בבא בתרא, פרק י', משנה ז'. די דאזיקע משנה אנטהאלט נישט ווייניקער ווי פינף פארשיידענע ענינים, און אין דער ווערסיע פון די משניות אין תלמוד בבלי איז זי צעטיילט אין פיר באזונדערע משניות. דער ערשטער ענין האט נישט קיין שייכות מיט די ענינים פון שטרות אין אונדזער פרק, נאר פארקערט מיט די פריערדיקע פרקים וואס באהאנדלען דינים פון ירושה. די סיבה פארוואס מען ברענגט עס דא איז, ווארשיינליך, ווייל אין דער פריערדיקער משנה האבן מיר זיך באשעפטיקט מיט אן אָרעמען לוה וואס איז אריינגעפאלן אין א פלאנטער - ער איז געבליבן מיט א חוב נאך א טיילווייזן אפצאל און איז אויסגעשטעלט צו פארלירן דעם שובר. אויך אונדזער משנה שטעלט פאָר אן אנדער סצענאר וואו די ארעמקייט באגרענעצט דעם מענטשנ'ס מעגלעכקייטן און שטעלט אים אויס צו א שאדן.
צוויי ברידער, אן ארעמער און א רייכער, וואס האבן גע'ירשנ'ט א מרחץ און א בית בד:
די משנה הייבט אָן: "שני אחים, אחד עני ואחד עשיר, והניח להן אביהן מרחץ ובית בד" - דער פאטער איז נפטר געווארן און האט איבערגעלאזט פאר זיינע צוויי זין א בית מרחץ אדער א בית בד, וואס איז א פרעס צו מאכן אויל פון די זיתים. דא זענען דא צוויי פארשיידענע שטעלונגען וואס קומען אין קאנפליקט:
דער רייכער ברודער: וויל האלטן דעם פארמעגן פאר זיין פריוואטן באנוץ, און איז פארשטייט זיך גרייט עס צו טיילן מיט זיין ברודער - אבער נישט מער ווי דאס.
דער ארעמער ברודער: וויל פארוואנדלען דעם פארמעגן אין א קוואל פון פרנסה - צו פארדינגען דעם בית בד אדער אנפירן דעם מרחץ אלס א ביזנעס - ווייל ער נויטיקט זיך אין געלט.
צו וועמען הערן מיר זיך צו?
מען מוז זאגן אז עס האנדלט זיך אין א מרחץ אדער א בית בד וואס איז צו קליין צו ווערן צעטיילט אין צוויי, ווייל אויב מען וואלט עס געקענט טיילן, וואלט יעדער איינער גענומען זיין חלק און געטון דערמיט וואס זיין הארץ גלוסט. ביי א פארמעגן וואס האט נישט קיין דין חלוקה - וואס עס איז צו קליין אז ביידע העלפטן זאלן בלייבן עקאנאמיש נוצלעך - איז דער כלל אז דער וואס מאנט די טיילונג מעג זאגן "גוד או אגוד": אדער קויף דו אפ פון מיר מיין חלק, אדער וועל איך אפקויפן פון דיר דיין חלק, און אזוי וועט בלייבן איינער פון אונדז אן איינציקער אייגנטימער, און דאס איז א יושר'דיקער דין. אבער א מענטש קען נישט מאנען "גוד או אגוד" ווען ער האט נישט קיין געלט אפצוקויפן דעם חלק פון זיין שותף, און אין אונדזער פאל דעם חלק פון זיין ברודער - און דער ארעמער ברודער האט נישט דאס געלט, דערפאר קען ער נישט ארויפברענגען אזא פאדערונג.
דערפאר פסק'נט די משנה אז דער אופן ווי אזוי מען האט זיך באנוצט מיטן פארמעגן ביי די לעבן פון דעם פאטער, דאס וועט ווייטער אנגיין:
"עשאן לשכר - השכר לאמצע" - אויב זיי האבן געדינט אין דער פארגאנגענהייט פאר אן איינקונפט פון רענט, וועט מען זיי ווייטער פארדינגען, און די רווחים גייען אינמיטן און ווערן צעטיילט צווישן די צוויי ברידער לויט די דיני ירושה - האלב אויף האלב, אויב מיר גייען ארויס פונעם שטאנדפונקט אז ס'איז נישטא דא קיין בכור.
