דער פערטער מאמר אינעם ספר 'זרע שמשון' אויף מגילת אסתר הייבט זיך אן מיט א מדרש אויפן פסוק "ויקחו לי תרומה", וואו עס ווערט געדארשנט דער פסוק "נִבְחָר שֵׁם מֵעֹשֶׁר רָב" - עס איז אויסגעוועלט געווארן דער נאמען פון מרדכי איבער דעם גרויסן רייכטום פון המן. און אזוי איז דער לשון המדרש: "אמר רבי יאשיה: מה עשה אותו רשע? הוציא כל כסף וזהב שהיה לו ונתן לאחשוורוש. אמר לו הקדוש ברוך הוא: חייך, נבחר מכסף ומזהב חן טוב - נבחר חינה של אסתר, שנאמר 'ותהי אסתר נושאת חן בעיני כל רואיה'. וכיוון שבא הרשע עם הממון, אמר לו המלך: הכסף נתון לך. אמר הקדוש ברוך הוא: כך אתם מוכרים שלי על שלי? שנאמר 'כי לי בני ישראל עבדים', וכתיב 'לי הכסף ולי הזהב'... חייך, מה שאמרת 'הכסף נתון לך' - כך 'ביום ההוא נתן המלך אחשוורוש לאסתר המלכה את בית המן'".
"נבחר שם מעושר רב" - א גוטער שם וואס א מענטש פארמאגט איז פיל בעסער פון א גרויסן עשירות. און דא: מרדכי'ס גוטער שם איז אויסגעוועלט און חשוב'ער פון המנ'ס גרויסן רייכטום. און דער הקדוש ברוך הוא האט נאך צוגעלייגט נאך א "נבחר": "נבחר מכסף ומזהב חן טוב" - דער חן איז בעסער פון זילבער און גאלד. און ווער איז דער "חן טוב"? דאס איז אסתר'ס חן, וואס דער קעניג האט בעסער געוואלט אסתר און איר חן איידער המנ'ס געלט.
און ווען דער רשע איז געקומען מיטן געלט, האט אים דער קעניג געזאגט "הכסף נתון לך", און דער הקדוש ברוך הוא האט געזאגט: "אזוי פארקויפט איר מיין זאך פאר מיין זאך?" דאס הייסט, איר פארקויפט מיין פאלק - און מיט וואס? מיט מיין געלט! דער סדר פון א קונה איז צו ברענגען א זאך וואס געהערט צו אים און באקומען דערפאר דעם מוכר'ס חפץ; אבער דא איז דאך סיי דאס געלט מיינס און סיי דער חפץ מיינס, און דו קומסט קויפן מיין פאלק מיט מיין געלט? "כי לי בני ישראל עבדים" - מיר זענען דעם אייבערשטנ'ס קנעכט, "לי הכסף ולי הזהב" - אויך דאס געלט און דאס גאלד געהערט צו אים יתברך.
און צום סוף האט דער הקדוש ברוך הוא געשוואוירן: "חייך" - א לשון פון א שבועה - דער זעלבער אויסדרוק וואס דו האסט געזאגט "הכסף נתון לך", וועט זיך איבערדרייען לטובת זיי, און למעשה איז דאס גאנצע געלט אריבער צו דער רשות פון אסתר און מרדכי, ווי עס שטייט "ביום ההוא נתן המלך אחשוורוש לאסתר המלכה את בית המן".
פרעגט דער בעל 'זרע שמשון': וואס האט מרדכי'ס נאמען צו טאן מיט המנ'ס עשירות, אז דער מדרש זאגט אז דאס איז אויסגעוועלט געווארן איבער יענץ? וואו זעען מיר אז מרדכי'ס נאמען איז וויכטיגער, און אין וואס קומט דאס צום אויסדרוק? און נאך: אויב אחשוורוש האט צוריקגעגעבן פאר המנ'ען זיין געלט, איז דאך דער מקח בכלל נישט צושטאנד געקומען - פארוואס זאגט דער הקדוש ברוך הוא "איר פארקויפט מיין זאך פאר מיין זאך", עס איז דאך צום סוף נישט געווען דא קיין מכירה? און עס זענען דא נאך עטליכע דקדוקים אינעם לשון המדרש, און דאס אלעס וועט אויסגעשמועסט ווערן ווייטער.
און קודם כל דארף מען פארשטיין: וואס האט מרדכי געזען זיך אליין און גאנץ כלל ישראל אריינצושטעלן אין אזא גרויסע סכנה? ער וואלט דאך געדארפט אנטלויפן, כדי המן זאל זיך נישט אין כעס קאכן אויף אים און אויף גאנץ ישראל! דאס איז א שאלה וואס פיל פרעגן, ביז עס איז פאראן א מימרא אין חז"ל "ראו מה עשה לי בן ימיני" - עס איז דא דא א געוויסע טענה קעגן מרדכי, אז ער האט זיך גערייצט מיט המנ'ען און האט דערמיט גורם געווען די צרה.
