קאפיטל א' אין מגילת רות שילדערט א קייט פון ירידות: א משפחה פון בית לחם יהודה וואס גייט אראפ צו שדי מואב, באזעצט זיך דארט, נעמט מואבי'שע פרויען, און פארלירט סיי איר געלט און סיי איר לעבן. אינעם טייל וואס איז פאר אונז פאלגן מיר נאך דעם המשך פון דער ירידה - דער טויט פון אלימלך, די חתונות פון די קינדער, זייער טויט, און דער אנהייב פונעם צוריקקער פון נעמי קיין ארץ ישראל. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים לויט די פירושים פונעם מלבי"ם, און מיר וועלן צולייגן די רייד פון חז"ל און מדרשים.
וַיָּמָת אֱלִימֶלֶךְ אִישׁ נָעֳמִי וַתִּשָּׁאֵר הִיא וּשְׁנֵי בָנֶיהָ׃ - און אלימלך, דער מאן פון נעמי, איז געשטארבן, און זי איז געבליבן מיט אירע צוויי זין.
אלימלך איז געשטארבן. פארוואס דווקא ער, און נישט נעמי און נישט די קינדער? אינעם פריערדיגן פסוק האבן מיר שוין געזען "וַיִּהְיוּ שָׁם" - ער האט באשלאסן זיך צו באזעצן אין חוץ לארץ. און אויף דעם זאגט דער פסוק "אִישׁ נָעֳמִי": ער איז דער מאן, ער איז דער בעל הבית אינעם שטוב, און דערפאר ווערט דער חטא מיוחס צו אים. נעמי געפינט זיך דארט צוליב אים, נישט ער צוליב איר, און דערפאר ווערט ער באשטראפט.
חז"ל זאגן אז צום ערשט האט אים דער קדוש ברוך הוא באשטראפט מיט זיין געלט, און ערשט דערנאך אין נפשות, ווייל דער בעל הרחמים שלאגט נישט קיין נפשות לכתחילה. און דאס אליין איז מרומז אינעם לשון "אִישׁ נָעֳמִי". א גרויסער און רייכער מענטש ווי אלימלך איז געווען באקאנט מיט זיין עשירות און זיין גדלות. אויב וואלט ער נפטר געווארן אין ארץ ישראל, וואלט מען געזאגט: עס איז נפטר געווארן אלימלך דער פרנס הדור, שופט ישראל, גדול הדור, אלימלך דער גביר; "אוי לו לדור שאבד, אוי לספינה שאבד קברניטה". אבער צום ערשט האט מען צוגענומען פון אים דאס געלט - און ער איז שוין מער נישט דער גרויסער עושר; און דערנאך איז ער אראפגעגאנגען קיין שדי מואב, א פלאץ וואו מען קען אים בכלל נישט. און ווען ער איז נפטר געווארן, ווי אזוי באצייכנט מען אים? "ווער איז דאס? דאס איז נעמי'ס מאן". זעט צו וואספארא מדרגה ער איז געפאלן: זיין ווייב איז געווען מער בארימט פון אים, און זיין נאמען ווערט אנגערופן אויף איר נאמען.
אויף "וַתִּשָּׁאֵר הִיא וּשְׁנֵי בָנֶיהָ" זאגן חז"ל: זי איז געווארן ווי שירי מנחות. פרעגט דער מלבי"ם: א לשון פון "שיריים" פאסט נאר ווען מען נעמט דעם רוב און עס בלייבט דער מיעוט. מען קען נישט נעמען איין מאראנץ פון א גאנצן קאסטן און רופן דאס איבעריגע "וואס איז איבערגעבליבן". דא איז איינער נפטר געווארן און עס זענען געבליבן דריי - און ווי אזוי רופט זיי דער פסוק א "שיור"?
דער תירוץ איז פון דער מנחה אליין: דער כהן נעמט בלויז א קומץ - "וְלָקַח מְלֹא קֻמְצוֹ" - און דאס גאנצע איבעריגע, וואס איז דער גרעסטער רוב, ווערט אנגערופן "שירי מנחה". פארוואס? ווייל עס איז פאראן שיריים אין מעלה און אין חשיבות. דער עיקר פון דער מנחה איז דער קומץ וואס גייט ארויף לגבוה, און דערפאר ווערט דאס איבעריגע, כאטש עס איז דער רוב, גערעכנט ווי שיריים. אזוי אויך דא: דער עיקר פונעם הויז איז געווען אלימלך, און וויבאלד ער איז געשטארבן - זענען די וואס זענען געבליבן, כאטש זיי זענען דער רוב, בבחינת שיריים.