"עשאן לעצמן" - אויב זיי האבן געדינט פאר פריוואטע געברויכן. די גירסא "לעצמן" איז אביסל שווער, און אין תלמוד בבלי, און אזוי אויך ביי אסאך ראשונים, איז די גירסא "עשאן לעצמו" - אז דער פאטער האט זיך באנוצט מיטן מרחץ אדער בית בד פאר זיין פריוואטן באנוץ. אין דעם פאל וועט מען נישט פארדינגען דעם פארמעגן, נאר "הרי העשיר אומר לעני: קח לך עבדים וירחצו במרחץ, קח לך זיתים ובוא ועשם בבית הבד" - קויף דיר עבדים וואס זאלן אנהייצן די אויוונס און אפערירן דעם מרחץ, און ברענג זיתים און קוועטש זיי אויס אינעם בית בד. דאס הייסט: דאס איז א פריוואטע זאך; דו ווילסט זיך באנוצן דערמיט - ביטע זייער גערן, אבער אויב דו קענסט עס נישט באווייזן, איז עס נישט דער פראבלעם פונעם רייכן ברודער. דאס פארמעגן בלייבט פריוואט, און דאס איז די פולע רעכט פונעם רייכן דערויף צו שטיין, ווייל אזוי איז געווען דער באנוץ פון שטענדיק אָן.
צום דקדוק פון לשון: דאס ווארט "ועשם" אין דער משנה איז נישט פון לשון עשייה און שאפן (מאכן), נאר עס איז נאענט צום ווארט "עיסוי" אין מאדערנעם העברעיש - דרוקן און אויסקוועטשן די זיתים אינעם פרעס פונעם בית בד.
צוויי מענטשן אין איין שטאט מיט די זעלבע נעמען:
דא קערט זיך די משנה אום צו די ענינים פון שטרות, און ברענגט אן אויסערגעווענלעכן פאל: א שטאט וואו צוויי איינוואוינער האבן פונקט דעם זעלבן נאמען. זינט דער תקופה פון דער משנה האט מען זיך געפירט צו אידענטיפיצירן די צדדים אין א שטר מיט זייער נאמען און דעם נאמען פון זייער פאטער - פלוני בן פלוני, יוסף בן שמעון. וואס וועט זיין דער דין ווען עס זענען דא צוויי מאל "יוסף בן שמעון"? דער קורצער ענטפער פון דער משנה איז: אן אומקלארער שטר, וואו עס זענען דא צוויי מעגלעכע מענטשן מיט דעם זעלבן נאמען פון דער זעלבער שטאט, קען מען דורך אים נישט מאנען דאס געלט. די לייזונג איז צוצולייגן אידענטיפיקאציע דעטאלן צום נאמען, כדי מען זאל וויסן פון וועלכן יוסף בן שמעון מען רעדט.
דער לשון פון דער משנה: "שניים שהיו בעיר אחת, שם אחד יוסף בן שמעון ושם אחר יוסף בן שמעון". פון דא קומען ארויס צוויי דינים:
"אין יכול להוציא שטר חוב זה על זה" - אויב איינער האט געבארגט דעם צווייטן, קען דער מלוה נישט מאנען דעם חוב אין בית דין, ווייל אינעם שטר שטייט געשריבן אז יוסף בן שמעון איז שולדיג פאר יוסף בן שמעון, און דער נתבע קען אפווארפן די טענה און זאגן: "וואס רעדסטו? איך בין דער מלוה און נישט דער לוה". די טענה ווערט אנגענומען אין בית דין, ווייל ס'איז נישטא קיין שום באווייז אינעם שטר אויף פארקערט. עס קען זיין אז דער לוה פירט זיך אויף ווי א שווינדלער, און עס קען זיין אז דווקא דער כביכול'דיגער מלוה איז דער שווינדלער - סיי ווי סיי דינגען זיי זיך צווישן זיך, און ס'איז נישטא קיין עדים וואס זאלן קענען באשטעטיגן ווער פון זיי ס'איז.