און תוספות שרייבט שוין אין פרק ד' פון מסכת פסחים (נ"ג ע"ב): וואס האבן חנניה מישאל ועזריה געזען זיך מוסר נפש צו זיין? דאס הייסט, פארוואס זענען זיי נישט אנטלאפן פאר דער מעשה, אזוי ווי דניאל האט געטאן? והכא נמי, אויך דא, מרדכי וואלט דאך געקענט אנטלויפן! און נישט נאר דאס, נאר פארוואס האט ער דוקא געוואלט זיצן תמיד ביים שער המלך, וואס איז א גאר געפערליכער פלאץ פון סכנה? עס זעט ממש אויס ווי מרדכי לייגט צו כוחות צו דעררעגן המנ'ען. ווייל עס ווערט געברענגט, אז ווען המן פלעגט קומען איז מרדכי געזעסן - דאס הייסט, ער פלעגט זען המנ'ען פון ווייטנס, און אויב ער איז פריער געשטאנען פלעגט ער זיך שנעל אוועקזעצן, כדי ווען המן קומט אן זאל ער קלאר זען אז ער שטעלט זיך נישט אויף פאר אים. ווייל אויב ער וואלט געבליבן שטיין, וואלט המן געקענט מיינען אז אפשר האט ער אים דערזען פון ווייטנס און איז אויפגעשטאנען לכבודו. קומט דאך אויס אז עס איז דא געווען א כוונה'דיג אריינגיין אין א סכנה. און ווען ער וואלט אנטלאפן, וואלט דאך בכלל נישט געווען קיין צוזאמענשטויס, און עס וואלט נישט געווען קיין שאלה פון "לא יכרע ולא ישתחווה".
און מ'קען זאגן, אזוי ווי מיר געפינען אין ילקוט: דוד און מרדכי איז זיי געגעבן געווארן א רמז און זיי האבן געפילט - דער הקדוש ברוך הוא האט זיי געגעבן א רמז אויף דער הצלה, און זיי האבן דערשפירט דעם רמז און האבן געהאט מורא דערפאר, און דורך דעם איז געקומען די ישועה. דוד - ווי עס שטייט: "גם את הארי וגם את הדוב הכה עבדך"; האט דוד פארשטאנען אז ווער עס איז מסוגל צו שלאגן אן ארי און א דוב, האט אין זיך דעם כח צו ראטעווען כלל ישראל, און דערפאר ווען גלית איז געקומען האט ער געזאגט: ווער איז דער טויטער הונט וואס לעסטערט די מערכות ישראל? וואס עס איז מיט אים פריער געשען איז געווען א רמז אויף זיינע כוחות און דערויף אז ער וועט מכניע זיין גלית'ן.
און מרדכי - ווי עס שטייט:
וּבְכׇל־יוֹם וָיוֹם מׇרְדֳּכַי מִתְהַלֵּךְ לִפְנֵי חֲצַר בֵּית־הַנָּשִׁים לָדַעַת אֶת־שְׁלוֹם אֶסְתֵּר וּמַה־יֵּעָשֶׂה בָּהּ׃ (ב, יא) - און יעדן איינציגן טאג פלעגט מרדכי ארומגיין פאר דעם הויף פונעם פרויען-הויז, צו וויסן דעם שלום פון אסתר און וואס מ'וועט טון מיט איר.
האט מרדכי געזאגט: איז דען מעגלעך אז די דאזיגע חסידה זאל חתונה האבן מיט דעם רשע דעם ערל? נאר עס איז עפעס וואס גייט שאטן פאר כלל ישראל, און זיי זענען עתיד געראטעוועט צו ווערן דורך איר. מרדכי האט פארשטאנען אז אסתר ווערט נישט גענומען אין בית המלך אומזיסט. אסתר איז דאך געווען איינע פון די שבע נביאות, און עס קען נישט זיין אז א פרוי מיט אזא קדושה און אזא מדריגה זאל אנקומען אין בית המלך צו דעם טמא'נעם ערל - נאר על כרחך איז עתיד צו קומען א צרה אויף כלל ישראל, און דער הקדוש ברוך הוא האט דא פון פריער איינגעפלאנצט די ישועה. און דערפאר האט מרדכי געוואלט פארבלייבן דארט: וויבאלד ער האט געוואוסט אז די הצלה איז באשערט צו קומען דורך אסתר, האט ער געוואלט זען וויאזוי די זאך וועט זיך אויסדרוקן און אויך שטיין צו דער האנט צו העלפן און ביישטיין.
און אין מדרש ווערט געברענגט: "בוטח בעושרו הוא ייפול" - דאס איז המן. און ס'איז שווער: וואו געפינען מיר אז ער איז געווען בוטח אין זיין עשירות? זיין מפלה איז קלאר, אבער "בוטח בעושרו" איז דאך אן אויסדרוק אז צוליב זיין עשירות איז ער געווען זיכער אז ער וועט מצליח זיין - און וואו האבן מיר דאס געזען ביי המנ'ען?
