פתיחה
"הלוא שמעת בתי" - דו זעסט ווי מ'איז מליץ יושר אויף דיר
וַיֹּאמֶר בֹּעַז אֶל־רוּת הֲלוֹא שָׁמַעַתְּ בִּתִּי אַל־תֵּלְכִי לִלְקֹט בְּשָׂדֶה אַחֵר וְגַם לֹא תַעֲבוּרִי מִזֶּה וְכֹה תִדְבָּקִין עִם־נַעֲרֹתָי׃ - און בועז האָט געזאָגט צו רות: האָסטו דאָך געהערט מיין טאָכטער, גיי נישט קלויבן אין אַן אַנדער פעלד, און אויך זאָלסטו נישט אַריבערגיין פון דאַנען, און אַזוי זאָלסטו זיך האַלטן צוזאַמען מיט מיינע מיידלעך.
דער ווילנער גאון ערקלערט: בועז זאָגט איר, אָט הערסטו און זעסט ווי מ'לויבט דיך דאָ אויס, וואָס פאַראַ גוטע זאַכן מ'איז מליץ יושר אויף דיר - זאַכן וואָס זענען ראוי דערצו אַז איך זאָל דיך נעמען פאַר אַ פרוי. און דאָס פאַרבינדט זיך צום ביאור פונעם מלבי"ם: בועז, ווען ער איז געקומען און געזען די גרויסע מאָס וואָס זי האָט געקליבן, האָט זיך געוואונדערט ביי זיך אין האַרצן טאָמער האָט זי צוגענומען פון די עומרים אַ זאַך וואָס איז איר נישט מותר. און דאַן איז געקומען דער נער, זיין אַרבעטער, און האָט אים ערקלערט אַז אַלץ וואָס זי האָט געטאָן איז געווען מיט כשרות און בהיתר גמור, און אַז זי האָט נישט צוגענומען קיין שום פאַרבאָטענע זאַך. דערפאַר זאָגט איר בועז: "הלוא שמעת בתי" - דו זעסט ווי מ'דן דיך דאָ לכף זכות, ווי מ'איז מליץ יושר אויף דיר? דעריבער "אל תלכי ללקוט בשדה אחר", ווייל דאָרט קען זיין אַז מ'וועט נישט צופרידן זיין פון דיר און מ'וועט דיך נישט דן זיין לזכות.
און וואָס קומט צו אין "וגם לא תעבורי מזה"? דערויף זאָגט בועז: אפילו צווישן מיינע אייגענע פעלדער זאָלסטו נישט אַריבערגיין. ווייל איך האָב דאָך פיל פעלדער, און דו קענסט טראַכטן: ביי בועז רעספּעקטירט מען מיך, וועל איך אַריבערגיין צו אַן אַנדער פעלד זיינעם. זאָגט ער איר: ניין. דווקא אין דעם פעלד זאָלסטו בלייבן, ווייל ס'איז מעגלעך אַז דער ממונה דאָרט אָדער די נערים אַליין וועלן נישט צופרידן זיין פון דיר, זיי וועלן זיך נישט פירן מיט דיר כראוי, און אפשר דיך אפילו פאַרשעמען. דערפאַר - "וגם לא תעבורי מזה".
און אויסער דעם, וויבאַלד ס'איז פאַראַן אַ חשש פון אַ פגם אין צניעות, לייגט ער צו: "וכה תדבקין עם נערותי". אינעם פעלד זענען געווען סיי בחורים און סיי מיידלעך, פועלים און פועלות, און זיי האָבן געאַרבעט אויף צוויי באַזונדערע ערטער - די קוצרין דאָ און די דאָ. זאָגט איר בועז: גיי לעבן די מיידלעך און נישט לעבן די בחורים. און פאַרוואָס? ווייל איך זע אויף דיר אַז דו ביסט אַ צנועה, און אדרבה - מיין ווילן איז אַז דו זאָלסט היטן דיין צניעות.
