בבא בתרא, פרק י', משנה ח' - די לעצטע משנה אין דער מסכת. די דאזיקע משנה אנטהאלט לכל הפחות צוויי באזונדערע נושאים. דער ערשטער נושא פארנעמט זיך מיט דעם כוח פונעם מלווה צו גובא זיין פון נכסים משועבדים, אן ענין וואס מיר האבן שוין אנגערירט אין דער פריערדיקער משנה.
הקדמה: נכסים משועבדים און נכסים בני חורין:
ווען שמעון בארגט געלט פון ראובן, ווערן אלע ממשות'דיקע פארמעגנס פונעם לווה - קרקעות און זאכן וואס זענען מחובר צו דער קרקע - אנגערופן 'נכסים משועבדים' אדער 'נכסים שיש להם אחריות'. די דאזיקע נכסים שטייען גרייט אונטער א שעבוד, ווי א סארט משכנתא, און דינען ווי אן ערב פארן חוב: אויב דער לווה וועט נישט באצאלן זיין חוב, מעג דער מלווה גובא זיין פון זיי. נאך מער, אפילו אויב דער לווה האט פארקויפט די קרקע פאר א דריטן צד, קומט דער מלווה צום קונה און זאגט אים: אין דער צייט וואס איך האב געגעבן די הלוואה איז געפאלן א שעבוד אויף דעם נכס, און איך האב א זכות קדימה דערין ווי א באנק וואס האלט אן ערשטע משכנתא, און דערפאר נעם איך מיין חוב דערפון.
וויאזוי איז דאס יושר'דיק לגבי דעם קונה? דער ענטפער איז אז אלץ ווענדט זיך אין דער פומביות פונעם הלוואה: דער יסוד איז אז דער קונה האט געקענט וויסן אז דער מוכר האט געבארגט געלט און אז זיינע נכסים זענען משועבד. אין אונדזערע צייטן מאכט מען אונטערזוכונגען אין די אפיציעלע רעגיסטראציעס; אין די צייטן פון דער משנה, איז א הלוואה וואס איז געשריבן געווארן אין אן אפיציעלן שטר און איז אונטערגעשריבן געווארן דורך צוויי עדים געווען בגדר "הלוואה פומבית" - די זאך ווערט נתפרסם, עס גייט ארויס א קול, און דער ציבור ווייסט דערפון. דערפון קומט אויס אז אויפ'ן קונה ליגט די אחריות מברר צו זיין די זאכן איידער ער קויפט.
פארקערט אבער, א הלוואה וואס איז געמאכט געווארן ווי א פריוואטער ענין בלויז צווישן דעם לווה און דעם מלווה, אן עדים און אן אן אפיציעלן שטר, האט דער קונה קיין שום וועג נישט צו וויסן דערפון, און דערפאר וועט נישט חל זיין קיין שעבוד אויפ'ן נכס וואס ער האט געקויפט. אפילו א געשריבענער שטר אן עדים איז נישט גענוג, און אזוי אויך עדים אן א געשריבענעם שטר זענען נישט גענוג, ווייל אין די ביידע מצבים איז נישט פאראן קיין גענוגנדיקע פומביות אז עס זאל ארויסגיין א קול דערויף.
לשון המשנה:
"המלווה את חברו בשטר - גובה מנכסים משועבדים" - ווען ראובן האט געבארגט פאר שמעון מיט א שטר אויף וועלכן עס זענען חתום עדים, און דער חוב איז נישט באצאלט געווארן, מעג דער מלווה גובא זיין פון די נכסים וואס זענען געווען אין דער באזיץ פונעם לווה בשעת דער הלוואה, אפילו אויב זיי געפינען זיך איצט אין די הענט פון א דריטן צד.
"על ידי עדים - גובה מנכסים בני חורין" - א הלוואה וואס איז געגעבן געווארן פאר צוויי עדים אבער אן א שטר, דאס הייסט א מלווה על פה, איז נישט קיין פומבי'דיקע זאך, און דערפאר קען דער מלווה בלויז גובא זיין פון נכסים בני חורין. מ'דארף מדייק זיין אין דעם לשון: 'משועבדים' איז א לשון פון עבד, און 'בני חורין' איז א לשון פון חירות - נכסים וואס זענען נישט אונטערגעווארפן אונטער קיין שעבוד און זענען נאך ריין אין דער באזיץ פונעם לווה.