און מ'קען זאגן, אזוי ווי עס שטייט אינעם 'זרע ברך' (פרשת פקודי) בשם די תוספות: דאס וואס חז"ל זאגן "כל המיצר לישראל נעשה ראש" - מיינט מען אז נאך איידער ער טוט זיי ענג מאכן ווערט ער קודם א ראש און הערשט איבער דער גארער וועלט, כדי מ'זאל נישט זאגן אז אין דער האנט פון א נידעריקער אומה האט דער הקדוש ברוך הוא איבערגעגעבן ישראל. עס מיינט נישט אז צוליב דעם וואס ער האט אונז געפייניגט איז ער געווארן א ראש, נאר פארקערט: וויבאלד ער איז עתיד אונז צו רודפ'ן, דערהויבט אים דער הקדוש ברוך הוא פריער. און דער טעם דערפון איז, ווייל עס איז א בזיון איבערגעגעבן צו ווערן אין דער האנט פון א נידעריגן. ווי מיר געפינען ביי אבימלך, ווען א פרוי האט אראפגעווארפן אויף אים א פלח רכב און אים צעקלאפט, האט ער געזאגט צו זיין יונג: "קום פגע בי", מען זאל נישט זאגן אז א פרוי האט אים געהרג'עט - און דער יונג האט אים אויך געענטפערט ניין, ווייל עס איז א בזיון צו שטארבן דורך א קינד. עס איז דא א געוויסער כבוד אדער מעלה דערין אז א מענטש ווערט כאטש גערודפ'ט דורך א מלך.
און מיר האבן אמאל געזאגט אז עס איז פאראן דערין נאך אן ענין: "כל המיצר לישראל נעשה ראש" איז געזאגט געווארן כדי דער מֵיצר זאל אונז נישט קענען פייניגן אן א שיעור. און ווי די ווערטער פונעם אור החיים הקדוש, אז דאס איז צו אונזער שוץ און הצלה: אויב דער מיצר איז א מלך - איז דאך "לב מלכים ושרים ביד ה'", און ווי זיין הייליג לשון: די קייט פונעם הונט איז אין דער האנט פון זיין בעל הבית, די קייט איז פעסט געהאלטן און ער קען נישט טון וואס ער וויל. אבער ווען עבדים הערשן איבער אונז - "פורק אין מידם", איז נישטא ווער עס זאל זיי אפשטעלן. דערפאר מאכט אים דער הקדוש ברוך הוא פאר א ראש, כדי ער זאל זיך קענען אריינמישן אין זיין בחירה, וואס איז נישט אזוי געווענליך, וואס דער הקדוש ברוך הוא מישט זיך נישט אריין אין דער פרייער בחירה פונעם מענטש.
אבער לאמיר יעצט גיין לויט דעם דרך פונעם 'זרע ברך', אז דער אויבערשטער דערהויבט דעם מיצר פון פריער כדי אונזער פאלן זאל נישט זיין דורך שפלים נאר דורך א מלך. אויב אזוי האט המן געטראכט ביי זיך: וויבאלד איך בין אנגעקומען צו דעם גאנצן כבוד און צו דעם גאנצן עשירות, איז דאס זיכער א סיבה אז איך בין דער וואס גייט מיצר זיין פאר ישראל. און המן, ווי עס ווערט געברענגט אין די מדרשים, איז געווען א גרויסער ידען - עס איז דארט פאראן א גאנצע היסטארישע איבערזיכט וואס המן לייגט פאר פאר אחשורוש: יציאת מצרים, וואס עס איז אריבער אויף פרעה'ן, וואס ס'איז געווען אין מדבר, און דאס אייננעמען דאס לאנד; ער האט געהאט ריזיגע ידיעות. אויב אזוי ווייסט המן: וויבאלד איך בין געווארן א ראש, איז א סימן אז מען באשטימט מיך צו פייניגן ישראל, ווייל "כל המיצר לישראל נעשה ראש".
און נאך א סימן האט ער געהאט: אז די שעה שפילט אים. און אין פרק קמא פון ברכות האבן חז"ל געזאגט: אויב דו זעסט א רשע שהשעה משחקת לו - זאלסטו זיך נישט רייצן מיט אים, און נישט נאר דאס נאר ער זעט אין דער מפלה פון זיינע פיינט. האט המן געזאגט: אויב אזוי וועל איך דאך זען דעם פאל פון מיינע פיינט, איך וועל זען די מפלה פון ישראל. קומט אויס אז אלע קארטן, לויט זיין מיינונג, ווייזן אז ער גייט מנצח זיין.