"וצמית ושתית" - אַ באַזונדערע זכות אין דעם וואַסער פון בית לחם
עֵינַיִךְ בַּשָּׂדֶה אֲשֶׁר־יִקְצֹרוּן וְהָלַכְתְּ אַחֲרֵיהֶן הֲלוֹא צִוִּיתִי אֶת־הַנְּעָרִים לְבִלְתִּי נׇגְעֵךְ וְצָמִת וְהָלַכְתְּ אֶל־הַכֵּלִים וְשָׁתִית מֵאֲשֶׁר יִשְׁאֲבוּן הַנְּעָרִים׃ - דיינע אויגן זאָלן זיין אינעם פעלד וואָס זיי שניידן און זאָלסט גיין נאָך זיי, איך האָב דאָך אָנגעזאָגט די נערים דיך נישט אָנצורירן, און וועסטו דאָרשטיק ווערן, זאָלסטו גיין צו די כלים און טרינקען פון דעם וואָס די נערים שעפּן.
"עינייך בשדה אשר יקצורון" - דאָס מיינט די נערות; "והלכת אחריהן" - נאָך די נערות. און זאָלסט נישט מורא האָבן טאָמער וועלן די נערים מקפיד זיין און דיר זאָגן: פאַרוואָס גייסטו אַהין, איז דיר דען נישט גוט צו קלויבן ביי אונדז, האָבן מיר דיר דען שלעכטס געטאָן? דערויף באַרויִקט ער זי: "הלוא ציוויתי את הנערים לבלתי נוגעך" - איך האָב זיי אָנגעזאָגט אַז זיי זאָלן דיר גאָרנישט זאָגן און דיך נישט מוסר'ן פאַרוואָס דו פאַרלאָזט זייער פּלאַץ און גייסט צו דער זייט פון די נערות.
און נישט בלויז דאָס, נאָר ער גיט איר אַ באַזונדערע פּריווילעגיע וואָס איז נישט געגעבן געוואָרן פאַר אַנדערע: "וצמית והלכת אל הכלים ושתית מאשר ישאבון הנערים". ווייל אויב מען זאָגט נישט אַזוי, וואָס איז דער חידוש? ס'איז דאָך געווען גענוג צו שרייבן "וצמית ושתית"; און נאָך מער, צי פאַרווערט מען דען וואַסער פון אַן אָרימאַן וואָס איז דאָרשטיק? נאָר, ערקלערט דער מלבי"ם, דוד המלך האָט דאָך געזאָגט: "מי ישקני מים מבור בית לחם אשר בשער" - און דער פשוט'ער פשט איז אַז דאָרט איז געווען באַזונדערס ריין און קלאָר וואַסער, ספּעציעלע וואַסער פונעם ברונעם פון בית לחם. און "בשער" איז דער זיץ-אָרט פון דער סנהדרין, ווייל בית לחם איז געווען דער זיץ-אָרט פון דער סנהדרין, און מ'האָט נישט געלאָזט די נערות קומען און שעפּן פון דאָרט וואַסער, ווייל ס'איז נישט קיין צניעות אַז מיידלעך זאָלן קומען שעפּן ביים מושב פון דער סנהדרין - נאָר בלויז די נערים האָבן געשעפּט פון דאָרט.
און וויבאַלד ס'איז געווען אַ גרויסע טרחה צו גיין ביז אַהין און ברענגען, פלעגט מען נישט געבן די דאָזיקע ספּעציעלע וואַסער פאַר קיין עניים; צו אַן עני זאָגט מען: גיי צום נאָענטן ברונעם. און דערפאַר זאָגט איר בועז: איך גיב דיר אַ באַזונדערע זכות, אַז דו זאָלסט טרינקען פון די כלים וואָס די נערים שעפּן - פון דעם ספּעציעלן וואַסער וואָס זיי האָבן געברענגט פונעם ברונעם פון בית לחם, און נישט פון דעם וואָס די נערות שעפּן פון אַ נאָענטן אָרט, וואָס איז נישט אַזוי משובח.
"מדוע מצאתי חן בעיניך" - דאָס פנים־פאַלן פון רות
וַתִּפֹּל עַל־פָּנֶיהָ וַתִּשְׁתַּחוּ אָרְצָה וַתֹּאמֶר אֵלָיו מַדּוּעַ מָצָאתִי חֵן בְּעֵינֶיךָ לְהַכִּירֵנִי וְאָנֹכִי נׇכְרִיָּה׃ - און זי איז געפאַלן אויף איר פנים און זיך געבויגן צו דער ערד, און האָט צו אים געזאָגט: פאַרוואָס האָב איך געפונען חן אין דיינע אויגן מיר צו דערקענען, ווען איך בין דאָך אַ פֿרעמדע?