פונעם לשון "וַיָּמָת אֱלִימֶלֶךְ אִישׁ נָעֳמִי" האבן חז"ל געלערנט א טיפן און אמת'ן בליק פאר ווער עס קען די מציאות: אין איש מת אלא לאשתו, ואין אישה מתה אלא לבעלה. און זיי האבן מדייק געווען אין זייער לשון - נישט געזאגט "אלא על אשתו" נאר "לאשתו". ווען א מענטש שטארבט, האט די מוטער צער, דער פאטער וויינט, די קינדער וויינען - און אלעס איז אמת. אבער נאך א חודש, צוויי חדשים, א האל איאר, ווער ליידט באמת? די פרוי. די עלטערן פארגעסן, די קינדער פארגעסן זיכער, אבער זי שפירט דעם חסרון יעדן טאג פון פריש: ווען מיין מאן וואלט דא געווען וואלט איך אזוי געטאן, אויף דעם יום טוב וואלטן מיר אזוי געטאן. און אזוי אויך פארקערט, ווען א פרוי שטארבט - שפירט דער מאן איר חסרון יעדע שעה און יעדן מאמענט מער ווי יעדער אנדערער מענטש.
וַיִּשְׂאוּ לָהֶם נָשִׁים מֹאֲבִיּוֹת שֵׁם הָאַחַת עָרְפָּה וְשֵׁם הַשֵּׁנִית רוּת וַיֵּשְׁבוּ שָׁם כְּעֶשֶׂר שָׁנִים׃ - און זיי האָבן זיך גענומען מואבישע ווייבער, דער נאָמען פֿון דער איינער איז געווען ערפה און דער נאָמען פֿון דער צווייטער רות, און זיי האָבן דאָרט געוואוינט אַרום צען יאָר.
דאָ, זאָגט דער מלבי"ם, זעט מען נאָך אַ ירידה פֿון אַ מדרגה. נישט גענוג וואָס זיי האָבן זיך באַזעצט דאָרטן, נאָר די זין האָבן חתונה געהאַט מיט מואבישע פֿרויען אָן זיי מגייר צו זײַן. דער באַווײַז: ווען מען פֿלעגט זיך מגייר זײַן האָט מען געביטן דעם נאָמען, און דאָ זענען זיי פֿאַרבליבן מיט די נעמען פֿון זייער גויות - ערפה און רות.
און בפֿרט פֿונעם לשון "וַיִּשְׂאוּ". עס איז דאָ אַ חילוק צווישן "ויקחו להם נשים" און "וישאו להם נשים". זאָגט די גמרא: לשון ליקוחין מיינט חתונה האָבן כדת וכדין - "כִּי יִקַּח אִישׁ אִשָּׁה" - ער האָט אַ תּפֿיסת קידושין (ליקוחין) אין איר. אָבער בײַ אַ גויה איז נישטאָ קיין ליקוחין, קיין קניין און קיין חיבור, דערפֿאַר שטייט בײַ איר נאָר אַ לשון פֿון נשיאה. אַזוי ווי ס'איז נישט שייך צו זאָגן "איך האָב חתונה געהאַט מיט אַ בהמה", אַזוי איז נישט שייך קיין נישואין מיט אַ גויה: דאָס פֿאַרבינדט זיך נישט און עס קלעפּט זיך נישט. און אַזוי געפֿינען מיר אין ספר עזרא ונחמיה, אַז אויפֿן פֿאָלק וואָס איז צוריקגעקומען פֿון גלות שטייט אַז זיי האָבן גענומען (נשאו) פֿרעמדע פֿרויען - און נישט "לקחו". לעומת זה בײַ שמשון, וואָס האָט געזאָגט צו זײַן פֿאָטער וועגן יענער פֿרוי "אוֹתָהּ קַח לִי", פֿון דעם לערנט דער רמב"ם אַז די ווײַבער פֿון שמשון זענען געווען גיורות, ווײַל דער לשון "קח" ווײַזט אַז ער האָט געהאַט ליקוחין אין איר.