"נמצא לאחד בין שטרותיו: שטרו של יוסף בן שמעון פרוע - שטרי שניהם פרועין" - א דריטער מענטש האט געטראפן אין זיין שופלאד א צעטל וואס זאגט אז די הלואה וואס ער האט געגעבן פאר יוסף בן שמעון איז שוין אפגעצאלט. וויבאלד ער האט געבארגט פאר ביידע מענטשן און ער ווייסט נישט ווער פון זיי האט באצאלט, דארף ער זיך באציען צו ביידע הלואות כאילו זיי זענען שוין באצאלט געווארן. נישט נאר אלס מידת חסידות, נאר מעיקר הדין: ער טאר נישט מאנען אומגעזעצליך, טאמער האט דער פון וועמען ער גייט מאנען טאקע שוין באצאלט. מיר רעדן דא פון איינעם וואס געדענקט נישט ווער ס'האט באצאלט, און דעריבער דארף ער זיין גאר פארזיכטיג און נישט מאנען פון קיינעם.
די משנה פרעגט: "כיצד יעשו?" - ווי אזוי זאל מען זיך א עצה געבן אין א פאל וואס צוויי מענטשן אין דער זעלבער שטאט טראגן דעם זעלבן נאמען? די משנה שלאגט פאר א רייע לעזונגען:
"ישלשו" - זיי זאלן צולייגן א דריטן נאמען: נישט בלויז "יוסף בן שמעון", נאר "יוסף בן שמעון בן יעקב" - דעם נאמען פונעם זיידן מצד האב.
"ואם היו משולשים - יכתבו סימן" - אויב ביידע מענטשן האבן דעם זעלבן דריטן נאמען (היו משולשים), דאס הייסט אז אויך דעם זיידנ'ס נאמען איז דאס זעלבע ביי ביידע (יוסף בן שמעון בן יעקב), דארף מען באשרייבן דעם בעל השטר מיט א קלארן סימן: "דער קליינער יוסף בן שמעון, מיט די גרויסע נאז", און ענליכס צו דעם.
"ואם היו מסומנים - יכתבו כהן" - אויב אפילו די סימנים זענען גלייך ביי ביידע, דארף מען אנצייכענען אן אנדער פרט, צום ביישפיל זייער שבט - א כהן; און אויב ס'איז נישט פאראן אזא פרט, גייט מען צוריק א דור, ביז צום פערטן דור. די לעזונג איז נאך שווערער, ווייל נישט יעדער מענטש ווייסט ווער עס זענען געווען זיינע עלטער-זיידעס און עלטער-באבעס.
דער כלל איז אז מען דארף טון אלעס וואס איז אין די מעגליכקייט, און אויב ס'איז נישטא קיין וועג אונטערצושיידן צווישן זיי - בלייבט מען מיט א שטר וואס מען קען נישט אויספירן. היינט צו טאגס, פארשטייט זיך, וואלט אזא פראבלעם נישט אויפגעשווימען, ווייל מען נוצט ספעציפישע אידענטיפיקאציעס, ווי א תעודת זהות נומער (ID), כדי צו באשטעטיגן ווער פון ביידע איז דער אמת'ער בעל השטר.
"האומר לבנו: שטר בין שטרותיי פרוע":
א מענטש וואס ליגט אויפן טויטנבעט זאגט צו זיין זון: "שטר בין שטרותיי פרוע ואיני יודע איזהו" - אין מיין שופלאד ליגט א הויפן מיט שטרי חובות, און איינער פון זיי איז שוין באצאלט, אבער איך ווייס נישט וועלכער. יעצט האלט דער זון אין די הענט צען שטרות, און כאטש ניין פון זיי זענען גילטיג, קען ער נישט מאנען קיין איינעם פון זיי, ווייל ער ווייסט נישט וועלכע ס'איז באצאלט און ער וויל נישט גזל'ענען; און דעריבער, פון יעדן וואס באצאלט נישט פון זיין אייגענעם גוטן ווילן, טאר ער נישט מאנען דעם חוב, טאמער מאנט ער עס א צווייטן מאל. דערפאר זאגט די משנה: "שטרות כולן פרועין".
