מגילת רות באשטייט פון פיר קאפיטלעך וואס שילדערן א באשטימטע תקופה אין דאס לעבן פון כלל ישראל, און בעיקר די אנטשטייאונג און דעם אנהויב פון מלכות בית דוד און משיח בן דוד. הגם דאס איז נישט דער גאנצער ערשטער אנהויב, ווייל דער אנהויב געפינט זיך ערגעץ אין סדום ביי לוט'ן, דאך שילדערט אונז די מגילה יענע תקופה און מיט וואספארא זכות האט א פרוי א גיורת זוכה געווען צו זיין די אם המלכות, די מוטער פון מלכות בית דוד און די שושלת המשיח אויף אייביק. די מגילה האט געשריבן שמואל הנביא, וויבאלד די תקופה וואס ווערט דערין באשריבן איז געווען קורץ פאר זיין צייט.
וַיְהִי בִּימֵי שְׁפֹט הַשֹּׁפְטִים וַיְהִי רָעָב בָּאָרֶץ וַיֵּלֶךְ אִישׁ מִבֵּית לֶחֶם יְהוּדָה לָגוּר בִּשְׂדֵי מוֹאָב הוּא וְאִשְׁתּוֹ וּשְׁנֵי בָנָיו׃ - און עס איז געווען אין די טעג ווען די שופטים האבן געמשפט, און עס איז געווען א הונגער אין לאנד, און עס איז געגאנגען א מאן פון בית לחם יהודה צו וואוינען אין די פעלדער פון מואב, ער מיט זיין ווייב און זיינע צוויי זין.
וואס מיינט "בימי שפוט השופטים"? עס זענען דא דערויף עטלעכע ביאורים. דער באוואוסטער ביאור פון חז"ל איז אז דאס איז געווען א תקופה אין וועלכער די מענטשן האבן געמשפט זייערע שופטים - אן עדות אויף א גאר ירוד'יקן דור. דער מלבי"ם אבער ערקלערט אז דער פסוק קומט באשרייבן וואס האט געטריבן אלימלך צו פארלאזן זיין גאנצע משפחה און אראפגיין וואוינען אין שדי מואב. אין יענע טעג איז דאך געווען "אין מלך בישראל, איש הישר בעיניו יעשה", און עס איז אויך נישט געווען קיין איין איינציקער שופט וואס האט געמשפט דאס פאלק. ווייל ווען עס איז פאראן איין שופט, איז דא אן הנהגה, עס איז דא א שלטון, און יעדער פאלגט אים. אבער דעמאלט איז געווען "שפוט השופטים": צווישן איין שופט צום צווייטן, א ריבוי שופטים וואס יעדער וויל פארכאפן די הערשאפט. א מצב פון אנארכיע, פון אומארדענונג און הפקרות, וואס קיין איין שופט האלט נישט צוריק דאס פאלק. און אלמלא מוראה של מלכות, איש את רעהו חיים בלעו. אויף דעם האבן חז"ל געזאגט: אוי לו לדור ששופט את שופטיו - וואס עס איז נישט געווען אין אים קיין איין באשטימטער שופט וואס יעדער פאלגט אים. דאס איז געווען די ערשטע סיבה וואס האט באוואויגן אלימלך אראפצוגיין פון לאנד.
די צווייטע סיבה: "ויהי רעב בארץ". אין צייטן פון הונגער, ווען מענטשן האבן נישט וואס צו עסן, וואו שטעקן זיי זיך אן? אין די ערטער וואו עס איז דא עסן, דאס הייסט אין די הייזער פון די עשירים. מען פלעגט קומען צו זייערע הייזער, און אויב דער עושר גיט נישט - "לא יבוזו לגנב כי יגנוב כי רעב הוא". וואס פלעגט מען טאן? מען ברעכט אריין און מען נעמט מיט געוואלד, זעענדיק ווי די קינדער און די ווייב גייען אויס פון הונגער. מה יעשה אדם ולא יחטא? מען איז געגאנגען און גענומען בחזקה, וויבאלד עס איז נישט פאראן קיין קעניג און קיין שופט איבערן פאלק. דא קומען צוזאם ביידע סיבות: היות עס איז נישט געווען קיין שופט אפצוהאלטן דאס פאלק און נישט קיין הערשנדע מאכט איינצושטעלן סדר און הנהגה, זענען ממילא די הונגעריקע מענטשן געקומען אין צייט פונעם הונגער צו גזל'נען און רויבן אפילו פון די עשירים.