און לעומת דעם האט מרדכי געהאט צוויי אנדערע סימנים, פון וועלכע ער האט געוואוסט אז עם ישראל איז דער וואס וועט מנצח זיין. איינס - דאס וואס מיר האבן געזאגט, אז דורך אסתר וועט קומען די הצלה: וויאזוי איז די דאזיגע הייליגע חסידה אנגעקומען אין שטוב פונעם טמא'נעם ערל? מוז דאך זיין אז מען ווייזט אים פון הימל אז פון דא וועט שפראצן די ישועה. און דאס צווייטע - אז ער אליין איז עתיד צו ווערן א ראש. ווייל אין פרק י"ב פון חולין ווערט געברענגט: מרדכי מן התורה מנין? "ואתה קח לך בשמים ראש מר דרור", און דער תרגום איז "מירא דכיא". "בשמים ראש" מיינט א ראש צו די בשמים, דער חשוב'סטער פון זיי, און "מר דרור" ווערט איבערגעזעצט "מירא דכיא" - דאס איז מרדכי. קומט אויס א רמז אז מרדכי'ס נאמען איז "בשמים ראש", אז ער וועט זיין א ראש און א משנה למלך.
און פון דעם ווערט נתבאר דער מדרש: מרדכי האלט אז ער וועט זיין דער ראש צוליב דעם שם - זיין נאמען אליין, "מירא דכיא", "בשמים ראש", איז מוכיח אז ער וועט זיין דער ראש. און המן האלט ער וועט זיין צום קאפ צוליב דעם עושר - מ'האט מיר אזוי דערהויבן, א סימן אז איך וועל קעניגן און דאס פאלק וועט איבערגעגעבן ווערן אין מיינע הענט. דערפאר זאגט דער מדרש "נבחר שם מעושר רב": ס'איז אויסגעקליבן געווארן דער נאמען פון מרדכי, פון וועלכן ער האט געלערנט אז ער וועט זיין צום קאפ, פונעם עושר פון המן, פון וואס המן האט געלערנט אז ער וועט זיין דער ראש.
"אמר רבי יאשיה: מה עשה אותו רשע? הוציא כל כסף וזהב... אמר לו: חייך, נבחר מכסף ומזהב חן טוב". און ס'איז שווער: וואס איז די שייכות פון איין זאך צום צווייטן? וואספארא שייכות איז דא צווישן דעם כסף וזהב וואס המן האט געגעבן פאר אחשוורוש, ביזן חן פון אסתר וואס האט מנצח געווען זיין עושר? לכאורה דאס וואס אסתר האט געבעטן ביים משתה היין איז דאך נישט געקומען בייקומען דעם עושר פון המן, ווייל צום סוף האט דאך אחשוורוש בכלל נישט גענומען קיין געלט פון אים. ווען דאס געלט וואלט געלעגן אויפן טיש קעגן דעם חן, און אחשוורוש וואלט מוותר געווען אויפן געלט און אויסגעוועלט דעם חן פון אסתר - וואלט מען פארשטאנען אז ס'איז דא דא א קאמף. אבער אחשוורוש האט דאך שוין פון פריער מוותר געווען:
וַיֹּאמֶר הַמֶּלֶךְ לְהָמָן הַכֶּסֶף נָתוּן לָךְ וְהָעָם לַעֲשׂוֹת בּוֹ כַּטּוֹב בְּעֵינֶיךָ׃ (ג, יא) - און דער קעניג האט געזאגט צו המן, דאס געלט איז געגעבן פאר דיר, און דאס פאלק צו טון מיט אים ווי ס'איז גוט אין דיינע אויגן.
מיר האבן שוין אמאל איבערגעגעבן אין די שיחות אויף דער מגילה אז דאס איז א וואונדערליכע זאך. מ'פרעגט: וואס איז דער גרויסער נס אין דער מגילה? אז א גויישער פרסישער קעניג מאכט א משתה. אבער ס'איז דא א פיל גרעסערער נס: אז ער איז גרייט מוותר צו זיין אויף עשרת אלפים ככר כסף אין מזומן - "נתון לך". מ'גיט דיר און דו נעמסט נישט? ער גייט דאך נישט הרג'ענען די אידן לשם שמים; אויב מ'גיט דיר געלט, נעם! און פארוואס האט ער מוותר געווען?
נאר מ'פארענטפערט אז אחשוורוש האט געהאט גרויס מורא. וואס גייט דא געטון ווערן? מ'פארקויפט א גאנץ פאלק אומצברענגען פאר בצע כסף. האט אחשוורוש געזאגט: אויב די זאך וועט ווערן מפורסם, איז דאס אן אורזאך צו א מרד. מ'וועט זאגן: א משוגענער קעניג - מ'האט אים געגעבן עשרת אלפים ככר כסף און ער האט פארקויפט די אידן; מארגן וועט מען אים געבן נאך עשרת אלפים און ער וועט פארקויפן די מדיים; מארגן נאך אן אומה, און צום סוף וועט ער פטור ווערן פון אלע זיינע פעלקער פאר געלט. דערפאר האט ער אים געזאגט: אזעלכע זאכן טוט מען נישט אפן. "הכסף נתון לך" - אויפן טיש; אונטערן טיש וועלן מיר זיך שוין מסדר זיין. לויטן פראטאקאל האב איך קיין פרוטה נישט גענומען פון דיר.