"נמצא לאחד שם שנים - הגדול פרוע והקטן אינו פרוע" - אויב צווישן די שטרות טרעפט מען איין לוה וואס האט צוויי מאל געבארגט, פופציג איין וואך און הונדערט די צווייטע וואך, און מען האט קעגן אים צוויי שטרי חוב. וויבאלד דער טאטע האט געזאגט אז איין שטר איז באצאלט געווארן - איז בלויז איינס באצאלט און נישט דער צווייטער. דער זון דארף אננעמען דעם פאל וואס איז דאס בעסטע פארן לוה: מען גייט ארויס פון דער הנחה אז דער גרויסער חוב פון הונדערט איז באצאלט געווארן, און דער קליינער חוב פון פופציג איז נישט באצאלט. די פופציג קען ער יא מאנען; די הונדערט קען ער נישט מאנען, טאמער איז דאס שוין באצאלט געווארן. און ס'איז פארשטענדליך אז אויב דער לוה זאגט אז ער האט קיינמאל נישט באצאלט - דארף ער באצאלן דאס וואס ער איז שולדיג.
דין הערב:
אן אינגאנצן נייע נושא: א ערב, דאס איז דער וואס גיט ערבות אויף א הלואה. שמעון וויל בארגן געלט פון ראובן, אבער ראובן האט מורא אז ער וועט אים נישט צוריקבאצאלן. קומט צו א דריטער מענטש - א רייכער שכן, לאמיר אים אנרופן ווארן - און ראובן זאגט אים: "אויב דו ביסט מסכים צו דעקן די הלואה אין פאל וואס שמעון באצאלט נישט, וועל איך אים בארגן". ענטפערט ווארן: "אויב שמעון וועט דיר נישט צוריקגעבן, וועל איך צוריקגעבן". דאס איז א קלאסישער ערב, ווען ער גייט אריין אינעם קאנטראקט אויף דעם אופן.
אין אזא פאל זאגט די משנה: "המלווה את חברו על ידי ערב - לא יפרע מן הערב" - דער מלוה טאר נישט פארלאנגען זיין געלט פונעם ערב. די כוונה פון די רייד איז אז ער טאר עס נישט טון בעפאר ער האט אויסגעשעפט אלע זיינע לעגאלע רעכטן קעגן שמעון דעם לוה. ער קען נישט זאגן: "ווארן, שמעון צאלט מיר נישט און איך האב נישט קיין געדולד זיך אפצוגעבן מיט אים, צאל דו יעצט". ווארן קען אים ענטפערן: "רוף שמעון אין בית דין צו לייגן פרעשור אויף אים צו באצאלן; און אויב מען וועט אים דארט מחייב זיין און ער וועט זיך נאך אלץ אנטזאגן - דעמאלט איז אוודאי פארשטענדליך אז איך בין דער ערב און איך וועל באצאלן". אבער קודם דארפסטו אויסנוצן אלע מעגליכקייטן און ארויסנעמען א פסק דין קעגן אים.
"ואם אמר: על מנת שאפרע ממי שארצה - יפרע מן הערב" - אויב ביים געבן די הלואה האט דער מלוה געמאכט א תנאי אז ער זאל קענען מאנען פון וועמען ער וויל, צי פונעם לוה אדער פונעם ערב, דעמאלט מעג ער יא מאנען פונעם ערב, אפילו אן תובע זיין דעם לוה אין בית דין. אבער קודם דארף ער בעטן פונעם לוה צו באצאלן; און אויב יענער ענטפערט אז ער קען נישט אדער וויל נישט, קען דער מלוה איבערהיפן דעם שטאפל פון בית דין, און זיך ווענדן גלייך צו ווארן דעם ערב און זאגן: "דיין חבר דער לוה גיט מיר נישט צוריק מיין געלט, דו דארפסט באצאלן" - און ווארן וועט טאקע מוזן באצאלן.