פֿון דאַנען פֿרעגט דער מלבי"ם: מיר האָבן דאָך געזאָגט אַז דער סימן פֿון זייער גויות איז געווען דאָס וואָס מען האָט נישט געביטן זייערע נעמען, און רות האָט דאָך נישט געביטן איר נאָמען אַפֿילו נאָכדעם וואָס זי האָט זיך מגייר געווען, וואָרעם מיר געפֿינען נישט מען זאָל איר רופֿן מיט אַן אַנדער נאָמען. אויף דעם פֿרעגט די גמרא "מאי רות" - פֿאַרוואָס הייסט זי אַזוי, אַ גיורת דאַרף דאָך בײַטן איר נאָמען פֿון אַ גוייִשן נאָמען אויף אַ ייִדישן נאָמען. און זי ענטפֿערט אַז מען האָט נישט געביטן איר נאָמען, ווײַל דער נאָמען "רות" איז אַ רמז אויף רְוִיָּה (אָנזעטיקונג) - אַז פֿון איר איז אַרויסגעקומען דוד המלך וואָס האָט אָנגעזעטיקט דעם קדוש ברוך הוא מיט שירות ותשבחות.
און דאָס אַלץ איז על פי פשט. אָבער על פי זוהר הקדוש איז "רות" יאָ אַ ייִדישער נאָמען, און דאָס וואָס מען רופֿט איר אַזוי דורך דער גאַנצער מגילה איז שוין איר ייִדישער נאָמען. און באמת האָט זי געהאַט אַן אַנדער נאָמען בײַ איר גויות פֿריִער, נאָר דער מחבר פֿון דער מגילה באַציט זיך שוין נישט צו דעם, ווײַל ער באַשרײַבט אַ באַקאַנטע פֿרוי - און זי איז זיכער געווען באַקאַנט אין די צײַטן פֿון שמואל הנביא, וואָרעם רות האָט מאריך ימים געווען ביז די יאָרן פֿון שלמה המלך און האָט אים געזען זיצן אויפֿן כסא המלוכה. און וואָס איז געווען איר ערשטער נאָמען? זאָגט דער זוהר, און אַזוי האָט געענטפֿערט דער זון פֿון רבי יוסי: איך האָב געהערט אַז איר פֿריִערדיקער נאָמען איז געווען גִּילִית. די אַלע קלוגינקע וואָס פֿרעגן שטענדיק "ווי אַזוי האָט געהייסן די מוטער פֿון אברהם אבינו", זאָלט איר זיי פֿרעגן: ווי אַזוי האָט געהייסן רות איידער זי האָט זיך מגייר געווען?
דער מלבי"ם איז מדייק: כליון, דער ייִנגערער ברודער, איז דער וואָס האָט אָנגעהויבן מיט דער עבירה און האָט גענומען ערפה'ן. שוין אין דעם איז פֿאַראַן אַ מאַנגל אין דרך ארץ - פֿאַרוואָס זאָל דער ייִנגערער שפּרינגען פֿאַראויס און חתונה האָבן פֿאַרן בכור, "לֹא יֵעָשֶׂה כֵן בִּמְקוֹמֵנוּ". און נאָך מער: ווען מחלון וואָלט קודם חתונה געהאַט, וואָלט מען נאָך געקענט מלמד זכות זײַן - אַז ער האָט געזען די צניעות און די גוטע מידות פֿון רות, און נאָך אים איז כליון געגאַנגען און געזאָגט: מײַן עלטערער ברודער האָט חתונה געהאַט מיט אַ פֿײַנער פֿרוי און האָט מצליח געווען, וועל איך אויך אַזוי טאָן. אָבער דאָ איז דער מצבֿ געווען פּונקט פֿאַרקערט. דער ייִנגערער איז געגאַנגען און גענומען ערפה'ן, וואָס איז גאָרנישט געווען קיין גרויסע מציאה, ווי מען זעט שפּעטער פֿון אירע קאַליע מעשׂים און פֿון די רשעים וואָס זענען אַרויס פֿון איר - גלית איז אַרויס פֿון איר. און מחלון דער עלטערער ברודער האָט געדאַרפֿט נעמען אַ מוסר־השׂכּל, זען אין וואָס פֿאַר אַ גרוב זײַן ברודער איז אַרײַנגעפֿאַלן און זיך אָפּהאַלטן, און דאָך איז ער געגאַנגען און חתונה געהאַט מיט אַ גויה. מיט דעם קען מען פֿאַרשטיין פֿאַרוואָס די קפידא אויף זיי איז געווען אַזוי גרויס.