און ווער האט געוואוסט פון דעם אלעם? "ומרדכי ידע את כל אשר נעשה". מרדכי איז געווען דער וואס האט געוואוסט אז כאטש לכאורה איז קיין געלט נישט אריבער, איז באמת יא אריבער דאס געלט דורך אנדערע וועגן, און לסוף איז עס אנגעקומען צו אחשוורוש. און דערפאר האט ער געשיקט מודיע זיין פאר אסתר:
וַיַּגֶּד־לוֹ מׇרְדֳּכַי אֵת כׇּל־אֲשֶׁר קָרָהוּ וְאֵת פָּרָשַׁת הַכֶּסֶף אֲשֶׁר אָמַר הָמָן לִשְׁקוֹל עַל־גִּנְזֵי הַמֶּלֶךְ בַּיְּהוּדִים לְאַבְּדָם׃ (ד, ז) - און מרדכי האט אים דערציילט אלעס וואס האט אים פאסירט, און די פרשה פונעם געלט וואס המן האט געזאגט צו וועגן אויף די אוצרות פונעם קעניג קעגן די אידן זיי אומצוברענגען.
כאטש כלפי חוץ האט קיינער נישט געוואוסט דערפון, האט איר מרדכי מודיע געווען אז ס'איז יא געווען דא געלט. און פון וואו האט מרדכי געוואוסט? חז"ל האבן שוין געפרעגט: בעל החלום הגיד לו, אליהו הנביא הגיד לו - ס'איז דא עטליכע דעות. ווייל דאס איז דאך א זאך וואס איז געטון געווארן בחדרי חדרים און קיין מענטש קען דאס נישט וויסן; נאר מ'האט אים אוודאי אנטפלעקט פון הימל אז באמת איז דא געווען געלט און ס'איז דא געווען א מכירה.
לויט דעם וועלן מיר פארשטיין דאס וואס אסתר האט געזאגט:
כִּי נִמְכַּרְנוּ אֲנִי וְעַמִּי לְהַשְׁמִיד לַהֲרוֹג וּלְאַבֵּד וְאִלּוּ לַעֲבָדִים וְלִשְׁפָחוֹת נִמְכַּרְנוּ הֶחֱרַשְׁתִּי כִּי אֵין הַצָּר שֹׁוֶה בְּנֵזֶק הַמֶּלֶךְ׃ (ז, ד) - ווארעם מיר זענען פארקויפט געווארן, איך און מיין פאלק, אומצוברענגען, צו הרג'ענען און צו פארניכטן; און ווען מיר וואלטן פארקויפט געווארן פאר קנעכט און פאר דינסטן וואלט איך געשוויגן, ווייל דער פיינט איז נישט ווערט דעם היזק פונעם מלך.
וַיֹּאמֶר הַמֶּלֶךְ אֲחַשְׁוֵרוֹשׁ וַיֹּאמֶר לְאֶסְתֵּר הַמַּלְכָּה מִי הוּא זֶה וְאֵי־זֶה הוּא אֲשֶׁר־מְלָאוֹ לִבּוֹ לַעֲשׂוֹת כֵּן׃ (ז, ה) - און דער מלך אחשורוש האט געזאגט, און ער האט געזאגט צו אסתר המלכה: ווער איז ער דאס און וואו איז ער, וואס זיין הארץ האט אים דערפולט צו טאן אזוי?
לכאורה איז דאס א וואונדער: וואס איז די תמימות? דו האסט דאך זיי פארקויפט, דו ביסט דאך געווען א פולער שותף צו דער זאך! נאר נישט דאס איז וואס ס'האט אים געארט; די אגרות עקזיסטירן און אלעס איז באקאנט. וואס ס'האט אים געארט איז געווען דאס "נמכרנו" - "מי הוא זה ואיזה הוא אשר מלאו לבו לעשות כן", צו מפרסם זיין און דערציילן אז ס'איז דא געווען א מכירה, בעת קיינער האט נישט געוואוסט דערפון.
וַתֹּאמֶר אֶסְתֵּר אִישׁ צַר וְאוֹיֵב הָמָן הָרָע הַזֶּה וְהָמָן נִבְעַת מִלִּפְנֵי הַמֶּלֶךְ וְהַמַּלְכָּה׃ (ז, ו) - און אסתר האט געזאגט: א פיינטלעכער מאן און א שונא, דער דאזיגער שלעכטער המן; און המן איז דערשראקן געווארן פון פאר דעם מלך און דער מלכה.