חסורי מיחסרא - שיטת תנא קמא:
אין דער משנה פעלן ווערטער. די גמרא שטעלט דא פעסט "חסורי מחסרא והכי קתני" - מען דארף צולייגן ווערטער אין דער משנה כדי זי זאל ווערן ריכטיג פארטייטשט, און עס רעדט זיך דא פון א גאנץ אנדערע שיטה, וואס מיר וועלן רופן שיטת תנא קמא, וויבאלד שפעטער וועט רבן שמעון בן גמליאל קריגן דערויף.
די פעלנדיגע ווערטער זענען: "במה דברים אמורים - בשאין נכסים ללוה". דאס הייסט, דער דין אז א מלוה וואס האט זיך געמאכט א תנאי "על מנת שאפרע ממי שארצה" דארף נישט פריער פאדערן פונעם לוה אין בית דין, איז פונקט געזאגט געווארן נאר דעמאלט ווען דער לוה האט נישט קיין באקאנטע נכסי מקרקעין פון וואס מען קען מאכן א גביה.
און ווי מיר האבן שוין פיל מאל געזען: אין דער צייט וואס א מענטש גיט א הלוואה, ווערן אלע נכסי מקרקעין פונעם לוה - די ערד און אלעס וואס איז צוגעבונדן דערצו, א דירה, א הויז אדער א פארם - משועבד צום חוב אויטאמאטיש. עס קומט אויף זיי א שעבוד, אזוי ווי א משכנתא פון א באנק, און זיי שטייען כביכול ווי ערבים פאר דער הלוואה, און דערפאר ווערן זיי אנגערופן אין דער גאנצער תורה "נכסים שיש להם אחריות": נכסים וואס טראגן די אחריות אין פאל מען באצאלט נישט. און אפילו אויב דער לוה האט זיי פארקויפט צו א דריטן צד נאכדעם וואס ער האט געבארגט, אויב באצאלט ער נישט קען דער מלוה גיין צום קונה און זאגן: "דאס הויז האסטו געקויפט פון מיין לוה נאכדעם וואס איך האב געגעבן די הלוואה; דו האסט געדארפט נאכקוקן די רעגיסטראציעס און זען אז מיין שטר ליגט דערויף און אז עס ליגט אן עיקול און א שעבוד אויפן נכס - און יעצט וועל איך מאכן א גביה פון דיין נכס".
דעריבער, כאטש דער מלוה האט זיך געמאכט א תנאי "על מנת שאפרע ממי שארצה" און ער מעג זיך ווענדן צום ערב אן א בית דין, איז דאס נאר געזאגט געווארן ווען דער לוה האט נישט קיין נכסי מקרקעין וואס דינען ווי א משכון פאר דער הלוואה. די נכסי מקרקעין זענען ווי אן ערב וואס קומט פאר ווארען, דער מענטשליכער ערב. דעריבער זאגט דער תנא קמא: "אבל יש נכסים ללוה - לא יפרע מן הערב" - ווען דער לוה האט יא נכסים, דארף דער מלוה קודם פרובירן ארויסצונעמען די חובות פון די נכסים המשועבדים, און נאר נאכדעם פאדערן זיין געלט פונעם ערב.
ערב קבלן:
פון דא, נאך נאך פעלנדיגע ווערטער, גייט די משנה אריבער צו א נייעם ענין: א ערב קבלן. דאס איז נישט קיין געווענליכער ערב וואס זאגט "בארג געלט פאר מיין חבר שמעון, און אויב ער וועט דיר נישט צוריקגעבן - וועל איך דיר צוריקגעבן", נאר ער זאגט: "בארג פאר שמעון, און איך וועל דיר באצאלן צוריק". איז ער דאך ווי א צווייטער לוה, ווי א גלייכער שותף צום חוב. אין אזא פאל זאגט תנא קמא: "אף על פי שיש נכסים ללוה - יפרע מן הקבלן" - אויב דער לוה באצאלט נישט, קען דער מלוה גיין גלייך צום ערב, און ער דארף זיך בכלל נישט פלאגן ארויסצונעמען די ווערט פון די נכסים פונעם לוה.