און דערפאר "וילך איש מבית לחם יהודה לגור בשדי מואב". אלימלך איז געווען אן עושר, און ער האט מורא געהאט אז די ארימעלייט וועלן אנפאלן אויף אים און אים צונעמען זיין גאנץ פארמעגן, דערפאר איז ער געגאנגען וואוינען אין שדי מואב. און דער מלבי"ם איז מדייק: ער איז נישט געגאנגען זיך דארט באזעצן קביעות'דיק, נאר "לָגוּר" - ווי דער לשון "גר אנוכי בארץ", צו זיין דארט בלויז אויף א צייטווייליקן אופן. ער איז אויך נישט געגאנגען וואוינען אין א שטאט, נאר "בשדי מואב", ווי איינער וואס וואוינט אין פעלד, וואס א מענטש אין פעלד באזעצט זיך נישט אויף שטענדיק, נאר וויילט דארט בארעי.
און ווייטער דערציילט אונז דער כתוב זיין גנות: "וילך איש" - בלויז איין מענטש אליין! אלע אנדערע עשירים זענען נישט ארויסגעגאנגען פון ארץ ישראל. ווען עס וואלט געווען א מאסנווייזע פליטה, אז יעדער פארלאזט דאס לאנד און לויפט אוועק, וואלט מען נאך געקענט זאגן אז ער איז אנטלאפן צוזאמען מיט אלעמען. אבער דא איז ער געגאנגען אלס יחיד.
און אויך זיין הויזגעזינד איז נישט ארויסגעגאנגען ברצונם. ווייל דער כתוב צעטיילט דאך: "וילך איש מבית לחם יהודה לגור בשדי מואב, הוא ואשתו ושני בניו", און ער זאגט נישט "וילך איש ואשתו ושני בניו לגור בשדי מואב". פון דעם זעט מען אז זיי זענען געווען בלויז טפלים און נאכגעשלעפטע. זאגט דער מלבי"ם אז דאס איז וואס דער כתוב לאזט אונז הערן: בני ביתו פון אלימלך האבן נישט געוואלט ארויסגיין מרצונם, נאר זיי זענען געווען געצוואונגען נאכצוגיין נאך אים. און אזוי זאגט אויך דער מדרש: "הוא ואשתו ושני בניו" - ער איז דער עיקר און זיין ווייב איז א טפל צו אים. דאס הייסט, מעיקרא האט נעמי בכלל נישט געוואלט ארויסגיין.
זאגט דער מדרש: אלימלך איז געווען דער גדול הדור. ער פלעגט זאגן: יעצט וועלן אלע אידן קומען באגינען צו מיין טיר - איז ער אויפגעשטאנען און אנטלאפן. און עס שטייט אין חז"ל אז ער האט געהייסן "מבית לחם", ווייל זיין הויז איז געווען פול מיט ברויט, און ער האט געהאט פרנסה פאר אסאך מענטשן. נאר ער האט מורא געהאט טאמער אלע "נודניקעס" אין גענזנפיסלעך וועלן קומען און קלאפן אויף זיין טיר, דעריבער איז ער אויפגעשטאנען און אנטלאפן צו שדי מואב.