צען יאָר - דאָס איז שוין אַ גאַנצע השתקעות. מען האָט שוין אַראָפּגעלאָזט אַן אַנקער, מען וואוינט שוין דאָרטן, מען איז שוין רעגיסטרירט אין "משרד הפנים" און מען האָט שוין "ביטוח לאומי". און חז"ל זאָגן אַז רות און ערפה זענען ביידע געווען די טעכטער פֿון עגלון מלך מואב. און טייל זאָגן אַז די כּוונה איז נישט ממש טעכטער, וואָרעם כראָנאָלאָגיש איז שווער זיי צובינדן צו אים, ווײַל דאָס איז געווען אַ סך אַ פֿריִערדיקע תּקופֿה, נאָר די כּוונה איז אייניקלעך און נאָכקאָמען פֿון עגלון מלך מואב.
ערפה - פֿאַרוואָס האָט זי אַזוי געהייסן? ווײַל זי האָט אויסגעדרייט דעם רוקן (עורף) צו איר שוויגער. און זי האָט חתונה געהאַט מיט כליון, וואָס זײַן נאָמען איז אַ לשון פֿון כּליָה. און רות - פֿאַרוואָס האָט זי געהייסן רות? איידער זי האָט זיך מגייר געווען האָט זי געהאַט שבע מצוות בני נח, און אַלס אַ ייִדישקע האָט זי תרי"ג; קומט אויס אַז ס'איז איר צוגעקומען 606 מצוות, און דאָס איז דער חשבון פֿון "רות". און לויט דעם פֿאַרשטייט מען די קשיא פֿון דער גמרא "מאי רות": אויב ס'איז צוליב די 606, וואָלט דאָך פּאַסיק געווען איר צו רופֿן מיט אַ נאָמען וואָס ווײַזט אויף דער צאָל - תר"ו. נאָר מען האָט געוואָלט מרמז זײַן אויך אַז פֿון איר וועט אַרויסקומען דוד המלך, רות פֿונעם לשון פֿון רְבוּת און רְוִיָּה (אָנזעטיקן), וואָס ער האָט אָנגעזעטיקט דעם קדוש ברוך הוא מיט שירות ותשבחות. נאָך אַ פֿײַנער טײַטש: רות איז אַ לשון פֿון ירושה, אַזוי ווי "ירותא" אויף אַראַמיש, ווײַל זי האָט געירשנט די מלכות בית דוד אויף דער וועלט און האָט זוכה געווען אויך צו חיי העולם הבא. און דער זוהר הקדוש זאָגט: רות פֿונעם לשון פֿון תּוֹר (אַ טויב) און אַ גוזל, ווײַל זי איז געווען כּשר ווי אַ טויב און ווי אַ גוזל; און דער זוהר זאָגט נאָך: רות איז אַ לשון פֿון רֶתֶת (ציטערניש), ווײַל זי האָט געהאַט אַ פּחד און אַן אימה פֿאַרן קדוש ברוך הוא. און דערפֿאַר האָט דווקא זי חתונה געהאַט מיט מחלון, ווײַל מחלון איז אַ לשון פֿון מחילת עוונות, און נישט מיט כליון וואָס זײַן נאָמען ווײַזט אויף כּליָה.
וַיָּמֻתוּ גַם שְׁנֵיהֶם מַחְלוֹן וְכִלְיוֹן וַתִּשָּׁאֵר הָאִשָּׁה מִשְּׁנֵי יְלָדֶיהָ וּמֵאִישָׁהּ׃ - און זיי זענען ביידע געשטארבן, מחלון און כליון, און די פרוי איז איבערגעבליבן פון אירע צוויי קינדער און פון איר מאן.