פרעגט רות: אויב איך געפין אַזוי שטאַרק חן אין דיינע אויגן, איז דאָס דאָך אָדער מצד מיר אַליין, ווייל דו האָסט געזען אין מיר עפּעס אַ גוטע זאַך, אָדער מצד מיין משפּחה, ווייל דו קענסט מײַנע קרובים. און דעריבער האָט זי אָנגעהויבן: "מדוע מצאתי חן בעיניך" - וואָס פאַראַ גוטס האָסטו געזען אין מיר מצד מיר אַליין? און אויפן צווייטן צד האָט זי געזאָגט: "ואנוכי נוכריה" - איך האָב דאָך גאָרנישט קיין משפּחה; מיין מאַן איז געשטאָרבן, מיין פאָטער איז עגלון - פֿון וואַנען קענסטו מיך? קומט אויס, אַז ניט מצד מיר אַליין און ניט מצד מיין משפּחה.
און טייל דערקלערן ווייטער: "מדוע מצאתי חן בעיניך" - אויב דיין כוונה איז לשם נישואין, בין איך דאָך אַ פֿרעמדע (נוכריה). און פֿון וואַנען ווייסט מען אַז עס רעדט זיך וועגן חתונה האָבן? פֿון די ווערטער פֿון דער גמרא "חן אישה על בעלה". און אויף דעם זאָגט זי: ווער וועט דען וועלן אַ פֿרעמדע פֿרוי, אַ גיורת וואָס האָט קיין שום ייחוס ניט, און זיכער ניט דו, וואָס ביסט אַ שופט און אַ חשוב'ער מענטש. און דערצו בין איך אַ מואביה - פֿונעם פֿאָלק וואָס האָט אייך ניט מקדים געווען מיט ברויט און וואַסער, און דו זאָגסט מיר: קום און קלייב ברויט, גיי און טרינק וואַסער. וואָס האָסטו געזען זיך אַזוי צו פירן מיט מיר?
און דער ווילנער גאון ערקלערט אויף אַ וואונדערלעכן אופן: ווי באַקאַנט, ווען מען שטילט ניט דעם מענטשנ'ס וואונטש, פאַלט זיין פנים, ווי עס שטייט ביי קין "למה נפלו פניך". לכתחילה האָט רות געהערט גוטע רייד, רייד פֿון עמעצן וואָס וויל רעדן מיט כבוד און חתונה האָבן מיט איר - "אָט זעסטו אַז די יונגען זאָגן אַז דו ביסט פאַסנדיק פֿאַר מיר", און אַזעלכע רמזים. און צום סוף, אַנשטאָט חתונה צו האָבן מיט איר, שיקט ער זי קלייבן מיט די מיידלעך. דאָס איז אַ לאַנגע האָפענונג וואָס ברענגט גאָרנישט. און דאָס איז וואָס זי האָט געזאָגט: "מדוע מצאתי חן בעיניך להכירני" - חן מיינט דער חן פֿון אַ פרוי אויף איר מאַן, און "להכירני" הייסט צו נעמען מיך פֿאַר אַ ווייב, "ואנוכי נוכריה" - און צום סוף זע איך אַז דו פירסט זיך מיט מיר ווי מיט אַ פֿרעמדע און שיקסט מיך קלייבן אין פעלד. און דעריבער "ותיפול על פניה" - לשון פֿון צער, ווי יענע נפילת פנים, ווייל איר האָפענונג איז בטל געוואָרן.
בועז'נס ענטפער: די מעשים, דער גיור, און דער הלכה'דיקער ספק
וַיַּעַן בֹּעַז וַיֹּאמֶר לָהּ הֻגֵּד הֻגַּד לִי כֹּל אֲשֶׁר־עָשִׂית אֶת־חֲמוֹתֵךְ אַחֲרֵי מוֹת אִישֵׁךְ וַתַּעַזְבִי אָבִיךְ וְאִמֵּךְ וְאֶרֶץ מוֹלַדְתֵּךְ וַתֵּלְכִי אֶל־עַם אֲשֶׁר לֹא־יָדַעַתְּ תְּמוֹל שִׁלְשׁוֹם׃ - און בועז האָט געענטפערט און געזאָגט צו איר: עס איז מיר דערציילט געוואָרן אַלץ וואָס דו האָסט געטאָן מיט דיין שוויגער נאָכן טויט פֿון דיין מאַן, און דו האָסט פֿאַרלאָזט דיין פֿאָטער און דיין מוטער און דיין געבורטס־לאַנד, און ביסט געגאַנגען צו אַ פֿאָלק וואָס דו האָסט ניט געקענט נעכטן און אייכטערן.