מען דערציילט אויף איינעם פון די גדולי ישראל וואס מען האט אויפגענומען פאר א שטאטס רב, און ער האט זיך אויסגעתנאי'ט מיט זיי אז מען זאל אים נישט רופן צו קיין אסיפות, סיידן מען קומט מאכן א נייע תקנה אין שטאט, כדי מען זאל אים נישט שטערן פון זיין לערנען. איין טאג האט מען אים גערופן: מיר האבן א נייע תקנה. די עניים קלאפן די גאנצע צייט אויף אונזערע טירן און דאס איז א גרויסע טרחה, יעדע פאר מינוט דארף מען גיין צו דער טיר און געבן צדקה, דעריבער האבן מיר באשלאסן צו מאכן איין צענטראלן ארט, וואו די עניים וועלן זיך צונויפקומען און דארט וועט מען זיי געבן זייערע באדערפענישן. האט דער רב זיי געזאגט: מיר האבן דאך אפגעשמועסט אז מען זאל מיר נישט רופן אויף א תקנה וואס עקזיסטירט שוין אין די ארבע ארצות! האבן זיי אים געפרעגט: וואו שטייט דאס? דאס איז דאך נישט אינעם פנקס! האט ער זיי געזאגט: אוודאי שטייט דאס, דאס איז אן אלטע, פארצייטישע תקנה פון סדום ועמורה, אדמה וצבויים - אט דארט אין זייערע פנקסים שטייט שוין די תקנה, איר באנייט גארנישט. האבן זיי פארשטאנען דעם רמז און אויפגעלאזט די אסיפה. א תקנה צו זארגן אז די עניים זאלן נישט קומען מאנען קיין צדקה - דאס איז א תקנה פון אנשי סדום.
דער מדרש לייגט צו: צוויי הונגערס זענען געווען - פון תורה און פון ברויט. אין יענעם דור איז געווען סיי א הונגער נאך תורה, זיי זענען געווען עמי הארצות, און סיי א הונגער נאך ברויט, וואס זיי האבן נישט געהאט קיין עסן. און דער מלבי"ם ערקלערט דאס לויט וואס חז"ל האבן געזאגט: כל המעלים עיניו מן הצדקה כאילו עובד כוכבים ומזלות - א געוואלדיגע זאך, ווי כאילו ער האט געדינט אן עבודה זרה. און נאך האבן זיי געזאגט: כל מי שאינו עוסק בגמילות חסדים דומה כמי שאין לו אלוה.
און וואס איז דער חילוק צווישן די צוויי, אז דער וואס פארמאכט די אויגן פון צדקה איז גלייך ווי ער דינט ממש עבודה זרה, בשעת ווער עס פארנעמט זיך נישט מיט גמילות חסדים איז נאר ווי איינער וואס האט נישט קיין גאט, וואס דאס איז ווייניגער שארף? ערקלערט רב האי גאון: "מעלים עיניו" מיינט אז דער ארימאן קומט צו אים און קלאפט אויף דער טיר, און יענער קוקט ארויס דורכן שפיצל, ער זעט אז ס'איז אן ארימאן און זאגט "איך האב גארנישט געזען" - ער פארמאכט די אויגן און גייט אוועק. דאס איז גאר הארב, כאילו ער האט געדינט עבודה זרה. אבער "ווער עס פארנעמט זיך נישט מיט גמילות חסדים" רעדט נישט פון א פאל וואס דער ארימאן איז שוין געקומען צו זיין טיר און ער האט אים נישט געגעבן, נאר דערפון אז א מענטש דארף נאכלויפן נאך עניים כדי זיי צו געבן, און ער גייט נישט זוכן קיין עניים כדי זוכה צו זיין צו דער מצוה פון צדקה. אזא מענטש איז נישט אזוי הארב, נאר גלייך ווי איינער וואס האט נישט קיין גאט: ווייל דו וואלסט דאך געדארפט פארשטיין אז די מצוה פון צדקה איז אזוי גרויס און וויכטיג אז מען דארף זוכן אן ארימאן, און נישט זאגן "ער האט זיך נישט געוואנדן צו מיר, פארוואס איז ער נישט געקומען?" - ווייסטו דען נישט אז זיין מצב איז א געדרוקטער? דו דארפסט גיין צו אים.
און נאך האבן חז"ל געזאגט: ווער עס וואוינט אין חוץ לארץ איז גלייך ווי איינער וואס האט נישט קיין גאט, שנאמר "גרשוני היום מהסתפח בנחלת ה'" - וויבאלד ער איז פארטריבן געווארן פון לאנד, איז ער מער נישט אין נחלת ה', און ער איז ווי איינער וואס האט נישט קיין גאט.