אויך זיי זענען באשטראפט געווארן. אין אנפאנג איז געשטארבן דער בכור, ווייל ער וואלט געדארפט מוחה זיין אין זיין יונגערן ברודער וואס איז געגאנגען און חתונה געהאט מיט ערפה, און ער איז געשטארבן צוליב דער עבירה פונעם יונגערן און אויך פארן נישט מוחה זיין אין אים. און וואס מיינט "גַם שְׁנֵיהֶם" - וואס קומט דאס מרבה צו זיין? זאגן חז"ל: קודם איז זייער פארמעגן געגאנגען לטמיון און ערשט דערנאך זענען זיי געשטארבן, ווייל קיין בעל הרחמים פלאגט נישט די נפשות פריער. עס איז זיי נישט גענוג געווען דער מוסר השכל פון זייער פאטער, וועלכער האט קודם פארלוירן זיין געלט און דערנאך זיין לעבן, און זיי זענען געגאנגען פונקט אויפן זעלבן וועג.
"וַתִּשָּׁאֵר הָאִשָּׁה" - זי האט זיך נישט באטייליגט אין זייער חטא. ווי מיר האבן פריער געזאגט, איז זי געווען אן אנוסה לויט דעם באפעל פון איר מאן אראפצוגיין קיין שדי מואב, און דערפאר איז זי נישט באשטראפט געווארן. און דער מלבי"ם לייגט צו: איר כוונה איז תמיד געווען צוריקצוקערן קיין ארץ ישראל, און דערפאר איז זי נישט באשטראפט געווארן פארן פארבלייבן אין חוץ לארץ.
וַתָּקָם הִיא וְכַלֹּתֶיהָ וַתָּשָׁב מִשְּׂדֵי מוֹאָב כִּי שָׁמְעָה בִּשְׂדֵה מוֹאָב כִּי פָקַד יְהֹוָה אֶת עַמּוֹ לָתֵת לָהֶם לָחֶם׃ - און זי איז אויפגעשטאנען, זי און אירע שנירן, און האט זיך צוריקגעקערט פון די פעלדער פון מואב, ווייל זי האט געהערט אין די פעלדער פון מואב אז דער אייבערשטער האט פוקד געווען זיין פאלק צו געבן זיי ברויט.
"וַתָּקָם הִיא וְכַלֹּתֶיהָ" - אין דעם זענען אלע געווען גלייך. סיי זי און סיי אירע שנירן האבן מסכים געווען אז זייער פלאץ איז נישט דא: דער פאטער איז געשטארבן, די זין זענען געשטארבן, דאס איז אן ארץ אוכלת יושביה, דער מזל פונעם ארט איז גורם, און משנה מקום משנה מזל. אבער ביים ציל זענען זייערע מיינונגען צעטיילט געווארן. נעמי האט באשלאסן "לָשׁוּב", און דער לשון פון שיבה מיינט זיך צוריקקערן צום ערשטן ארט - זי איז געקומען פון ארץ ישראל און אהין קערט זי זיך צוריק. און דערפאר שטייט "וַתָּשָׁב" בלשון יחיד, ווייל נאר זי אליין האט געהאט אין זינען זיך צוריקצוקערן.
די שנירן, בעת זיי זענען נאך געווען אין שדה מואב, איז זייער עיקר כוונה געווען צו פארלאזן דאס ארט; נישט "וואו גיי איך אהין" נאר "פון וואו גיי איך ארויס". ערשט שפעטער, ווען זיי זענען שוין געווען אויפן וועג, האבן זיי באשלאסן אז אפשר איז כדאי צו גיין קיין ארץ יהודה. ווידער נעמי, איז איר גאנצער ציל געווען: קיין ארץ ישראל וויל איך אנקומען.