ענטפערט בועז: דאָס וואָס איך האָב לכתחילה געגעבן צו פֿאַרשטיין אַז איך וויל דיך נעמען פֿאַר אַ פֿרוי, איז ווייל איך האָב געהערט וועגן דיינע באַזונדערע מעשים און וועגן דעם גיור וואָס דו האָסט זיך מגייר געווען. נאָר ווען איך האָב געהערט אַז דו האָסט פֿאַרלאָזט דיין פֿאָלק, דיין פֿאָטער און מוטער און דיין געבורטס־לאַנד - און דיין פֿאָלק איז דאָך מואב, און אין דער תורה שטייט "לא יבוא עמוני ומואבי בקהל ה'", און דער קנעכט האָט דאָך מיר געזאָגט "נערה מואביה היא" - בין איך אַריינגעפֿאַלן אין אַ ספק צי דו ביסט מיר מותר. און דערפֿאַר האָב איך דערווייל געזאָגט אַז דו זאָלסט קלייבן צווישן די מיידלעך און בלייבן דאָ, אַלס אַ צייכן אַז מײַנע פּלענער בנוגע דיר זענען נאָך ניט בטל געוואָרן, נאָר זיי דאַרפֿן אַ בירור.
און ווי מיר וועלן זען ווייטער, איז די הלכה פֿון "מואבי ולא מואבית" דעמאָלט נאָך ניט נתחדש געוואָרן, און די זאַך איז געווען ביי זיי רופף בידם, און בועז האָט געמוזט צונויפרופן די סנהדרין און די חכמים כדי זיי זאָלן קלאָר פעסטשטעלן די הלכה. און אפילו דאָס איז ניט געווען גענוג, ווייל אין דער תקופה פֿון דוד איז די דאָזיקע הלכה ווידער געוואָרן שוואַך ביי זיי, און ערשט נאָך דוד'ס תקופה איז זי שטאַרק געוואָרן און עס איז געווען קלאָר פֿאַר יעדן אַז אַ מואבית מעג קומען אין קהל.
זאָגט דער מלבי"ם: בועז רעכנט דאָ אויס צוויי זאַכן צוליב וועלכע זי האָט געפונען חן אין זיינע אויגן. איינס - "הוגד הוגד לי כל אשר עשית את חמותך אחרי מות אישך", וואָס דאָס צייגט אויף אירע גוטע מדות און איר גוט האַרץ. וואָרום על פי רוב האָט אַ שנור פיינט איר שוויגער, און בפרט נאָכן טויט פֿונעם מאַן, ווען זי פילט שוין מער קיין שום פליכט: כל זמן מיין מאַן לעבט האָב איך געמוזט איר מכבד זיין לכבוד מיין מאַן, אָבער אַז ער איז געשטאָרבן - וואָס האָב איך צו טאָן מיט דיר? אָבער דו, ניט נאָר האָסטו ניט געהאַט קיין שנאה צו דיין שוויגער, נאָר אפילו נאָכן טויט פֿון דיין מאַן ביסטו געגאַנגען און איר געהאָלפֿן, און אַזאַ זאַך איז גאָרנישט פשוט.
און דאָס צווייטע - "ותעזבי אביך ואמך וארץ מולדתך ותלכי אל עם אשר לא ידעת תמול שלשום": דו האָסט זיך מגייר געווען ריין לשם ה', אָן קיין שום תועלת און רווח. אָט ביסטו געקומען צו זיין דאָ אַן אָרימע פֿאַרלאָזטע פֿרוי, בשעת דו וואָלסט געקענט זיין אַ בת מלכים און צוריקקערן אין דיין פֿאָטער און מוטער'ס הויז צום קעניגלעכן פּאַלאַץ - און דו האָסט אַלץ פֿאַרלאָזט. דאָס איז דער באַווייז אַז דיין גירות איז באמת לשם שמים.