קומט דאך אויס, אז ווען נישט די עניים וואלטן געקלאפט ביי זיין טיר, וואלט ער נישט ארויסגעפארן קיין חוץ לארץ. און לכאורה איז דאס שווער: מיט דעם וואס ער פארנעמט זיך נישט מיט צדקה און לויפט נישט נאך דעם ארימאן איז ער דאך גלייך ווי איינער וואס האט נישט קיין גאט, און דאס ארויסגיין קיין חוץ לארץ איז אויך גלייך ווי איינער וואס האט נישט קיין גאט. אויב אזוי, בלייב דא און גיב נישט, און פארוואס זאלסטו ארויספארן קיין חוץ לארץ? די ירידה איז דאך די זעלבע: דארט ביסטו ווי איינער וואס האט נישט קיין גאט ווייל דו וואוינסט אין חוץ לארץ, און כאטש דו האסט נישט וועמען נאכצולויפן פאר צדקה - ביסטו דאך נאך אלץ ווי איינער וואס האט נישט קיין גאט.
נאר, זאגט דער מלבי"ם, דא איז דער מצב געווען פיל ערגער: אויב איך זיץ אין מיין הויז און זיי קלאפן אויף מיין טיר און קומען צו מיר, און איך פארמאך דאס שפיצל און קוק נישט ארויס - איז דאס נישט בלויז ווי איינער וואס האט נישט קיין גאט, נאר ממש ווי אן עובד עבודה זרה, ווייל כל המעלים עיניו מן הצדקה איז פיל הארבער. און וואס איז בעסער: ארויסצוגיין קיין חוץ לארץ און זיין בלויז ווי איינער וואס האט נישט קיין גאט, צי צו בלייבן דא און בפועל פארמאכן די אויגן פונעם ארימאן וואס קומט צו מיר און זיין ווי אן עובד עבודה זרה? איז בעסער צו גיין קיין חוץ לארץ.
און דא קומט אריין דער ענין פון די צוויי הונגערס. חז"ל זאגן אז א צורבא מרבנן, א תלמיד חכם, ווערט נישט ארעם. פרעגט די גמרא: מיר האבן דאך געזען א תלמיד חכם וואס איז יא געווארן ארעם? און זי ענטפערט: ארעם - יא, אבער צו קומען צו א מצב אז ער זאל מחזר זיין על הפתחים, צו אזא נידעריגקייט קומט ער נישט אן, און פון הימל זארגט מען אז ער זאל נישט אנקומען צו אזא מדרגה. זאגט דער מלבי"ם: פארבינד יעצט די זאכן. ווען עס איז נישט געווען קיין הונגער פון תורה, וואלט מען נישט מחזר געווען על הפתחים, ווייל אלס תלמידי חכמים וואלטן זיי נישט אנגעקומען צו אזא מצב. און אויב זיי גייען נישט מחזר זיין על הפתחים - שטאלפערט נישט אלימלך אינעם עוון פון מעלים עיניו מן הצדקה, נאר זיין גאנצער עוון וואלט געווען דאס וואס ער גייט זיי נישט זוכן און געבן, און ווער עס פארנעמט זיך נישט מיט גמילות חסדים איז נאר גלייך ווי איינער וואס האט נישט קיין גאט, און נישט ווי אן עובד עבודה זרה. אבער וויבאלד ס'איז אויך געווען א הונגער פון תורה, און זיי זענען נישט געווען קיין בני תורה, האבן זיי געמוזט מחזר זיין על הפתחים, און מיט דעם האבן זיי אים געמאכט פאר א מעלים עיניו מן הצדקה, וואס דאס איז בבחינת עובד עבודה זרה. פון דא קומט זיין חשבון: בעסער צו גיין קיין חוץ לארץ און זיין ווי איינער וואס האט נישט קיין גאט, ווי צו בלייבן אין לאנד און נישט געבן קיין צדקה און זיין ווי איינער וואס דינט עבודה זרה.
און מען קומט דא נישט מלמד זכות צו זיין אויף אלימלך, ווייל דער גאנצער חשבון איז פון גרונט אויס אפגעפרעגט: גיב צדקה, און דעמאלט וועסטו נישט זיין ווי איינער וואס האט נישט קיין גאט, נישט ווי אן עובד עבודה זרה, און גארנישט. מען קלאפט אויף דער טיר - עפן דיין הויז לרווחה און שפייז די עניים לויט דיין מעגליכקייט און לויט דיין כוח.