המן איז דער וואס האט פארשפרייט די זאך, ער האט דערציילט פאר יעדן אז ער האט באצאלט גרויס געלט און אז אחשורוש האט גענומען פון אים אן הון רב. גלייך האט אחשורוש פארשטאנען: אויב אזוי, זוכט ער מיך צו באגראבן - ווייל יעצט וועלן אלע וויסן אז איך האב פארקויפט א גאנצע אומה פאר געלט; א סימן אז ער זוכט מורד צו זיין אינעם מלך און אים אונטערצולייגן א פאסטקע. און דערפאר:
וַיֹּאמֶר חַרְבוֹנָה אֶחָד מִן־הַסָּרִיסִים לִפְנֵי הַמֶּלֶךְ גַּם הִנֵּה־הָעֵץ אֲשֶׁר־עָשָׂה הָמָן לְמׇרְדֳּכַי אֲשֶׁר דִּבֶּר־טוֹב עַל־הַמֶּלֶךְ עֹמֵד בְּבֵית הָמָן גָּבֹהַּ חֲמִשִּׁים אַמָּה וַיֹּאמֶר הַמֶּלֶךְ תְּלֻהוּ עָלָיו׃ (ז, ט) - און חרבונה, איינער פון די סריסים, האט געזאגט פאר'ן מלך: אויך זע, דער בוים וואס המן האט געמאכט פאר מרדכי, וואס האט גערעדט גוטס אויפ'ן מלך, שטייט אין המנ'ס הויז, הויך פופציג איילן; און דער מלך האט געזאגט: הענגט אים דערויף!
לויט דעם ביאור פארשטייט מען זייער גוט דעם קאמף צווישן דאס געלט און דעם חן, ווייל באמת איז דא געווען כסף, און דער חן פון אסתר האט דאס בייגעקומען. נאר דער זרע שמשון גייט לויט פשוטם של דברים, און לויט'ן פשט איז דא בכלל נישטא קיין געלט - "הכסף נתון לך" - און ווידער קומט צוריק די קושיא: וואו איז דא דער קאמף צווישן דעם כסף און אסתר'ס חן?
און מ'קען זאגן, ווי מיר געפינען אין פרק ט' אין מסכת סוטה: דריי חנים זענען דא - חן אשה על בעלה, חן מקום על יושביו, און חן מקח על קונהו. חן אשה על בעלה: מ'פארשטייט נישט וואס ער האט געזען צו הייראטן מיט איר און וואס זי האט געזען צו הייראטן מיט אים. חן מקום על יושביו: מ'פארשטייט נישט פארוואס פלוני וואוינט ווייטער אין יענעם פלאץ. און חן מקח על קונהו: א מענטש קויפט א זאך, און דו זאגסט אז בחנם וואלסטו דאס נישט גענומען - אבער ער האט געפונען דערין א חן.
און אט דער רשע, וואס האט קונה געווען אזוי פיל כסף וזהב - האבן זיי נישט געפונען קיין חן אין זיינע אויגן. דאמרינן אין פרק קמא אין מסכת מגילה אז אלע זיינע גנזים זענען געווען איינגעקריצט ביי אים אויפ'ן הארץ, אויסגעפארמט אויף אן אבן טובה וואס ער האט געטראגן קעגן זיין הארץ. זעט נאר ביז וואו די זאכן האבן דערגרייכט: א מענטש איז משוגע נאך זיין געלט, ער מוז עס טראגן אויף זיך איינגעקריצט און ארויפגעלייגט אויפ'ן הארץ, כדי נישט מסיח דעת צו זיין דערפון קיין איין רגע. און דערפאר ווען ער פלעגט זען מרדכי'ן פלעגט ער זאגן:
וְכׇל־זֶה אֵינֶנּוּ שֹׁוֶה לִי בְּכׇל־עֵת אֲשֶׁר אֲנִי רֹאֶה אֶת־מׇרְדֳּכַי הַיְּהוּדִי יוֹשֵׁב בְּשַׁעַר הַמֶּלֶךְ׃ (ה, יג) - און דאס אלעס איז מיר גארנישט ווערט יעדעס מאל וואס איך זע מרדכי דעם איד זיצן ביים טויער פונעם מלך.
"וכל זה" - אַ לשון פֿון ווײַזן מיטן פֿינגער. ווען ער וואָלט געמיינט זײַן געלט, וואָלט ער געדאַרפֿט אָנווײַזן אויף פֿילע בענק; נאָר אַלץ איז בײַ אים אײַנגעקריצט דאָ אויפֿן האַרצן, און אויף דעם דאָזיקן שטיין האָט ער אָנגעוויזן: דאָס גאַנצע געלט מײַנס - איז מיר גאָרנישט ווערט.
און וויבאַלד המן האָט געוווּסט אַז אחשורוש האָט אים ליב און וועט נישט וועלן אַז ער זאָל זיך מוטשען מיט צער, האָט ער אַרויסגענומען פֿאַר אים זײַן גאַנץ זילבער און גאָלד, כדי צו ווײַזן אַז דאָס איז בײַ אים גאָרנישט ווערט און ער האָט דערפֿון קיין שום הנאה - אַלץ כּדי אחשורוש זאָל אים געבן רשות אויף כּלל ישׂראל. און אַזוי האָט ער געטאָן: ער האָט אַרויסגענומען דאָס גאַנצע זילבער און גאָלד, די אבנים טובות און פּערל, און געזאָגט: דאָס אַלץ איז גאָרנישט ווערט אין מײַנע אויגן אין דער צײַט וואָס איך זע די ייִדן. ער האָט געוווּסט אַז אחשורוש האָט אים ליב, און אַז ער וועט זען זײַן צער וועט ער אים איבערגעבן דאָס פֿאָלק אין דער האַנט.