"הוציא עליו כתב ידו שהוא חייב לו - גובה מנכסים בני חורין" - ווען דער מלווה ברענגט ארויס א שטר חוב וואס איז געשריבן און אונטערגעשריבן דורך דעם לווה אליין, אבער קיין עדים זענען נישט חתום דערויף. כאטש מיר האבן דא א געשריבענעם אפמאך, ווערט עס נישט גערעכנט ווי א מלווה בשטר, נאר ווי א פריוואטער ענין, און עס איז ממש ווי א מלווה על פה. דערפאר קען דער מלווה בלויז גובא זיין פון די נכסים פונעם לווה אליין, און נישט פון א דריטן צד וואס האט געקויפט פון אים.
ערב שחתם לאחר חיתום שטרות:
פון דא גייט די משנה אריבער צו אן ענין וואס איז פארבונדן צום פריערדיקן: וואס איז דער דין פון אן ערב וואס זיין ערבות איז געשריבן געווארן אין שטר, אבער עס "היה לאחר חיתום שטרות" - נאך די חתימות פון די עדים וואס האבן געגעבן דעם תוקף צום שטר. געווענליך ווערט דאס ערבות אריינגערעכנט אין גוף השטר: ראובן האט געבארגט הונדערט פאר שמעון, שמעון וועט באצאלן אין דעם און דעם טאג, און לוי איז אן ערב פארן חוב, און נאך דעם אלעם חתמ'ענען די עדים. דא אבער, פארקערט, איז בלויז געשריבן געווארן אינעם שטר אז ראובן האט געבארגט פאר שמעון, אן קיין שום דערמאנונג פון אן ערב, די צוויי עדים האבן געחתמ'עט, און אונטער זייערע חתימות האט לוי צוגעלייגט און געחתמ'עט: אויב שמעון וועט נישט באצאלן - באצאל איך.
זאגט די משנה: "גובה מנכסים בני חורין". פארשטייט זיך אז דער ערב איז מחיוב, ווייל ער האט אונטערגענומען אן אפיציעלע התחייבות און ער מוז באצאלן אין פאל דער לווה באצאלט נישט, אבער מען קען גובא זיין פון אים בלויז פון זיינע פרייע נכסים אליין. דער טעם דערפון: וויבאלד ער האט געחתמ'עט אונטער די חתימות פון די עדים, איז זיין התחייבות ווי אן ערב פונקט ווי א פריוואטער ענין וואס מענטשן ווייסן נישט דערפון. דערפאר, ווען דער ערב פארקויפט זיינע נכסים פאר אן אנדערן, קען דער קונה אויף קיין שום אופן נישט וויסן אז ס'איז פריער געווען דא אן התחייבות וואס ווארפט ארויף א שעבוד אויף יענע נכסים, און צוליב דעם איז דער מלווה גובא פונעם ערב בלויז מנכסים בני חורין, און נישט פון נכסים וואס ער האט שוין פארקויפט.
די משנה ברענגט א מעשה וואס האט טאקע פאסירט: "מעשה" - אזא פאל איז געקומען פאר רבי ישמעאל, וואו דער ערב האט געחתמ'עט אונטער די עדים, און איצט וויל דער מלווה גובא זיין פון אים. האט רבי ישמעאל געפסק'נט: "גובה מנכסים בני חורין" - דער מלווה קען בלויז גובא זיין פון נכסים וואס זענען איצט אין דער באזיץ פונעם ערב, און נישט פון נכסים וואס ער האט שוין פארקויפט פאר אן אנדערן, צוליב די טעמים וואס זענען ערקלערט געווארן.