און פארוואס דווקא קיין ארץ ישראל? "כִּי שָׁמְעָה בִּשְׂדֵה מוֹאָב". נישט צוליב דעם שלעכטן מזל פונעם ארט און נישט פון מורא פונעם הונגער דארט - ווייל אויב אזוי, וואלט זי דאך געקענט אריבערגיין צו אן אנדער לאנד, אדער צו א צווייטער שטאט אין מואב, אדער צו אן אנדערער געגנט. נאר ווייל זי האט געהערט אז דער אייבערשטער האט פוקד געווען זיין פאלק צו געבן זיי ברויט. און וויבאלד מעיקרא איז זי בלויז ארויסגעגאנגען צוליב דעם הונגער, און זי איז נישט געקומען זיך צו באזעצן קבוע נאר בלויז "לגור", בבחינת א גֵר - ווען זי האט געהערט אז ס'איז מער נישטא קיין הונגער, האט זי געזאגט: יעצט איז שוין נישטא קיין שום מניעה און קיין שום תירוץ נישט צו זיין אין ארץ ישראל.
זאגן חז"ל: זי האט עס געהערט פון רוכלים וואס דרייען זיך איבער די שטעט. און פארוואס פעלט אויס דאס צו זאגן? דער מלבי"ם באלייכט דעם טיפן באדייט פון דעם דיוק. עס שטייט פון איין זייט "כִּי לֹא יִטֹּשׁ ה' עַמּוֹ וְנַחֲלָתוֹ לֹא יַעֲזֹב", און פון דער צווייטער זייט שטייט "כִּי לֹא יִטֹּשׁ ה' אֶת עַמּוֹ בַּעֲבוּר שְׁמוֹ הַגָּדוֹל". און די גמרא פארענטפערט: אין דער צייט וואס ישראל זענען זוכה - טוט ער דאס צוליב זיין פאלק און זיין נחלה; און ווען ישראל זענען נישט זוכה - טוט ער דאס צוליב זיין גרויסן נאמען.
און דא שטייט דאך "כִּי פָקַד ה' אֶת עַמּוֹ" - א לשון פון זכות, מצד וואס זיי זענען זיין פאלק און נחלה און טוען זיין רצון. און ווער וואלט גענוצט אזא אויסדרוק? א מואבי זיכער נישט, ווייל ער גלייבט דאך נישט אז כלל ישראל זענען זיין חלק ונחלה פונעם הקדוש ברוך הוא, און ער גלייבט בכלל נישט אין אים יתברך. איז על כרחך מוז מען זאגן אז זי האט דאס געהערט פון אידן - פון רוכלים וואס גייען ארום אין די שטעט און ברענגען שמועות פון ארץ ישראל. דאס איז וואס חז"ל האבן מדייק געווען "פון וועמען האט זי געהערט": נישט סתם פונעם לופט און נישט פון די ארומיגע מואבים, נאר פון אידישע מיילער, וויבאלד פונעם לשון אליין איז דאס מוכח.
און מיט דעם ווערט פארענטפערט נאך א זאך: פאר וואס זי האט זיך ביז יעצט נישט צוריקגעקערט. ווייל דער הונגער איז דאך געקומען צוליב די שלעכטע מעשים, ווי מיר האבן געזען ביי "שְׁפֹט הַשֹּׁפְטִים" - א דור וואס איז געווען רוחניות'דיג זייער געפאלן, וואס ס'איז נישט געווען קיין משפט און מ'האט געמשפט די שופטים. און אויב דער עם איז געבליבן דער זעלבער עם, וואס איז דער טעם זיך צו איילן צוריקצוגיין, די סיבות וואס האבן גורם געווען דעם הונגער זענען דאך נאך אלץ דא און דער הונגער קען צוריקקומען. אבער ווען זי האט געהערט אז "פָּקַד ה' אֶת עַמּוֹ" - אין זייער זכות, ווייל זיי האבן געטוישט זייערע מעשים און זענען געווארן בבחינת עמו ונחלתו - האט זי פארשטאנען אז דער זעט איז נישט קיין צייטווייליגער נאר עס וועט אנהאלטן, און זי האט געזאגט: יעצט קען איך זיך צוריקקערן קיין ארץ ישראל, ווייל דער הונגער האט זיכער אויפגעהערט.