שיטת רבן שמעון בן גמליאל:
"רבן שמעון בן גמליאל אומר: אם יש נכסים ללוה - לא ייפרע מן הערב" - לויט זיין שיטה, ווען דער לוה האט נכסים, סיי ווען עס האנדלט זיך פון א געווענליכער ערב, וואס זאגט "בארג פאר שמעון, און אויב ער באצאלט דיר נישט - וועל איך באצאלן", און סיי ווען עס האנדלט זיך פון א ערב קבלן, וואס זאגט "בארג אים און איך וועל דיר צוריקגעבן", ווערט די הלוואה נישט באצאלט פון די קעשענע פונעם ערב נאר נאכדעם וואס מען מאנט פריער דעם לוה אין בית דין.
ערב לכתובת אשה:
אין אן ענליכן ענין, כאטש נישט אידענטיש, גייט די משנה ווייטער: "וכן היה רבן שמעון בן גמליאל אומר: ערב לאשה בכתובתה" - ראובן האט חתונה מיט לאה, און לאה האט מורא צו חתונה האבן מיט אים ווייל ער איז נישט קיין פארמעגליך מענטש: "ווי אזוי וועל איך וויסן אז דו וועסט מיר באצאלן מיין כתובה אויב דו גט'סט מיר?" ברענגט ראובן זיין חבר ווארען ער זאל זיך אונטערנעמען אלס אן ערב אויף דער כתובה, כדי אז אויב ראובן וועט נישט באצאלן - זאל ווארען באצאלן. אזא ערבות איז פארשטייט זיך גילטיג.
"והיה בעלה מגרשה - ידירנה הנאה" - ווי מיר האבן געלערנט, אויב ווארען האט אנגענומען אויף זיך אן ערבות קבלן, קען לאה מאנען פון אים גלייך ווען ראובן באצאלט נישט. אבער ווען ראובן קומט געבן א גט פאר לאה, דארף זי, פארן מאנען דאס געלט, מאכן א נדר נישט צו האבן קיין הנאה מער פון איר געוועזענעם מאן. און דאס איז נישט קיין געווענליכער נדר, נאר א הארבער נדר "על דעת רבים", וואס קיין איין איינציגער דיין, און אפילו א מומחה, קען נישט מתיר זיין, נאר בלויז אן אפיציעלער בית דין - און דאס אלץ "שמא יעשו קנוניא", טאמער וועלן די צוויי מאכן א שווינדל צוזאמען.
און וואס איז די קנוניא? ראובן זאגט פאר לאה: "מיר קענען רייך ווערן. מיין חבר ווארען איז זייער א רייכער מענטש. איך וועל דיר גט'ן און נישט באצאלן דיין כתובה, דו וועסט אפנעמען דאס געלט פון ווארען, און נאכדעם וועלן מיר איבער חתונה האבן און פליען קיין טאהיטי, רייך אויף זיין חשבון". דעריבער האבן די חכמים געזאגט אז מען קען דאס אפשטעלן פון פאראויס, דורך דעם וואס מען הייסט לאה קודם נודר זיין אז זי וועט נישט האבן קיין הנאה פון ראובן - און וויבאלד זיי וועלן מער נישט קענען ווידער חתונה האבן איינס מיטן אנדערן, ווערט דער שווינדל אפגעשטעלט.
און ווי די לשון המשנה זאגט: "שמא יעשו קנוניא על נכסיו של זה" - טאמער וועלן ראובן און לאה אויספלאנירן א קנוניא ארויסצובאקומען געלט פון ווארען דעם ערב, "ויחזיר את אשתו" - און נאכדעם וואס זיי וועלן באקומען זיין געלט, וועט ראובן צוריקנעמען לאה'ן און חתונה האבן מיט איר פון דאס ניי, און די צוויי וועלן ארויסגיין דערפון רייך. אמנם ווארען, וואס איז געצווונגען געווארן צו באצאלן מדין ערב, מעג תובע זיין ראובן און נפרע זיין פון אים, אבער דאס מיינט נישט אז ראובן וועט אים טאקע צוריקגעבן זיין געלט: ראובן און לאה קענען אנטלויפן קיין טאהיטי, און ווארען וועט בלייבן מיט ליידיגע הענט, אן קיין שום וועג איינצומאנען דאס געלט וואס ראובן האט אויסגעפלאנט צו גזל'ען פון אים.