דער חידוש פונעם מנחת חינוך: "לא תדרוש שלומם וטובתם"
דער מנחת חינוך איז מחדש א גרויסן חידוש. עס איז פאראן א לאו אין דער תורה בנוגע אן עמוני און מואבי: "לא תדרוש שלומם וטובתם כל הימים". און דער מנחת חינוך זאגט צוויי זאכן: ערשטנס, אז דער לאו גילט אפילו נאכדעם וואס זיי האבן זיך מגייר געווען - אויב אן עמוני אדער מואבי האבן זיך מגייר געווען, בלייבט נאך אלץ "לא תדרוש שלומם וטובתם". און צווייטנס, אז דאס גילט אויך ביי פרויען. כאטש מיר דרש'ענען "לא יבוא עמוני" - ולא עמונית, און אן עמונית איז מותר לבוא בקהל, אבער בנוגע "לא תדרוש שלומם וטובתם" איז נישטא קיין חילוק צווישן אן עמוני און אן עמונית, און אפילו ביי א גיורת עמונית איז עס אסור. און דער ענין פון "לא תדרוש שלומם וטובתם" איז, נישט צו טון קיין מעשים דורך וועלכע מען דרוקט אויס שלום צו זיי, העלפן און ביישטיין פאר זיי, נאר מען דארף זיך דערווייטערן פון זיי אלע טעג.
"ישלם ה' פועלך ותהי משכורתך שלמה"
יְשַׁלֵּם יְהֹוָה פׇּעֳלֵךְ וּתְהִי מַשְׂכֻּרְתֵּךְ שְׁלֵמָה מֵעִם יְהֹוָה אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל אֲשֶׁר־בָּאת לַחֲסוֹת תַּחַת־כְּנָפָיו׃ - דער אויבערשטער זאל באצאלן דיין מעשה, און דיין שכר זאל זיין פאלקאם פון דעם אויבערשטן דער גאט פון ישראל, וואס דו ביסט געקומען זוכן שוץ אונטער זיינע פליגלען.
לכאורה איז דא דא א כפילות: אויב "ישלם ה' פועלך", איז דאך ממילא "תהי משכורתך שלמה". נאר דער מלבי"ם ערקלערט: "ישלם ה' פועלך" - קעגן דעם וואס דו האסט געטון מיט דיין שוויגער; "ותהי משכורתך שלמה מעם ה' אלוהי ישראל" - קעגן דעם וואס דו האסט זיך מגייר געווען. און דער אויבערשטער איז דאך אלוהי ישראל, וואס גיט השגחה אויף כלל ישראל, און נישט בלויז אויף ישראל אליין נאר אויך אויף די גרים וואס שליסן זיך אן צו זיי, און דער נאמען ישראל רוהט שוין אויף דיר, ווייל דו "באת לחסות תחת כנפיו" - און אויב אזוי ביסטו שוין אויך א חלק פון כלל ישראל, און דיין לוין וועט זיין פאלקאם.
דער מדרש פון רבי חסא: א פועל און א שכיר
דער מדרש זאגט: אמר רבי חסא, "אשר באת לחסות תחת כנפיו". און דאס איז א וואונדערליכער מדרש: אויסער דעם שייכות צווישן זיין נאמען און דער מימרא וואס ווערט געזאגט אין זיין נאמען, וואס האט רבי חסא מוסיף געווען אויף וואס שטייט אינעם פסוק אליין?
ערקלערט דער מלבי"ם: עס איז פאראן א חילוק צווישן שכר און פעולה, און צווישן א שכיר און א פועל. א פועל איז א בעל מלאכה וואס באקומט באצאלט פאר זיין פעולה - דער שניידער באקומט באצאלט לויט א בגד און נישט לויט דער צייט, און אזוי אויך ווער עס מאכט א כלי באקומט לויט דעם כלי, און דאס הייסט שכר פעולה. ווידער א שכיר איז א מענטש וואס ווערט געדונגען פאר א געוויסער צייט: א חודש, א יאר, אדער אפילו עטליכע יאר, ווי רבי עקיבא וואס איז געווען א שכיר דריי יאר. און דער שכיר באקומט זיין משכורת צי ער האט געארבעט צי נישט. דער בעל הבית זאגט נישט פאר זיין שכיר ביים סוף פונעם טאג: דו האסט דאך צוואנציג מינוט גארנישט געטון, און איך וועל דיר דאס אראפרעכענען פון דיין שכר - ווייל דער שכיר ענטפערט בצדק: איך בין דא כדי דו זאלסט מיר געבן ארבעט, און מיין גאנצער טאג איז געווידמעט פאר דיין ארבעט, און איך גיב אוועק מיין צייט פאר דיר. ווידער דער פועל באקומט נאר לויט דעם וואס ער האט אויפגעטון.