אויף דעם האט בן ננס געקריגט. שמעון בן ננס איז א תנא, און וויבאלד ער האט נישט געהאט קיין סמיכה ווערט ער נישט אנגערופן 'רבי'. האט אים בן ננס געזאגט: "אינו גובה לא מנכסים משועבדים ולא מנכסים בני חורין". לויט זיין שיטה, א מלווה וואס האט געגעבן א הלוואה מיט א שטר חתום בעדים אן דעם וואס דער ערב זאל דארט ווערן דערמאנט, און דער ערב האט שפעטער געחתמ'עט אונטער די חתימות פון די עדים - קען ער בכלל נישט גובא זיין פונעם ערב: נישט פון זיינע פארקויפטע נכסים און אפילו נישט פון די נכסים וואס זענען כיום אין זיין רשות.
האט רבי ישמעאל געפרעגט: "למה?" האט אים בן ננס געענטפערט מיט א משל: "החונק את אחד בשוק" - ראובן שטיקט שמעון אינעם מארק ווייל ער האט נישט באצאלט זיין חוב, און איז גרייט אים צו הרגענען. "ומצא חברו" - זעט שמעון ווי זיין חבר לוי גייט דארט פארביי, און בעט אים ער זאל זאגן פאר ראובן אז ער וועט באצאלן די הלוואה. זאגט לוי פאר ראובן: "הנח לו" - לאז אפ שמעון, און איך וועל זארגן פארן חוב. דער דין איז "פטור" - לוי איז בכלל נישט מחוייב, ווייל עס איז דא נישט געמאכט געווארן קיין אפיציעלער קנין און עס איז נישט באשאפן געווארן קיין התחייבות וואס בינדט אים צו באצאלן; אלעס וואס ער האט געטון איז נאר געקומען צו ראטעווען שמעון.
און דא ליגט דער לומדישער יסוד: "שלא על אמונתו הלווהו" - די הלוואה וואס ראובן האט געגעבן פאר שמעון איז קיינמאל נישט געווען אנגעוויזן אויף דער ערבות פונעם ערב, אויף זיין ערליכקייט, זיין באגלויבטקייט אדער זיינע הבטחות. ראובן האט געגעבן זיין געלט פאר שמעון, און ערשט דערנאך איז דער ערב אריינגעקומען אינעם בילד - סיי אינעם מארק אין דער צייט וואס דער לווה ווערט געשטיקט, און סיי אין א שטר נאכדעם וואס די הלוואה איז שוין דורכגעפירט געווארן און די עדים האבן אונטערגעשריבן דערויף, ווארום אלעס איז שוין א פארטיגע זאך. אין אזא פאל איז נישטא קיין אפיציעלע התחייבות מצד דעם ערב און מען קען נישט גובע זיין פון אים.
"אלא איזהו ערב שהוא חייב?" - "הלווהו ואני נותן לך". אויב פאר די הלוואה איז געגעבן געווארן, זאגט דער ערב פאר ראובן: בארג געלט פאר שמעון און איך בין דיר ערב - דאן איז ער "חייב", און דער ערב איז מחוייב צו באצאלן אין פאל וואס דער לווה באצאלט נישט. און דער טעם דערפון איז: "שעל אמונתו הלווהו" - די הלוואה איז געגעבן געווארן זיך פארלאזנדיג אויף דער הבטחה פונעם ערב און בלויז דערויף, און ווען נישט ער גיט זיין ערבות צו פארזיכערן די הלוואה, וואלט ראובן מלכתחילה נישט געבארגט פאר שמעון.
סיום המסכת: "הרוצה שיחכים":
די ווערטער פון רבי ישמעאל ביים סוף פון דער משנה זענען דער סיום פון דער גאנצער מסכת. עס איז כדאי צו געדענקען אז בבא בתרא איז ארגינעל געווען א טייל פון איין גרויסע מסכת - מסכת נזיקין - וואס הייבט זיך אן מיט בבא קמא. עס האנדלט זיך פון דרייסיג פרקים וואס נעמען ארום אלע דיני ממונות און נזיקין, די דינים פון בין אדם לחברו און דיני ממון, און יעצט קוקן מיר צוריק אויף אלע יענע דרייסיג פרקים.
