אויף דער גאַנצער נאַכט, און די מסקנא איז געווען אַ האַלבער לוג. נאָר די גמרא פֿרעגט: די נעכט זענען דאָך נישט אַלע מאָל גלײַך אין זייער לענג, און ווי קען זײַן אַז איין שיעור זאָל טויגן פֿאַר אַלעמען? סע זענען דאָ צוויי צוגאַנגען צו דעם:
לויטן בבלי: מען האָט באַשטימט אַ שיעור וואָס קלעקט פֿאַר דער לענגסטער נאַכט פֿונעם יאָר. אין ירושלים זענען די ווינטער-נעכט בערך פֿערצן שעה און די זומער-נעכט בערך צען שעה, און אין די קורצע נעכט איז געבליבן אַן איבערבלײַב פֿון בוימל - און מען איז נישט מַקפּיד אויף דעם, ווײַל "אין עניות במקום עשירות".
לויטן ירושלמי: מען האָט צוגעפּאַסט די דיקקייט פֿון די קנויטן. מיט אַ געוויינטלעכן קנויט איז אַ האַלבער לוג גענוג צו האַלטן פֿון אָוונט ביז דעם פֿרימאָרגן אין תשרי און אין ניסן; אין די לאַנגע ווינטער-נעכט האָט מען גענוצט אַ דינערן קנויט וואָס זאָל ברענען פּאַמעלעכער, און אין די קורצע זומער-נעכט אַ דיקערן קנויט וואָס זאָל ברענען גיכער.
דער רמב"ם דערמאָנט אינגאַנצן נישט קיין צופּאַסונג פֿון די דיקקייט פֿון די קנויטן, און לויט זײַן שיטה איז דער שיעור תּמיד אַ האַלבער לוג; אָבער אַנדערע, און צווישן זיי תוספות, האַלטן אַז מען האָט טאַקע צוגעפּאַסט די דיקקייט פֿון דעם קנויט צו דער לענג פֿון דער נאַכט.