חז"ל זאגן: ווער איז געווען בועז? דאס איז אבצן. און דערפאר שטייט "בימי שפוט השופטים" - אין די טעג פונעם שופט וואס זיין נאמען איז געווען אבצן, דאס הייסט בועז. ווארעם ווער ס'קוקט אריין אין ספר שופטים אדער אין ספר שמואל געפינט נישט קיין שום רמז צו מגילת רות און צו דער דאזיגער תקופה, דעריבער קומט מען און מען זאגט דיר אז אבצן איז בועז. און פארוואס הייסט זיין נאמען בועז - דאס וועלן מיר זען ווייטער.
און פארוואס איז ער געגאנגען דווקא קיין שדי מואב, פעלן דען אויס אנדערע פלעצער? זאגן חז"ל: לא לחנם הלך זרזיר אצל עורב אלא מפני שהוא בן מינו (נישט אומזיסט איז דער זרזיר געגאנגען צום עורב, נאר ווייל ער איז זיין גלייכן). די מואבים זענען געווען צרי עין און האבן אונז נישט מקבל פנים געווען מיט ברויט און וואסער, און דארט האט ער זיך געפונען א גוטע חברה, די געזעלשאפט פון מענטשן פונעם זעלבן מין. השם יצילנו.
וְשֵׁם הָאִישׁ אֱלִימֶלֶךְ וְשֵׁם אִשְׁתּוֹ נָעֳמִי וְשֵׁם שְׁנֵי בָנָיו מַחְלוֹן וְכִלְיוֹן אֶפְרָתִים מִבֵּית לֶחֶם יְהוּדָה וַיָּבֹאוּ שְׂדֵי מוֹאָב וַיִּהְיוּ שָׁם׃ - און דער נאמען פונעם מאן איז געווען אלימלך, און דער נאמען פון זיין ווייב נעמי, און דער נאמען פון זיינע צוויי זין מחלון און כליון, אפרתים פון בית לחם יהודה, און זיי זענען געקומען אין די פעלדער פון מואב און זענען דארט געווען.
דער פסוק לערנט אונז אז דער דאזיגער מאן איז געווען באקאנט און מפורסם, און נישט נאר ער, נאר אויך זיין ווייב איז געווען באוואוסט מיטן נאמען נעמי, און אויך זיינע צוויי זין מחלון און כליון זענען געווען אנשי שם און מפורסמ'דיגע לייט. און דאס אליין איז געווען א טייל פון דעם וואס האט אים געשטופט ארויסצוגיין: אן אומבאקאנטער עושר ווערט נישט אזוי שטארק געמוטשעט פון מענטשן, אבער א פראמינענטער מענטש וועמענס נאמען איז באקאנט און מפורסם - יעדער וואס האט א צרה וצוקה ווענדט זיך תיכף צו אים. אויך דאס איז געווען איינע פון די זאכן וואס האבן געטריבן אלימלך צו פארלאזן דאס לאנד.
און דאס איז אויך דער טעם פארוואס ער איז באשטראפט געווארן מיט אזא גרויסער שטרענגקייט, ווי מיר וועלן זען ווייטער. א פשוט'ער מענטש וואס איז נישט באקאנט - זיינע עבירות זענען פריוואטע עבירות. אבער א באקאנטער און מפורסמ'דיגער מענטש וואס באגייט א שאנדפולע מעשה, ברענגט זיין מעשה א חלישות הדעת פאר דער גאנצער אומה און א חילול השם אין כלל ישראל. דערפאר איז זיין מעשה נישט געווען א פריוואטע זאך, נאר א כלליות'דיגע מעשה וואס האט משפיע געווען אויפן גאנצן ציבור. און דערפאר, ווען נעמי קערט זיך צוריק, וועלן מיר זען וואס פארא ערשטוינונג עס כאפט דאס גאנצע פאלק וואס זעט איר - צו לערנען אז דאס איז נישט געווען א פריוואטע זאך בין אדם למקום, נאר א מעשה וואס האט מיטגעשלעפט מיט זיך א חילול השם.