האט רבי ישמעאל געזאגט: "הרוצה שיחכים - יעסוק בדיני ממונות, שאין לך מקצוע בתורה גדול מהן, שהן כמעיין הנובע". ווער עס וויל ווערן קלוג זאל אריינלייגן זיינע כוחות צו קענען גוט דיני ממונות און נזיקין, וואס דאס זענען די נושאים פון סדר נזיקין, ווייל עס איז נישטא קיין פעלד אין דער תורה וואס איז גרעסער פון זיי. אינעם באדייט פון צוגלייכן עס צו א קוואל וואס שפרודלט, זענען געזאגט געווארן צוויי וועגן:
א ברונעם אדער א גרוב וואסער קען זיך אויסטריקענען, אבער א מעיין שפרודלט און הערט נישט אויף - מען שעפט דערפון אן אויפהער און זיינע וואסערן פליסן שטענדיג ווייטער. אזוי איז אויך מיט דיני ממונות: דער מענטשליכער המצאה-כח איז ריזיג און כמעט אומענדליך אין זיין קרעאטיוויטעט, און עס מאכן זיך שטענדיג נייע שאלות פון 'וואס וועט זיין אויב', נייע סטרוקטורן, נייע טראנזאקציעס און אפמאכן, און אומגעריכטע אומשטענדן. קומט אויס אז דיני ממונות עפענען אומבאגרענעצטע מעגליכקייטן וואס מען דארף נעמען אין באטראכט, וואס דאס איז נישט אזוי אין אנדערע פעלדער פון הלכה.
דער תפארת ישראל ערקלערט נאך א מהלך: ביי שאלות אין יורה דעה אדער אורח חיים - אויב א געוויסע זאך איז כשר, אדער אויב מען דארף נאכאמאל מאכן א ברכה - קען דער משיב, אפילו אויב ער איז נישט גענוג בקי אדער טראכט נישט גענוג טיף אריין, פסק'ענען לחומרא: ער זאל מאכן די ברכה נאכאמאל, אדער אוועקווארפן דאס עסן. עס איז גרינג מחמיר צו זיין, און דער מחמיר דארף זיך נישט אנשטרענגען און אנקומען צום שורש פונעם דין. אבער אין דיני ממונות שטייען פאר דיר צוויי בעלי דינים, און דא איז נישטא קיין מעגליכקייט פון א חומרא, ווייל יעדע רעכט וואס דו גיסט פאר ראובן גייט ארויס פון שמעון'ס טאש, און פארקערט. דערפאר קען מען נישט פסק'ענען מספק, און עס ליגט א חיוב אויפן דיין אראפצוגיין צו דער טיפסטער פונקט פון דער הלכה און דאס קלאר מאכן ביזן סוף. די דאזיגע באזונדערע פליכט, וואס עקזיסטירט נאר אין דיני ממונות, איז דאס וואס מאכט דעם מענטש קלוג און שארפט זיין מח צו קלאר מאכן יעדן פרט און פרט.
לייגט רבי ישמעאל צו ווערטער פון שבח פאר בן ננס: "והרוצה שיעסוק בדיני ממונות - ישמש את שמעון בן ננס". עס פאסט פאר א מענטש צו דינען און לערנען ביי שמעון בן ננס, וואס איז געווען דער גרויסער מומחה אין אלעס וואס איז נוגע דיני ממונות. אבער פונדעסטוועגן, איז די הלכה למעשה נישט ווי בן ננס נאר ווי רבי ישמעאל: אן ערב וואס האט מקבל קנין געווען מיט א קנין גמור, אפילו אויב עס איז געטאן געווארן נאכדעם וואס די הלוואה איז שוין געגעבן געווארן, ווערט ער מחוייב דערמיט מיט אן אפיציעלער התחייבות. דערפאר, ווען דער מלווה מאנט זיין געלט און ער קען דאס נישט גובע זיין פונעם לווה, און קומט צום ערב - איז דער ערב מחוייב צו באצאלן דעם חוב.
און מיט דעם ענדיגן מיר, בסיעתא דשמיא, מסכת בבא בתרא. די קומענדיגע מסכת, אם ירצה השם, איז מסכת סנהדרין.