אָבער אויב ער האָט נישט געפֿונען קיין חן מיט זײַן גאַנצן רײַכטום, האָט דער קדוש ברוך הוא געפֿונען אַ גוטן חן אין אסתר, און דאָס איז אויסגעוועלט געוואָרן מער ווי זײַן גאַנץ געלט און גאָלד: אסתרס חן האָט באַזיגט זײַן רײַכטום, און אחשורוש האָט איר געגעבן רשות אים צו הרגענען כאָטש ער איז געווען זײַן גוטער פֿרײַנד. קומט אויס אַז דער קאַמף באַקומט אַ נײַע באַדײַטונג: נישט אַז אסתרס חן איז אויסגעוועלט געוואָרן איבער געלט וואָס המן האָט באַצאָלט בפֿועל, נאָר אַז די גאַנצע סימפּאַטיע וואָס המן האָט אויפֿגעוועקט בײַ אחשורוש דורכן ווײַזן זײַן געלט - אסתרס חן האָט אויפֿגעוועקט אַ פֿיל גרעסערע סימפּאַטיע, און מיט דעם האָט אסתר מנצח געווען.
און מען קען נאָך זאָגן: יענער רשע האָט געוואָלט אויסגעבן זײַן זילבער און גאָלד כּדי אָפּצוקויפֿן כּלל ישׂראל פֿון אחשורוש'ס האַנט, און דער דאָזיקער מקח וועט האָבן אַ חן אין זײַנע אויגן - ווי חז"ל זאָגן חן המקח על קונהו. און כאָטש בפֿועל האָט אחשורוש נישט גענומען דאָס געלט, איז דאָך סוף־כּל־סוף געווען דאָ אַ רצון אַוועקצוגעבן זײַן גאַנץ פֿאַרמעגן פֿאַר דעם מקח; און דאָך איז דער חן פֿון אסתר אויסגעוועלט געוואָרן און האָט דאָס איבערגעוואויגן.
"וויבאַלד דער רשע איז געקומען מיטן געלט, האָט דער מלך צו אים געזאָגט: הכסף נתון לך". דאָס הייסט, אחשורוש האָט אים געזאָגט: אויב דו ווילסט אונטערברענגען כּלל ישׂראל, מוזט דו האָבן רײַכטום, כּדי עס זאָל מקוים ווערן "כּל המיצר לישׂראל נעשׂה ראש". און אויב דו וועסט אויסגעבן דײַן גאַנץ געלט, וועסטו נישט קענען זײַן קיין ראש, און עס וועט דיר נישט געלונגען זיי צו פֿאַרטיליקן. דאָס מיינט "הכסף נתון לך" - און פֿון דעם כּוח קומט "והעם לעשׂות בו כּטוב בעיניך". אַ געוואַלדיקער ביאור: האַלט דאָס געלט בײַ זיך, ווײַל מיט דעם כּוח וועסטו בלײַבן אַ ראש, און אַלס ראש וועט דאָס פֿאָלק איבערגעגעבן ווערן אין דײַן האַנט.
האָט דער קדוש ברוך הוא געזאָגט: אַזוי פֿאַרקויפֿט איר פֿון מײַנטוועגן אויף מײַנע קינדער? בײַ דײַן לעבן, דאָס וואָס דו האָסט געזאָגט "הכסף נתון לך" - אַזוי וועט זײַן "ביום ההוא נתן המלך". וויבאַלד המן האָט געטראַכט צו זײַן אַ ראש פֿונעם כּוח פֿון זײַן רײַכטום, און אויך אחשורוש האָט אים אַזוי געזאָגט - ער האָט איבערגעלאָזט דאָס געלט בײַ אים כּדי ער זאָל זײַן אַ ראש - איז דאָך נאָכדעם וואָס מען האָט געזען אַז אַדרבה, מרדכי איז ראוי צו זײַן אַ ראש, ווי עס איז מרומז "בשׂמים ראש מר דרור" - מירא דכיא, פּאַסט פֿאַר אים דאָס גאַנצע רײַכטום פֿון המן, כּדי ער זאָל זײַן דער ראש:
בַּיּוֹם הַהוּא נָתַן הַמֶּלֶךְ אֲחַשְׁוֵרוֹשׁ לְאֶסְתֵּר הַמַּלְכָּה אֶת־בֵּית הָמָן צֹרֵר הַיְּהוּדִים וּמׇרְדֳּכַי בָּא לִפְנֵי הַמֶּלֶךְ כִּי־הִגִּידָה אֶסְתֵּר מַה הוּא־לָהּ׃ (ח, א) - אין יענעם טאָג האָט דער מלך אחשורוש געגעבן פֿאַר אסתר המלכּה דאָס הויז פֿון המן דעם פֿײַנד פֿון די ייִדן, און מרדכי איז געקומען פֿאַרן מלך, ווײַל אסתר האָט אָנגעזאָגט וואָס ער איז צו איר.