וַתֵּצֵא מִן הַמָּקוֹם אֲשֶׁר הָיְתָה שָׁמָּה וּשְׁתֵּי כַלּוֹתֶיהָ עִמָּהּ וַתֵּלַכְנָה בַדֶּרֶךְ לָשׁוּב אֶל אֶרֶץ יְהוּדָה׃ - און זי איז ארויסגעגאנגען פונעם ארט וואו זי איז דארט געווען, און אירע צוויי שנירן מיט איר, און זיי זענען געגאנגען אויפן וועג זיך צוריקצוקערן צום לאנד פון יהודה.
זאגן חז"ל: יציאת צדיק מן המקום עושה רושם. ווייל עס שטייט דאך שוין אינעם פריערדיגן פסוק "וַתָּשָׁב מִשְּׂדֵי מוֹאָב", און על כרחך איז זי דאך ארויס פונעם ארט - טא פאר וואס חזר'ט די תורה איבער און באטאנט "וַתֵּצֵא"? דיר צו לערנען אז איר ארויסגיין האט געמאכט א רושם.
און נאך שטייט "וַתֵּלַכְנָה בַדֶּרֶךְ". זאגן חז"ל: זיי זענען געגאנגען בארוועס, אפילו שיך אויף די פיס האבן זיי נישט געהאט. און דאס איז א מדרגה פון ארימקייט וואס מ'קען נישט משער זיין און באשרייבן, ווייל חז"ל זאגן דאך אז א מענטש זאל פארקויפן אלעס וואס ער פארמאגט כדי צו קויפן שיך פאר זיינע פיס - און זיי האבן אפילו קיין שיך נישט געהאט, נאר זענען געגאנגען און געטראטן ממש אויפן וועג אליין.
און מצד דעם סדר אינעם פסוק: וואס שייך דאס ארויסגיין פונעם ארט - "וּשְׁתֵּי כַלּוֹתֶיהָ עִמָּהּ", אין דעם זענען אלע געווען איינשטימיג, א שלעכטער מזל איז דא דא און פון דא דארף מען אוועקגיין. אבער דאס גיין קיין ארץ יהודה איז נישט באשלאסן געווארן גלייך, ווייל לכתחילה האבן זיי געטראכט צו וואוינען אין שדי מואב. ערשט "וַתֵּלַכְנָה בַדֶּרֶךְ" - נאכדעם וואס זיי זענען שוין געווען אויפן וועג, האבן זיי געמאכט א חשבון און באשלאסן: לאמיר זיך אויך מצרף זיין און צוריקקערן קיין ארץ יהודה.
וַתֹּאמֶר נָעֳמִי לִשְׁתֵּי כַלֹּתֶיהָ לֵכְנָה שֹּׁבְנָה אִשָּׁה לְבֵית אִמָּהּ יַעַשׂ יְהֹוָה עִמָּכֶם חֶסֶד כַּאֲשֶׁר עֲשִׂיתֶם עִם הַמֵּתִים וְעִמָּדִי׃ - און נעמי האט געזאגט צו אירע צוויי שנירן: גייט, קערט אייך אום, יעדע איינע צו איר מוטער'ס הויז, דער אויבערשטער זאל טאן מיט אייך חסד אזוי ווי איר האט געטאן מיט די מתים און מיט מיר.
לכתחילה האט נעמי געהאלטן אז אירע שנירן ווילן איר נאר באגלייטן, כדי זי זאל נישט גיין אליין אויפן וועג, און דערנאך וועלן זיי זיך צוריקקערן קיין מואב. דעריבער האט זי צו זיי געזאגט "לֵכְנָה" - דאס הייסט, נאך דא, בעת איר זענט נאך אין ארץ מואב, קערט אייך צוריק צו אייער ארט. איך דארף נישט קיין לוויה, און איך וויל אייך נישט מטריח זיין איר זאלט קומען ביז ארץ יהודה נאר כדי מיך צו באגלייטן; איך וועל זיך קענען אליין אן עצה געבן.
און וויבאלד אז ווען זיי וועלן זיך צוריקקערן קיין מואב וועלן פאר זיי שטיין צוויי ברירות - צו וואוינען אין איינע פון די שטעט פון מואב, אדער זיך צוריקקערן צו דער מאמענ'ס הויז - האט זי צוגעלייגט און געראטן: "שֹׁבְנָה אִשָּׁה לְבֵית אִמָּהּ". אזוי ווי איר האט זיך באהאפטן אין מיר וואס איך בין אייך געווען ווי א מוטער, איז בעסער אז איר זאלט ווייטער אנגיין און זיך באהעפטן אין אייערע מוטערס.