וואס באדייט "אפרתים מבית לחם יהודה"? אפרתים מיינט דאך פון אפרת, און בית לחם יהודה איז דאך בית לחם, פארוואס נעמט ער ביידע צוזאמען? ערקלערט דער מלבי"ם: בית לחם האט זיך לכתחילה גערופן מיטן נאמען אפרת, און יהודה איז דער נאמען פונעם מחוז (געגנט). אנפאנג האט עס געהייסן אפרת און שפעטער בית לחם, אזוי ווי עס שטייט "ותקבר בדרך אפרת היא בית לחם". און נאך מער, ער איז געווען פון א חשוב'ער מיוחס'דיגער משפחה פון שבט יהודה, וואס די קינדער פון שבט יהודה האבן געהייסן אפרתים נאך דער פרוי פון כלב וואס איר נאמען איז געווען אפרת, און זי איז געווען א גרויסע און חשוב'ע פרוי. און רש"י טייטשט נאך מער, אז אפרתים איז א לשון פון חשיבות, אפרתי מיינט א חשוב'ער מאן. קומט אויס אז דער פסוק זאגט דיר אז ער איז געווען פון די פראמינענטע מיוחסים און גדולי העיר אין בית לחם יהודה.
לכאורה, אויב זיי זענען געקומען קיין שדי מואב, פארשטייט זיך דאך אז זיי זענען דארט געווען, וואס לייגט צו דאס וואס שטייט "ויהיו שם"? נאר אנפאנג "ויבואו שדי מואב" - אזוי ווי מיר האבן מסביר געווען אין דעם לשון פון 'שדה': ער בויט נישט קיין פאלאץ נאר ער זיצט אין פעלד אין א געוויסער סוכה, אויף א צייטווייליגן אופן, ווי א צייטווייליגער גאסט. אזוי הייבט עס אן. אבער שפעטער "ויהיו שם" - האבן זיי באשלאסן אז דאס איז עס, "פה אשב כי איוויתיה", און האבן זיך דארט קובע מקום געווען פאר א שטענדיגער וואוינונג. און וויבאלד עס איז אזוי געווען, דערפאר איז די קפידא אויף זיי געווען אזוי גרויס, ווי מיר וועלן זען ווייטער.
די גמרא זאָגט אַז רבי מאיר פלעגט דורש זיין שמות. אלימלך - וואָס ער פלעגט זאָגן: צו מיר וועט קומען מלכות, ער האָט געוואָלט הערשאַפט. ושם אשתו נעמי - וואָס אירע מעשים זענען געווען נעימים. און אויב אַזוי, פאַרוואָס איז זי נענש געוואָרן? ווײַל זי האָט נישט מוחה געווען אין איר מאַן, און זי האָט געדאַרפט מוחה זיין אין אים. מחלון וכליון - וואָס זיי זענען נמחה און כלה געוואָרן פון דער וועלט. יעדער איינער פּונקט לויט זיינע מעשים, און דאָס איז געווען בעוונותיהם ווי מען וועט זען ווײַטער.
דער אָנהייב פון דער מגילה שילדערט אַ דור אָן אַן הנהגה, וואו דער הונגער ברענגט צו גזל, און אַ גרויסער מענטש, רייך און מפורסם, קלײַבט אויס צו אַנטלויפן פון דער אחריות אַנשטאָט צו עפענען זײַנע אוצרות. זײַן חשבון איז געווען אויסגערעכנט - בעסער צו זיין ווי איינער וואָס האָט נישט קיין גאָט אין חוץ לארץ, איידער צו זיין ווי אַן עובד עבודה זרה אין ארץ ישראל - אָבער דער חשבון איז מופרך מעיקרו, ווײַל עס איז דאָך געווען אין זײַן האַנט צו געבן צדקה און ניצול ווערן פון דעם אַלעס. וויבאַלד ער איז געווען אַ מפורסמ'דיגער מענטש, איז זײַן פּריוואַטע מעשה פאַרוואַנדלט געוואָרן אין אַן אַלגעמיינעם חילול השם, און אַזוי ווי ער איז אַריבער פון "ויבואו" צו "ויהיו שם" איז זײַן דין נחתם געוואָרן. און די נעמען פון דער משפּחה זענען אַלע מעיד אויף דעם דאָזיקן גאַנג: אלימלך וואָס האָט געזוכט מלכות, נעמי וואָס האָט נישט מוחה געווען, און מחלון וכליון וואָס זענען נמחה און כלה געוואָרן פון דער וועלט.