און אט, פאר יעדער מצווה וואס א מענטש טוט באקומט ער שכר - און דאס איז בגדר פון א פועל, וואס באקומט באצאלט פאר יעדער באזונדערער מעשה: געלייגט תפילין - נעם שכר, פונקט ווי ווען מען פארטיגט א מלבוש - נעם שכר. דערפאר זאגט איר בועז: "ישלם ה' פועלך" - פאר יעדער מצווה וואס דו וועסט מקיים זיין וועסטו באקומען א שכר בפני עצמו. אבער מער פון דעם - "ותהי משכורתך שלמה": דער עצם ענין וואס דו האסט מקבל געווען אויף זיך צו זיין פון יעצט א שכירה צום אויבערשטן, וואס דו האסט זיך אינגאנצן מקדיש געווען צו אים און זיך מגייר געווען. ביז יעצט איז זי געווען א גויה, פאר זיך אליין; פון יעצט משעבד זי זיך פאר איר באשעפער און איז מקבל אויף זיך אלע מצוות, און זי איז ווי א שכירה צום אויבערשטן אלע טעג פון איר לעבן. און פאר דעם קומט זיך א תמידי'דיגער און פאלקאמער שכר, ווייל א שכיר באקומט באצאלט אפילו פאר א טאג וואס ער האט נישט געארבעט - פאר דעם בלויזן פאקט וואס ער האט זיך געשטעלט צופרי און געזאגט: איך בין גרייט צו דער ארבעט.
און דאס איז וואס רבי חסא האט געזאגט: "אשר באת לחסות" - פאר וואס קומט זיך איר א פולער שכר? פאר דער עצם ביאה, דאס קומען אליין. פונקט ווי פאר א שכיר קומט זיך א שכר פון א גאנצן טאג בלויז פאר דעם וואס ער האט זיך געשטעלט צו דער ארבעט, וואס ער האט אוועקגעגעבן פון זיין צייט און איז געקומען, אזוי קומט זיך פאר רות א פאלקאמער שכר אויף דעם עצם וואס זי איז געקומען זוכן שוץ, וואס זי האט זיך פארדונגען אינגאנצן צום אויבערשטנס עבודה אויף א מוחלט'דיגן אופן. און חוץ פון דעם - "ישלם ה' פועלך", זאלסט נישט מיינען אז דאס איז אלעס, נאר דו וועסט נאך באקומען א באזונדערן שכר פאר יעדער איינציגער פעולה, מער פון דעם אלגעמיינעם שכר פון "אשר באת לחסות".
פארוואס קומט זיך בכלל שכר פאר מצוות?
פרעגט דער מלבי"ם א יסודות'דיגע קשיא: לכאורה, ווען א מענטש טוט די מצוות פון השי"ת, קומט זיך אים דאך בכלל נישט קיין שכר. ווייל אויב א מענטש איז זוכה צו דינען דעם גרויסן, הויכן און דערהויבענעם קעניג, און דורך דעם שירות איז ער זוכה צו א גרויסער און הייליגער מדרגה, ער קונה די שלמות פון זיין נשמה און ווערט דערהויבן און געלויטערט - איז דאך דאס אליין דער גרעסטער שכר וואס קען נאר זיין. וואס דארף מען מער פון דעם? די עצם שלמות וואס ער האט זוכה געווען אין זיין נשמה, און די עצם זכות צו זיין א משרת וואס זעט פני מלך עליון, זענען דאך דער העכסטער און גרעסטער שכר.