און מיט דעם ווערט פֿאַרענטפֿערט וואָס חז"ל זאָגן אין דער מגילה אויפֿן פּסוק:
בַּלַּיְלָה הַהוּא נָדְדָה שְׁנַת הַמֶּלֶךְ וַיֹּאמֶר לְהָבִיא אֶת־סֵפֶר הַזִּכְרֹנוֹת דִּבְרֵי הַיָּמִים וַיִּהְיוּ נִקְרָאִים לִפְנֵי הַמֶּלֶךְ׃ (ו, א) - אין יענער נאַכט איז פֿאַרגאַנגען דעם מלך'ס שלאָף, און ער האָט געהייסן ברענגען דאָס בוך פֿון די זכרונות, די דברי הימים, און מען האָט פֿאָרגעליינט פֿאַרן מלך.
האָבן חז"ל געזאָגט: נפל ליה מילתא בדעתיה - עס איז אים אויפֿגעקומען אַ מחשבה אין האַרצן, דילמא המן שקיל עצה למיקטליה, טאָמער שמידט המן פּלענער אים צו טייטן. און עס איז שווער: פֿון וואַנעט נעמט זיך אַזאַ סברא אין אחשורוש'ס מוח? המן איז דאָך געווען זײַן קנעכט און דער נאמן פֿון זײַן הויז; דו אַליין האָסט אים דערהויבן, דו האָסט אים פֿאַרשטאַרקט און אים געגעבן שררה - פֿאַרוואָס זאָל ער חושד זײַן אין אים?
און מען קען זאָגן, אַז אַזוי איז אויפֿגעקומען אין אחשורוש'ס מחשבה: אפֿשר מיינט "כל המיצר לישראל נעשה ראש" אַז ער ווערט אַ מלך, און ס'איז נישט גענוג בלויז צו זײַן אַן עשיר. און וויבאַלד המן האָט געטראַכט אומצוברענגען די ייִדן, וועט די זאַך גורם זײַן אַז ער, המן, זאָל אים הרגענען, און ער אַליין וועט ווערן אַ גרויסער מלך. פֿלוצים האָט אחשורוש געכאַפּט אַז דאָס דערהויבן וואָס ער האָט דערהויבן המנ'ען איז אַרויס פֿון קאָנטראָל: ער איז געוואָרן צו גרויס. דו האָסט געוואָלט ער זאָל וואַקסן כדי ישראל זאָל איבערגעגעבן ווערן אין זײַן האַנט, אָבער אַז "נעשה ראש" מיינט אַ מלך און נישט בלויז אַן עשיר - וועט ער דאָך אין ענדע אויך דיר אַראָפּוואַרפֿן. אויב אַזוי, האָט אחשורוש געזאָגט, מוז איך אָפּשטעלן דעם גאַנצן מהלך. און פֿון דעם אַרויס האָט ער באַפֿוילן המנ'ען צו נעמען מרדכי'ן און אים רײַטן אויפֿן פֿערד, און פֿון דאָרט האָט זיך דער גאַנצער ראָד איבערגעדרייט. ודברי פי חכם חן.
דער מדרש "נבחר שם מעושר רב" שטעלט איינס קעגן צווייטן צוויי חשבונות: המן האָט זיך געשטיצט אויף זײַן עשירות אַלס באַווײַז אַז ער איז דער ראש וואָס איז באַשטימט צו מיצר זײַן פֿאַר ישראל, און מרדכי האָט געוווּסט פֿון זײַן נאָמען וואָס איז מרומז אין דער תורה - "בשמים ראש מר דרור", מירא דכיא - און פֿון דעם וואָס ער האָט געזען בײַ אסתר'ן, אַז די הצלה איז אָנגעגרייט און ער איז עתיד צו זײַן דער ראש. דאָס געלט וואָס המן האָט געלייגט אויפֿן טיש פֿון אחשורוש - צי עס איז געוויזן געוואָרן כדי צו דערוועקן די רחמים פֿונעם קעניג וואָס האָט אים ליב, צי עס איז געווען געצילט אָפּצוקויפֿן דערמיט ישראל - איז אָפּגעוואָרפֿן געוואָרן פֿאַר דעם חן פֿון אסתר. און אחשורוש וואָס האָט איבערגעלאָזט דאָס געלט אין המנ'ס האַנט כדי ער זאָל בלײַבן אַ ראש און געוועלטיקן איבערן עם, ער איז דער אויף וועמען דער הקדוש ברוך הוא האָט געשוווירן: יענער "נתון לך" אַליין וועט מקוים ווערן בײַ מרדכי און אסתר, "ביום ההוא נתן המלך אחשורוש לאסתר המלכה את בית המן". און ווען אחשורוש האָט געכאַפּט אַז המן איז אויסגעוואַקסן איבער דער מאָס און איז עלול צוצונעמען די מלוכה - איז נדדה שנתו, זײַן שלאָף איז פֿאַרגאַנגען, און דער ראָד פֿון דער ישועה האָט אָנגעהויבן זיך צו דרייען.