"יַעַשׂ ה' עִמָּכֶם חֶסֶד כַּאֲשֶׁר עֲשִׂיתֶם עִם הַמֵּתִים וְעִמָּדִי" - דאס איז דער ביאור פון איר בקשה: מוטשעט אייך נישט און פלאגט אייך נישט צו קומען מיט מיר אויפן וועג, ווייל גענוג און איבערגענוג חסד האט איר שוין געטאן. "עִם הַמֵּתִים" - זאגט דער מדרש אז זיי האבן געגעבן תכריכים פון זייער אייגן געלט און באצאלט די הוצאות הקבורה פון זייערע מענער, הגם זיי זענען נישט געווען מחויב דערצו; און נאך, אז בעת זיי האבן געלעבט זענען זיי געווען גוט אין זייער אויפפירונג מיט זייערע מענער. "וְעִמָּדִי" - וואס עס איז זיי דאך געקומען א כתובה, און וויבאלד ס'איז נישט געווען פון וואו צו באצאלן, האבן זיי מוחל געווען אויף זייער כתובה. און די הוצאות הקבורה וואלטן דאך געדארפט ארויסגיין פון דער ירושה פונעם נפטר, און ס'איז נישט געווען פון וואו, ווייל נעמי איז געווען גאר א גרויסע ארימע פרוי - ווי מיר וועלן זען שפעטער אז אפילו קערנדלעך ווייץ האט זי נישט געהאט מיט וואס צו קויפן. דערפאר האבן זיי מוותר געווען און מוחל געווען און אויסגעגעבן די הוצאות הקבורה פון זייער אייגענער קעשענע, און דאס איז חסד.
און דעריבער האט זי צו זיי געזאגט: איר האט שוין געטאן גענוג און איבערגענוג חסד מיט די מתים און מיט מיר, און איך האב נישט קיין ספק אז דער קדוש ברוך הוא וועט טאן מיט אייך חסד, וואס עס שטייט דאך "אַתָּה תְשַׁלֵּם לְאִישׁ כְּמַעֲשֵׂהוּ" - דער אויבערשטער וועט אייך געבן א פאסיגן שכר לויט אייער חסד. און וויבאלד אזוי, איז איבעריג אז איר זאלט טאן מיט מיר נאך חסד, וואס דאס איז שוין למעלה מן המשוער; דעריבער בעט איך אז איר זאלט זיך צוריקקערן צום הויז פון אייער מוטער.
אין די דאזיגע פסוקים זעען מיר א סולם יורד: אלימלך וואס איז באשטראפט געווארן אלס דער פאראנטווארטליכער "איש", און ער האט פארלוירן קודם זיין ממון און דערנאך זיין לעבן, ביז ער ווערט נאר דערמאנט אלס "איש נעמי"; די איבערגעבליבענע וואס זענען געווארן ווי שיורי מנחות; די זין וואס האבן נישט גענומען קיין מוסר, האבן חתונה געהאט מיט מואבי'שע פרויען אן קיין ליקוחין, האבן געוואוינט צען יאר און זיך איינגעארדנט, און האבן אויך פארלוירן ממון און נאכדעם דאס לעבן. און דערקעגן, נעמי - וואס האט נישט אנטייל גענומען אינעם חטא און איר דעת איז שטענדיג געווען צוריקצוקערן - שטייט אויף און קערט זיך צוריק, נישט צוליב דעם מזל פונעם פלאץ און נישט צוליב שרעק פונעם הונגער, נאר ווייל זי האט געהערט פון אידישע רוכלים אז "פָקַד ה' אֶת עַמּוֹ", אין זייער זכות, ווייל זיי האבן געטוישט זייערע מעשים. איר ארויסגיין מאכט א רושם, און זי גייט ארויס בארוועס און אריבער, אבער איר וועג איז געריכטעט קיין ארץ יהודה, און מתוך אצילות הנפש בעט זי פון אירע שניר זיך צוריקצוקערן, און בענטשט זיי פאר דעם חסד וואס זיי האבן געטאן מיט די מתים און מיט איר.