שטעלט זיך פאר: א מענטש קומט אן אין דער שטוב פון הגאון רבי חיים קניבסקי זצ"ל, און מען רופט אויס אז מען דארף צוגרייטן פאר'ן רב א גלאז טיי - ווער איז גרייט? נאך איידער דער זאץ ענדיגט זיך וועלן דארט שוין שטיין גרייט צען גלעזער. און אויב מען וועט זיי זאגן: ווארט, קיינער האט נישט גערעדט דא וועגן באצאלן - וועלן זיי ענטפערן: באצאלן? איך וואלט געצאלט טויזנט שקל פאר אזא זכות! מען דערציילט אז א איד האט אמאל זוכה געווען בדרך עקיפין צו אזא זכות: ער איז געווען ביים שר התורה הגאון רבי חיים קניבסקי זצ"ל, און דערנאך האט מען געפרעגט צי עס איז פאראן איינער וואס פארט מיט אן אויטא קיין פלוני'דיגן ארט, און יענער איז געווען דארט מיט אן אויטא און געזאגט יא. האט מען אים געזאגט אז די רבנית ע"ה דארף אנקומען אהין, און זי האט געבעטן: זענט איר גרייט צו ווארטן א מינוט, איך וועל צוגרייטן א גלאז טיי פאר'ן רב? האט ער געענטפערט: זיכער, וואס איז די שאלה! און ער האט געווארט. קומט אויס אז ער איז זוכה געווען, כאטש בדרך עקיפין, צום מאכן א גלאז טיי פאר הגאון רבי חיים קניבסקי. און אויב פאר'ן צוגרייטן עפעס פאר אן אדם גדול איז א מענטש גרייט צו צאלן, קל וחומר בן בנו של קל וחומר אז די עבודה פונעם בורא עולם איז דער גרעסטער זכות שבעולם. אויב אזוי, פון וואו קומט זיך נאך פאר א מענטש א משכורת פאר קיום המצוות? און פונדעסטוועגן זאגט די תורה צו: "למען ייטב לך", "למען יאריכון ימיך", למען און למען. עס איז דאך א וואונדער - און עס שטייט דאך "שכר מצווה, מצווה", דאס איז דאך דער גרעסטער שכר וואס קען נאר זיין פאר א מענטש.
נאר, זאגט דער מלבי"ם, ווער עס פארשטייט דאס באמת דארף בכלל נישט קיין הבטחות, ער דארף נישט קיין שכר און ער דארף נישט קיין משכורת, נאר ער טוט עס בלויז פאר דעם אליין. אבער עס זענען פאראן פיל שוואכע מוחות וואס פארשטייען דאס נישט, און אין זייערע אויגן זענען די תורה און מצוות א טירחא, א שוועריקייט, א מיה און פלאג - און זיי דארף מען אויספארגיטיקן מיט הבטחות פון שכר. אבער אן אדם המעלה דארף נישט קיין הבטחות; אפילו מען זאל אים זאגן אז פאר יעדע מצווה דארף מען באצאלן א קנס אדער מען באקומט אן עונש, וועט ער נאכלויפן די מצוות און זאגן: איך בין גרייט צו באצאלן אבי צו מקיים זיין א מצווה, ווייל ער ווייסט וואספארא שלמות ער קויפט איין אין זיין נפש.
און לויט דעם טייטשט זיך דער פסוק: "ישלם ה' פועלך" - ער זאל דיר געבן דעם שכר פאר דיין פעולה. אבער לאמיתו של דבר דארפסטו דאך נישט קיין הבטחות, שהרי "תהי משכורתך שלמה מעם ה'" - דער עיקר גאנצער שכר איז "אשר באת לחסות תחת כנפיו". דאס איז די גרעסטע מעלה וואס דו האסט איינגעקויפט, און דאס איז דער פאלקאמער שכר: וואס דו האסט זוכה געווען זיך מקרב צו זיין צום אויבערשטן. און דאס איז וואס רבי חסא זאגט "אשר באת לחסות" - אויף וואס איז דער עיקר שכר? אויף דעם עצם וואס דו ביסט געקומען זיך שיצן, וואס דו האסט איינגעקויפט א נפש'דיגע שלמות און זוכה געווען צו דינען דעם מלך.
ביאור הגאון מווילנא: דער גר מעג פאדערן שכר
דער גאון מווילנא פארטייטשט עס אויף א דריטן אופן. א מענטש מישראל וואס דינט דעם אויבערשטן, ארבעט נישט על מנת לקבל פרס, ווייל ער איז מעיקרו מחויב דערין: זיין גוף איז קנוי פארן אויבערשטן, "כי לי בני ישראל עבדים", און הקב"ה זאגט אז ער האט אונז ארויסגענומען פון ארץ מצרים כדי צו זיין פאר אים קנעכט. און ווען נישט דעם, וואלטן מיר און אונזערע קינדער און אונזערע אייניקלעך נאך אלץ געווען פארשקלאפט פאר פרעה אין מצרים. קומט אויס אז מיר קענען נישט תובע זיין קיין שכר - מיר זענען דאך עבדי ה'.
אבער ווער עס איז נישט געווען אין מצרים און זיינע עלטערן זענען נישט ארויסגעקומען פון דארט, נאר ער איז א גר, וואס איז געווען א גוי און פונדעסטוועגן איז ער געקומען און זיך מגייר געווען - אזא מענטש מעג יא בעטן שכר, און עס קומט אים בדין. ער זאגט: איך בין גארנישט מחויב געווען, מיך האט מען נישט אויסגעלייזט, איך בין קיינעם גארנישט שולדיג, און פונדעסטוועגן בין איך געקומען און געטאן. און מען מיינט נישט אז א איד באקומט חלילה נישט קיין שכר - אוודאי באקומט ער, נאר ער קען עס נישט תובע זיין בדין, און דאס באקומען איז א חסד; בעת וואס דער גר קען עס יא תובע זיין.
און לויט דעם פארשטייט מען די ווערטער פון בועז: "ישלם ה' פועלך ותהי משכורתך שלמה" - דו וועסט זיכער קענען בעטן שכר, און פארוואס? "אשר באת לחסות תחת כנפיו". א געווענליכער מענטש וואס בעט דעם שכר פון זיין ארבעט און א גאנצע משכורת, זאגט מען אים: דו האסט קיין שום רעכט צו בעטן גארנישט. אבער דו - דו קענסט פאדערן א משכורת, ווייל דו ביסט נישט געווען קיין חלק פונעם אידישן פאלק און ביסט געקומען פון זיך אליין. און דאס איז וואס רבי חסא האט געזאגט: "אשר באת לחסות תחת כנפיו". ווייל אים איז שווער געווען: פארוואס האט בועז געדארפט איר זאגן אז דער אויבערשטער וועט באצאלן איר שכר, איז דאס דען נישט פשוט, "נאמן הוא בעל מלאכתך שישלם שכר פעולתך"? נאר ער איז געקומען איר זאגן: פאר דיר קומט שכר בדין, און דו קענסט עס תובע זיין - פאר דעם וואס דו ביסט געקומען זיך שיצן.
ותהי משכורתך שלמה - שלמה
און מען זאגט בדרך רמז: "ותהי משכורתך שלמה" - אל תקרי שְׁלֵמָה נאר שְׁלֹמֹה. וואס איז געווען די משכורת פון רות וואס איז געקומען און זיך מגייר געווען? אז פון איר איז ארויסגעקומען שלמה המלך. און עס שטייט אז זי איז געווען אמה של מלכות, און זי האט זוכה געווען צו א וואונדערליכער אריכות ימים: פון דער תקופה פון שפוט השופטים ביז די טעג פון שלמה זיצנדיג אויפן קעניגליכן טראן, א גאר לאנגע תקופה - און דער בענקל לעבן אים, "וישם כסא לאם המלך", דאס איז רות המואביה. דאס איז "ותהי משכורתך שלמה".
"תחת כנפיו" - די מדרגה פון גרים
און וואס איז דאס "אשר באת לחסות תחת כנפיו"? ווי באקאנט פון די ווערטער פונעם זוהר הקדוש, געפינען זיך די גרים אונטער די פליגלען פון דער שכינה, בעת עם ישראל געפינט זיך העכער די פליגלען פון דער שכינה, ווייל זייער מדרגה איז העכער. און צוליב דעם וואונדערן זיך פיל אויפן נוסח וואס מען זאגט ביים השכבה "תחת כנפי השכינה במעלות קדושים" - פארוואס "תחת", אידן זענען דאך העכער די פליגלען פון דער שכינה? אבער דא, וויבאלד רות איז געווען א גיורת, זאגט איר בועז מיטן פונקטליכן לשון: באת לחסות תחת כנפיו.
לסיכום: