אין דעם שיעור וועלן מיר מעיין זיין אין מגילת אסתר פון אן אנדערן קוק-ווינקל: א ביאור אויף דער מגילה לויט תורת הגלגול. ווען מען ווייסט און מען פארשטייט ווער עס איז געווען דער גלגול פון וועמען, און וועלכע חשבונות פון דער היסטאריע זענען דא געקומען פארענדיגט צו ווערן, קען מען פארשטיין עטליכע מהלכים אינאיינעם אין דער מגילה. די דברים וואס ווערן דא געברענגט זענען צוזאמגענומען אינעם ספר 'משנת הגלגולים', וואס שטייט אין די שלבים פון געשריבן ווערן, און בעזרת השם זאל מען זוכה זיין אז עס זאל ארויסקומען לאור עולם, און דעמאלט וועט מען קענען זען די דברים ווי זיי זענען געשריבן און נישט בלויז זיי הערן. מיר וועלן מקדים זיין אז נישט אלעס וואס שטייט דארט ווערט דא געזאגט, ווייל עס זענען דא פילע פרטים וואס מען וויל נישט דא אריינגיין אין זיי, נאר דער עיקר וועלן מיר זיך אפשטעלן אויף די יסודות הדברים.
ווער איז געווען ווער
דער הייליגער אריז"ל שרייבט אין ספר הגלגולים פרק ל"ה, און אזוי שרייבט אויך דער רמ"ז (דער מקובל רבינו משה זכות) אין ערכי הכינויים, אז מרדכי היהודי איז געווען א גלגול פון יעקב אבינו, און המן הרשע איז געווען א גלגול פון עשו. די גורי האריז"ל האבן צוגעלייגט און געזאגט אז אסתר איז געווען א גלגול פון חוה, און המן איז געווען א גלגול פונעם נחש. לאמיר אנהייבן מיט דעם ערשטן חלק: מרדכי דער גלגול פון יעקב, און המן דער גלגול פון עשו. קודם וועלן מיר זען די שטרי דמיון צווישן מרדכי און יעקב, און צווישן המן און עשו.
דער פגם ביים בוקן זיך און זיין תיקון
מיר געפינען ביי יעקב אז ער האט געהאט א חסרון, לאמיר עס מגדיר זיין פונקטליך: א פגם, מיט דעם וואס ער האט זיך געבוקט צו עשו. ווי עס שטייט "והוא עבר לפניהם וישתחו ארצה שבע פעמים עד גשתו עד אחיו". יעקב אבינו האט געדארפט מתקן זיין דעם פגם, און דערפאר קומט יעקב בגלגול אין מרדכי, און דאס מאל זאגט ער זיך אפ פון זיך בוקן צו המן וואס איז בעצם עשו:
וְכָל עַבְדֵי הַמֶּלֶךְ אֲשֶׁר בְּשַׁעַר הַמֶּלֶךְ כֹּרְעִים וּמִשְׁתַּחֲוִים לְהָמָן כִּי כֵן צִוָּה לוֹ הַמֶּלֶךְ וּמָרְדֳּכַי לֹא יִכְרַע וְלֹא יִשְׁתַּחֲוֶה - און אלע קנעכט פונעם קעניג וואס זענען ביים טויער פונעם קעניג קניען און בוקן זיך צו המן, ווייל אזוי האט דער קעניג באפוילן פאר אים, און מרדכי קניט נישט און בוקט זיך נישט
דארט שטייט "וישתחו ארצה", און דא שטייט "ולא ישתחווה". און צוליב דעם איז מרדכי געווען אן איש ימיני, דאס הייסט פון שבט בנימין: יעצט איז מרדכי ראוי מתקן צו זיין דעם פגם, ווייל ער קומט פונעם איינציגן שבט וואס האט זיך נישט געבוקט צו עשו, וויבאלד בנימין איז נאכנישט געווען אויף דער וועלט ווען זיין פאטער יעקב און זיינע ברידער האבן זיך געבוקט צו עשו. פון אים, פון בנימין וואס אין אים איז נישט געווען דער דאזיגער פגם, קומט ארויס מרדכי וואס איז דער גלגול פון יעקב, און ער איז יעצט מתקן וואס יעקב האט פוגם געווען. אגב, א רמז דערצו: "לא יהיה לך אלהים אחרים" איז בגימטריא מרדכי יעקב, דיר צו זאגן אז עס איז דא געווען א חשש פון זיך בוקן צו איינעם וואס איז כעין אלהים אחרים.
די כ"ב השתחוויות
וויפיל מאל האט זיך יעקב געבוקט צו עשו? צוויי און צוואנציג מאל. לאמיר מאכן דעם חשבון: זיבן מאל זיינע, פיר מאל פון זיינע פיר פרויען, און עלף מאל פון זיינע עלף קינדער, צוזאמען כ"ב מאל. און די זאך איז מרומז אין דער מגילה. ווען מרדכי בוקט זיך נישט שטייט "ויהי כאמרם אליו יום ויום ולא שמע אליהם", מרדכי האט נישט מסכים געווען צו הערן פונעם זיך בוקן. און ווי לייענען מיר? "ויהי כְּאָמְרָם", ב' און כ', איז דאך כ"ב, דיר צו זאגן אז עס זענען דא געווען כ"ב מאל וואס מרדכי איז יעצט געקומען מתקן זיין. און נאך מער: מרדכי קניט נישט און בוקט זיך נישט פאר המן האגגי, און "האגגי" איז אויך בגימטריא כ"ב. ווידער דער זעלבער כ"ב וואס ער איז נישט גרייט צו קניען און זיך בוקן פאר אים.
פארוואס המן האט אזוי פיינט מרדכי'ן
לויט דעם פארשטייט מען זייער גוט פארוואס המן האט אזוי שטארק פיינט מרדכי'ן. ווייל מרדכי איז דאך דער גלגול פון יעקב, און יעקב האט דאך צוגענומען פון אים די ברכות, צוגענומען פון אים די בכורה, צוגענומען פון אים אלעס. אינעם פריערדיגן גלגול האט עשו געוואלט הרג'נען יעקב'ן און האט נישט באוויזן צו ענדיגן די מלאכה. דעמאלט האט ער עס געקענט ענדיגן גרינגערהייט, ווייל קעגן אים זענען געשטאנען בלויז יעקב מיט זיינע עלף קינדער. יעצט זאגט המן: איך האב דעמאלט נישט געענדיגט די מלאכה, יעצט וועל איך עס ענדיגן, להשמיד להרוג ולאבד את כל היהודים.
די זאך שטייט מפורש אינעם תרגום אויף מגילת אסתר. אויפן פסוק "כי הגידו לו את עם מרדכי" זאגט דער תרגום: "ארי חוויו ליה דמרדכי אתי מיעקב דשקל מעשיו אבא דאבוי דהמן ית בכירותא וית ברכתא, ויהודאי אינון עמא דמרדכי". זאגט דער תרגום מפורש: וואס האט מען געזאגט פאר המן וואס האט אים אזוי אונטערגעצינדן? אז מרדכי קומט פון יעקב. כפשוטו מיינט קומט פון יעקב אז ער איז זיין אייניקל, אבער לויט ווי מיר האבן מסביר געווען זענען די דברים נפלאים: ער קומט פון יעקב, דאס הייסט יעקב אליין, וואס ער איז זיין גלגול. און ווער איז "אבא דאבוי דהמן"? ווייל עמלק איז דאך ארויסגעקומען פון אליפז, און אליפז איז דער זון פון עשו. האט מען אים געזאגט: יעקב האט צוגענומען פונעם זיידן דיינעם, דאס הייסט פון דיר אליין, ווייל דו המן ביסט דאך עשו, און ער האט צוגענומען די ברכות. און דאס האט אויפגעוועקט אין אים א פיל גרעסערע שנאה.
אַ צעקה כנגד אַ זעקה
נאָך רמזים דערויף געפֿינען זיך אין ילקוט שמעוני אויף אסתר און אין נאָך מדרשים. רבי חנינא זאָגט: איין צעקה האָט יעקבֿ גורם געווען עשו צו שרײַען, ווי עס שטייט "ויצעק צעקה גדולה ומרה עד מאד ויאמר לאביו ברכני גם אני אבי". עשו שרײַט אַ שרעקלעך געשריי, ווײַל עס איז דאָרט געווען אַ סרך רמאות אין דעם וואָס יעקבֿ האָט געטאָן און גענומען די ברכות. וווּ האָט מען זיך פֿון אים אָפּגערעכנט? זאָגט דער מדרש: אין שושן הבירה, "ויזעק זעקה גדולה ומרה". גיט אַכט, יעקבֿ באַצאָלט פֿאַר יענע צעקה וואָס ער האָט גורם געווען עשו צו שרײַען: זאָלסט צוריקקומען אין אַ גלגול, און דו אַליין וועסט שרײַען אַ צעקה גדולה ומרה כנגד יענע צעקה.
און דאָס איז אויך מרומז: "ויזעק זעקה" איז אין גימטריא מיט דעם כולל עשו, ווײַל די דאָזיקע זעקה איז קעגן דער זעקה פֿון עשו. נאָר מען דאַרף פֿאַרשטיין פֿאַרוואָס דער כּתוב האָט געביטן דאָס לשון: בײַ עשו שטייט "ויצעק צעקה", און בײַ מרדכי "זעקה". זאָגט דער רש"ם מאוסטרופולי: "זעקה" איז אין גימטריא יעקב, צו זאָגן ווער עס האָט גורם געווען די דאָזיקע זעקה. מרדכי, דו שרײַסט איצט אַ זעקה וואָס איז גימטריא יעקב, ווײַל יעקב איז דער וואָס האָט עס גורם געווען, און דו ביסט זײַן גלגול.
מרדכי'ס טענה צו זײַן פֿאָטער יצחק
עס איז אַפֿילו פֿאַראַן אַ מדרש וואָס זאָגט, אַז מרדכי ווענדט זיך מיט אַ טענה צו זײַן פֿאָטער יצחק. פֿרעגט דער מדרש: איז דען מרדכי געווען אַן הדיוט אַז ער האָט געשריגן, וואָס גייט ער אַרויס שרײַען אין די גאַסן? און מיר האָבן דאָס שוין מסביר געווען לויטן מלבי"ם. הערט דען דער הקדוש ברוך הוא נישט אויס קיין לחישות נאָר צוואָחות? נאָר מרדכי פֿלעגט שרײַען און זאָגן: יצחק אבי, וואָס האָסטו אים געטאָן? די צווחה וואָס עשו האָט געשריגן פֿאַר דיר און דו האָסט אויסגעהערט זײַן קול און אים געבענטשט, און מיט וואָס האָסטו אים געבענטשט? "על חרבך תחיה". מיר זענען דאָך פֿאַרקויפֿט געוואָרן צו דער שווערד. דערפֿאַר "ויזעק".
דאָס איז געווען זײַן זעקה: טאַטע יצחק, וואָס האָסטו אונדז געטאָן, האָסט אים געבענטשט אַז ער זאָל לעבן אויף זײַן שווערד, און ער וויל אונדז הרגענען. מען זעט ווידער אַז חז"ל האָבן דאָ מרומז געווען די זאַך, ווײַל מרדכי רופֿט דאָך יצחק "אבי", ווײַל מרדכי איז יעקב, און זײַן פֿאָטער איז יצחק. און אויף דעם האָט אסתר מתפלל געווען ווען זי האָט געזאָגט "הצילה מחרב נפשי", וואָס די ראשי תיבות זענען המן, ווײַל דאָס איז עשו וועמען זײַן פֿאָטער האָט געבענטשט "על חרבך תחיה".
דער שק
נאָך שטייט אין מדרש, אמר רבי איבו: וויבאַלד יעקב אבינו האָט אָנגעטאָן דעם שק, ווי עס שטייט "ויקרע יעקב שמלתיו וישם שק במתניו", דערפֿאַר רירט עס זיך נישט ניט פֿון אים, ניט פֿון זײַנע קינדער און ניט פֿון זײַנע קינדס קינדער ביז צום סוף פֿון אַלע דורות, שנאמר "ויקרע מרדכי את בגדיו וילבש שק ואפר". יעקב טוט אָן אַ שק, און יעקב קומט אין אַ גלגול און טוט ווידער אָן אַ שק.
אַ פֿאַרקויף פֿאַר ברויט: דער שטר עבדות
עשו האָט פֿאַרקויפֿט זײַן מעמד, זײַן בכורה, צו יעקב תמורת עסן: ברויט און נזיד עדשים. פֿאַר ברויט האָט ער פֿאַרקויפֿט זײַן מעמד און זײַן מצב. און איצט, אין גלגול, קומט דאָס ווידער פֿאָר: המן פֿאַרקויפֿט זיך צו מרדכי פֿאַר אַן עבד תמורת ברויט.
אַזוי ברענגט דער מדרש, צוזאַמען מיטן ילקוט שמעוני און אוצר המדרשים, און אויך רש"י אין מסכת מגילה דף ט"ו עמוד ב' ברענגט דעם דאָזיקן מדרש. איין מאָל האָט דער מלך געגעבן געלט פֿאַר מרדכי און המן און זיי געשיקט אין שפּיץ פֿון חיל צו פֿאַרנעמען די מדינה וואָס הייסט הינדיקא, און זיי האָבן זי באַלאַגערט דרײַ יאָר. האָט המן גענומען זײַן געלט, די אפסניא וואָס מען האָט אים געגעבן, און דאָס אויסגעגעסן אין איין יאָר. עס איז אים נישט פֿאַרבליבן קיין געלט, די אַרמיי האָט געהונגערט, און ווען ער האָט געדאַרפֿט אויסגעבן אויף די מלחמה-לײַט איז בײַ אים גאָרנישט געווען. בעת מרדכי, וואָס איז אויך געווען אַ שר צבא פֿונעם מלך, האָט נאָך אַלץ געהאַט האַלב פֿונעם געלט אין דער האַנט. בײַ המן האָט מען געמאַכט סעודות און חגיגות, און בײַ מרדכי האָט מען זיך צוגעצויגן און געשפּאָרט.
איז המן געקומען צו מרדכי און אים געזאָגט: באָרג מיר דאָס געלט וואָס דו האָסט אין דער האַנט, כּדי מיר זאָלן זיך קענען מחיּה זײַן, אוי וויי איז מיר אויב דער מלך וועט הערן אַז מיר האָבן פֿאַרענדיקט דאָס געלט און נאָך נישט געענדיקט די באַלאַגערונג. האָט מרדכי אים געזאָגט: איך באָרג דיר נישט, סײַדן דו וועסט זיך פֿאַרקויפֿן צו מיר פֿאַר אַן עבד. המן האָט נישט געהאַט קיין ברירה, אָדער זיך פֿאַרקויפֿן פֿאַר אַן עבד אָדער דער מלך וועט אים אַראָפּנעמען דעם קאָפּ, האָט ער עס מקבל געווען אויף זיך און מרדכי האָט אים געבאָרגט. און מרדכי האָט אָנגעשריבן אויף המן'ס דיך מיט אַ כתובת קעקע, און אויך געשריבן אַ שטר און עס געלייגט אויף זײַן אייגענעם דיך. און וואָס האָט ער געשריבן? "הרי המן עבדו של מרדכי, ומכר עצמו למרדכי בכיכר לחם". ווער עס איז פֿאַראינטערעסירט אינעם פֿולן נוסח פֿונעם שטר קען עס זען אינעם ספר מנות הלוי, וווּ דער שטר שטייט אין זײַן גאַנצקייט. אָט זעט מען ווי די היסטאָריע חזרט זיך איבער: עשו האָט פֿאַרקויפֿט פֿאַר אַ כיכר לחם און נזיד עדשים זײַן גאַנצן מעמד און זײַן בכורה, און ווידער פֿאַרקויפֿט ער זיך פֿאַר אַן עבד, ווײַל המן פֿאַרקויפֿט זיך צו מרדכי וואָס איז יעקב.
ביידע זענען געפאלן אויף עניני אכילה
מען קען נאך צולייגן: די מפלה פון עשיו איז געווען צוליב דער סעודה וואס יעקב האט אים געמאכט, און אויך המן פאלט ביים משתה, ביי דער סעודה וואס אסתר גרייט אים אן. ביידע זענען געפאלן אויף עניני אכילה. און דאס איז מרומז ביי דער סעודה פון עשיו: "הלעיטני נא מן האדם האדם הזה", און "נא מן האדום" איז דאך די ראשי תיבות המן. דיר צו זאגן: אזוי ווי ער איז נכשל געווארן אינעם רויטן מין און איז געפאלן ביי דער סעודה, אזוי אויך איז המן געפאלן ביי דער סעודה. און מען קען נאך צולייגן א געדאנק: אסתר האט דאך געלאדנט המן צום משתה, און וואס טרינקט מען ביי א משתה? וויין, און "אל תרא יין כי יתאדם". קומט אויס אז דער רויטער מין פון המן איז דער וויין, פונקט אזוי ווי דארט איז געווען דער רויטער מין פון די לינזן.
פון "אדוני" צו "עבדי"
מיר האבן געזען אז ביי יעקב איז געווען א פגם, וואס ער האט זיך געבקט צו עשיו און אים גערופן "אדוני" נאכאמאל און נאכאמאל: "למה אמצא חן בעיני אדוני", "אדוני", "עבדך". יעצט קומט מרדכי און פארריכט דאס: דעמאלט האב איך כסדר געזאגט עבדך, עבדך, אמצא חן, עבדך שיקט צו אדוני; יעצט, דו המן וועסט זיין דער עבד, און איך, יעקב מרדכי, וועל זיין דער אדון. קויפט מרדכי אפ המן פאר זיך אלס עבד און איז מתקן דאס וואס ער האט פוגם געווען.
דער סוד פונעם ירך
אינעם מדרש וואס מיר האבן געברענגט האבן מיר געזען אז מרדכי האט איינגעקריצט מיט א כתובת קעקע אויפ'ן ירך פון המן אז המן איז זיין עבד, און ער לייגט אויך אוועק נאך א שטר ביי זיך אלס ראיה און חיזוק. זאגט דער זוהר הקדוש, און אזוי ווערט אויך געברענגט אין תרגום שני אויף אסתר, אז ווען המן פלעגט פארבייגיין פאר אים, פלעגט מרדכי אנווייזן אויפ'ן ירך און אים ווייזן: קוק וואס דא שטייט, דו ביסט אן עבד; וואו האט מען געהערט אז דער אדון זאל זיך בוקן צו זיין עבד? און מען דארף פארשטיין פארוואס דווקא אויפ'ן ירך. פארוואס האט מרדכי נישט אריינגעלייגט דעם שטר אינעם העמד-קעשענע, אדער אינעם היט, אדער אין א זייטיגער קעשענע? וואס איז דער באזונדערער ענין דווקא פונעם ירך?
מיר געפינען דעם ירך אויף נאך א פלאץ. יעקב האט זיך געבקט פאר עשיו און פוגם געווען אין זיין ירך, און דערפאר האט דער סמ"ם געקענט בייקומען און שלאגן יעקב'ן אינעם ירך. פארוואס דווקא אינעם ירך? צוליב יענעם פגם וואס איז געווען עתיד צו זיין אינעם ירך, וואס יעקב בייגט זיך און בוקט זיך פאר עשיו און בייגט זיך למעשה אויף זיין ירך. און דערפאר: "וירא כי לא יכל לו ויגע בכף ירכו ותקע כף ירך יעקב בהאבקו עמו", מידה כנגד מידה, ווי די ווערטער פונעם של"ה הקדוש.
די מעלה פון יעקב איז אינעם ירך, ווייל דער ירך איז מרמז אויף קדושה. יעקב באשוועCurrent יוסף'ן און זאגט אים "שים נא ידך תחת ירכי", און חז"ל זאגן אז ירך יעקב מיינט די ברית מילה, נאר די תורה רעדט בלשון נקיה. דער ירך פון יעקב איז געווען בקדושה, און דערפאר "ויהי כל נפש יצאי ירך יעקב שבעים נפש", אלע הייליג. יעקב האט נישט פוגם געווען אין זיין ירך, יעקב האט נישט געזען קיין קרי ביז ער האט חתונה געהאט, ער איז כולו געווען בקדושה. די מעלה פון יעקב איז קדושה. די ערשטע ברכה אין שמונה עשרה, מגן אברהם, איז קעגן אברהם אבינו. די צווייטע ברכה, "אתה גיבור", "מחיה המתים", איז קעגן יצחק, וואס האט זוכה געווען צו תחיית המתים, די מדה פון גבורה. און די דריטע ברכה, "אתה קדוש", איז קעגן יעקב, וואס זיין מדה איז קדושה. און דעריבער שטייט אויף ראובן "ראשית אוני".
און דאס איז זה לעומת זה: קעגן יעקב שטייט עשיו, און דער כח פון עשיו איז אויך אינעם ירך, נאר דאס איז א ירך דטומאה. עס שטייט אין די מקובלים אז ביי עשיו איז געווען איינגעקריצט א נחש אויף זיין ירך, א כתובת קעקע פון א שלאנג. און דאס איז אויך מרומז אין אונקלוס: "איש ידע ציד איש שדה", און ער טייטשט "נחשירחן". כפשוטו מיינט עס א בטלן וואס דרייט זיך אין די פעלדער, אבער לויט ווי מיר האבן מסביר געווען זאגן די מקובלים א געוואלדיגע זאך: נחשירחן איז א צירוף פון צוויי ווערטער, נחש ירכן, אז ער האט א נחש, דער סימן הטומאה פונעם נחש, איינגעקריצט אויף זיין ירך. נאך מער, עשיו אליין איז בגימטריא "והוא נחש". און אויף דעם האט דוד המלך מתפלל געווען און געזאגט "הסר מעלי נגעך": די ראשי תיבות זענען המ"ן, און די סופי תיבות זענען ר' י' כ', ירך. דאס הייסט, נעם אוועק פון מיר המן, וואס זיין ירך איז פגום, וואס דאס איז די מדה פונעם נחש. און דאס איז אויך מרומז אין דילוגי אותיות, און מען וועט דערין נישט אריינגיין.
לויט דעם פארשטייט מען וואס מרדכי האט געזען איינצוקריצן דעם קנין פון המן דווקא אויפ'ן ירך. צוערשט האט ער דאס איינגעקריצט אויפ'ן ירך פון המן, כדי צו מכניע זיין די סטרא אחרא פון עשיו און המן, וואס איר כח ליגט אינעם ירך דטומאה. און דערפאר לייגט מרדכי אויך דעם שטר אויף זיין אייגענעם ירך, און יעדעס מאל וואס המן איז פארבייגעגאנגען פלעגט ער אים ווייזן דעם ירך, אים צו זאגן: איך האב נישט פוגם געווען אין מיין ירך, נישט אזוי ווי יעקב אבינו, וואס כאטש זיין ירך איז געווען בקדושה איז אבער דאך געווען דערין א בחינה פון א פגם וואס ער האט זיך געבויגן אויף זיין ירך און זיך געבקט צו דיר; איך בין שוין מער נישט פוגם אין מיין ירך, איך בייג זיך נישט און איך בוק זיך נישט אזוי ווי איך האב געטאן אינעם פריערדיגן גלגול, און דאס מאל וועט דער נחש מיך נישט קענען שלאגן אינעם ירך אזוי ווי ער האט געשלאגן יעקב'ן און ער איז געווען צולע על ירכו. אדרבה, די סטרא אחרא, המן, איז אונטערווארפן אונטער מיר אלס מיין עבד. און מיט דעם רמז אויפ'ן ירך ווייזט ער אים אז אויך מרדכי'ס ירך איז געהיטן בבחינת הקדושה, אז אויך מרדכי האט נישט פוגם געווען אין זיין ירך און איז געווען באצייכנט מיט דער זעלבער מעלה וואס יעקב האט געהאט, די מעלה פון קדושה.
ורב יעבד צעיר
דער גלגול פון מרדכי און המן איז אויך מרומז אינעם פסוק וואס איז געזאגט געווארן פאר רבקה אין דער צייט פון איר טראגן, ווען יעקב און עשיו האבן זיך געריסן אין איר בויך: "שני גוים בבטנך ושני לאמים ממעיך יפרדו ולאם מלאם יאמץ ורב יעבד צעיר". ווער איז "ורב"? המן. וויפיל קינדער האט המן געהאט? צוויי הונדערט און אכט, כמנין "ורב". און פון וואו ווייסן מיר דאס? ווייל עס שטייט "ויספר להם המן את כבוד עשרו ורב בניו", און "ורב" באטרעפט צוויי הונדערט און אכט. און דאס איז "ורב יעבד צעיר": וועמען וועט ער דינען? דעם צעיר, מרדכי, ער וועט זיין בבחינת עבד צו אים. נאך מער, "יעבד צעיר" איז בגימטריא מרדכי יעקב. ווער? "ורב", יענער וואס האט דערציילט וועגן "ורב בניו", דאס איז המן וואס די צאל פון זיינע קינדער איז כמנין "ורב", ער וועט דינען יעקב'ן.
פארוואס האט זיך מרדכי גערייצט מיט המן
לויט דעם ווערט פארענטפערט א קשיא וואס אסאך וואונדערן זיך דערויף, און די גמרא איז שוין עוסק דערין: פארוואס רייצט זיך מרדכי מיט המן? מען זאגט דאך אפילו אויף יעקב, ווען עשו איז דארט אריבערגעגאנגען, "מחזיק באזני כלב עבר מתעבר על ריב לא לו". עס לויפט דא אריבער א הונט, וואס דארפסטו אים שלעפן ביים עק אדער ביי די אויערן? דא אויך: מרדכי, האלט זיך ווייט פון המן, וואס פעלט דיר אויס אים צו רייצן? און נישט בלויז דאס, נאר ער ווייזט אים נאך דעם שטר, כאילו ער האט זיך נאך נישט גענוג גערעגט, און דערמאנט אים אז ער איז זיין קנעכט. דו זעסט דאך אז ער איז אין א גדולה און די שעה שפילט אים, פארוואס אים אויפרעגן? און נאך מער פון דעם: ווען מרדכי איז ארויפגעשטיגן אויפן פערד און האט נישט באוויזן ארויפצוגיין ווייל דער פערד איז געווען הויך, האט זיך המן געבויגן אויף די קני און מרדכי איז ארויפגעטראטן אויף זיין רוקן, און ביי יענער געלעגנהייט האט ער אים געגעבן א גוטן זעץ. אויך דא דארף מען פארשטיין, פארוואס זוכט ער אים מבזה צו זיין בכוח?
נאר עס איז באקאנט אז יעקב האט אמאל מכבד געווען עשו, ער האט אים גערופן "אדוני" און געזאגט צו אים "אני עבדך", און ווי מיר האבן מסביר געווען איז דאס געווען א פגם פאר יעקב. און נישט נאר דאס, נאר דער הקדוש ברוך הוא האט כביכול געהאט טענות אויף יעקב און אים געזאגט: מיטן זאגן צו עשו "עבדך יעקב", "וישלח להגיד לאדוני" (און אגב, "לאדוני" איז בגימטריא המן), האסטו געמאכט דעם קודש פאר חול. דו ביסט הייליג, און דו גייסט און רופסט אים אן דיין האר, פאר דעם משוקץ, פאר עשו? דו האסט דערנידערט די קדושה פאר דער טומאה. דערפאר קומט יעצט יעקב, ווען ער איז מגולגל אין מרדכי, און לייגט אריין כוחות דאס צו פאררעכטן, און אדרבה, צו דערנידערן די טומאה פאר דער קדושה. און דאס איז זה לעומת זה: דער פגם איז געווען די דערנידערונג פון דער קדושה פאר דער טומאה און דאס זיך אונטערווארפן פאר איר, און יעצט איז פארקערט, די קדושה טרעט אויף דער טומאה. און דערפאר ביי יעדע געלעגנהייט וואס מרדכי קען צעטרעטן עשו, דאס הייסט המן, טוט ער דאס, ווייל דאס איז דער תיקון אויף דעם וואס ער האט זיך דעמאלט דערנידערט פאר אים.
בזוי בן בזוי
נאך פארגלייכן זעען מיר. אויפן פסוק "ויבז בעיניו לשלח יד במרדכי לבדו" זאגט דער מדרש: בזוי בן בזוי. ביי עשו שטייט "ויבז עשו את הבכרה", און ביי המן שטייט "ויבז בעיניו לשלח יד במרדכי לבדו". און בדרך אגב, דאס זענען די איינציגע צוויי לשונות אין גאנצן תנ"ך, עס איז נישטא קיין אנדער "ויבז" אין תנ"ך אויסער די צוויי ערטער - ביי דעם פאטער און ביי דעם זעלבן אין זיין גלגול, עשו און דערנאך המן. און דאס איז מרומז אין מלאכי, "בוזי שמי", וואס איז בגימטריא המן עשו.
"יש לי רב" קעגן "יש לי כל"
עשו און יעקב טרעפן זיך, און יעקב גיט פאר עשו א מנחה אים צו בארויאיגן. לכתחילה זאגט עשו אפ, נישט באמת נאר פאר דרך ארץ וועגן, און זאגט אים: "יש לי רב אחי יהי לך אשר לך". יעקב בעט זיך ביי אים: "קח נא את ברכתי אשר הבאת לך כי חנני אלהים וכי יש לי כל". און חז"ל האבן שוין מעיר געווען דערויף: עשו דרוקט זיך אויס "יש לי רב", אסאך, אבער נאך אלץ נישט אלעס, און ער האט נאך אסאך תאוות צו גיין ווייטער, וויבאלד "אין אדם מת וחצי תאוותו בידו". אבער יעקב איז מסתפק מיט דעם וואס ער האט און זאגט "יש לי כל", עס פעלט מיר גארנישט, איך האב אלעס.
און די זעלבע מטבעות לשון טרעפן מיר ממש אויך ביי המן און ביי מרדכי. אויף המן שטייט "ויספר להם המן את כבוד עשרו ורב בניו", "רב", דאס הייסט איך האב אסאך אבער נאך אלץ נישט אלעס. און לעומת זה מרדכי: "דבר שלום לכל זרעו", ביי מרדכי איז פאראן די בחינה פון "כל".
און דאס איז דער טבע פון עשו. וויאזוי האט יעקב בארויאיגט עשו? ער האט צעשפרייט די מנחה כדי זי זאל אויסזען גרויס און פיל, "עדר עדר לבדו", און ווען עשו האט געקוקט מיט פולע אויגן האט ער געזען ריזיגע מאסן, און פסיכאלאגיש האט יעקב באוויזן אים איינצונעמען. פארוואס? ווייל עשו איז איינער וואס האט אסאך, אבער וויפיל נאך מען וועט ברענגען, אלץ מער וועט אים געפעלן. און אזוי איז אויך געווען המן: מיט דעם גאנצן פארמעגן וואס ער האט געהאט, האט ער געזאגט "וכל זה איננו שוה לי בכל עת אשר אני ראה את מרדכי היהודי יושב בשער המלך". פארוואס איז עס אים גארנישט ווערט? ווייל ער האט טאקע אסאך, אבער עס איז אים נישט גענוג, ער וויל אלעס. יעדער בוקט זיך דאך צו אים, די גאנצע וועלט אויסער איין איד, און דאך זאגט ער: עס איז מיר גארנישט ווערט, אויב איך האב נישט דעם איד איז מיר אלעס גארנישט ווערט.
און אגב, ליגט דא נאך א טיפקייט וואס איז פארבינדן מיט וואס מיר האבן פריער געזאגט. מרדכי האט דאך אפגעקויפט המן פאר א קנעכט, און אויב המן איז פארקויפט אלס קנעכט צו מרדכי, איז דאך די הלכה אז "כל מה שקנה עבד קנה רבו". קומט אויס אז יעדעס נכס וואס המן קויפט צו, ווערט מרדכי דער עושר דערפון! און דערפאר זאגט המן בצדק "וכל זה איננו שוה לי", באמת האב איך גארנישט, עס איז גארנישט ווערט כל זמן איך זע מרדכי'ן, ווייל מרדכי היהודי דערמאנט מיר יעדע מינוט אז איך בין זיין קנעכט, און אויב וועל איך ווייטער קויפן נכסים מאך איך נאר אים רייכער.
פארוואס איז נישט געווען גענוג צו הערשן איבער מרדכי אליין
לויט דעם האבן מיר אויך מסביר געווען פארוואס המן וויל אויסהרגענען אלע אידן. האסט זיך פארפלאנטערט מיט מרדכי, הארג מרדכי'ן אליין! נאר "כי הגידו לו את עם מרדכי": מען האט אים געזאגט, דו ווייסט נישט, אלע אידן זענען קרובים איינער צום צווייטן. וואס די גמרא זאגט דאך: ווער איז דער וואס ער האט נישט קיין יורשים און "קרוב אין לו"? זאגן חז"ל, דאס איז א גר, ירושת הגר. אבער ביי א איד איז נישט פאראן אזא זאך אז ער שטארבט און האט נישט קיין יורשים, אזא מציאות איז נישטא. פארוואס? ווייל אפילו אויב ער האט נישט קיין ברידער און קיין שוועסטער-קינדער און גארנישט, זענען מיר אלע פארבינדן דורך יעקב אבינו, און איך בין דיין קרוב. און די אידן זענען אלע פארבינדן, און אז איינער איז דיין קרוב הייסט דאס אז ער איז אויך דיין יורש. אויב אזוי, אויב איך וועל הרגענען מרדכי'ן, וועל איך ממילא ווערן א קנעכט פאר זיינע יורשים. וועל איך הרגענען זיינע קרובים, האט ער דאך אנדערע קרובים, און נאך און נאך. בקיצור, כל זמן עס בלייבט איבער אפילו איין איינציגער איד אויף דער וועלט, גיי איך נישט ארויס פון דער קנעכטשאפט, און כדי פטור צו ווערן פון איר מוז מען אויסהרגענען אלע אידן אויף דער גארער וועלט. און דערפאר: "ויבז בעיניו לשלח יד במרדכי לבדו כי הגידו לו את עם מרדכי", אזא פאלק וואס אלע זענען קרובים, און אז אלע זענען קרובים איז נישטא קיין אנדערע ברירה נאר אויסצוהרגענען יעדן איינעם.
די קעגנערשאפט צום בית המקדש
עשו איז ווי באוואוסט געווען דערקעגן די עבודה פון בית המקדש. ווען ער האט פארקויפט פאר יעקב'ן די בכורה שטייט "ויבז עשו את הבכרה". פארוואס? ער האט אים געפרעגט וואס איז די מהות פון דער בכורה, און יעקב האט אים געזאגט: די עבודה פון בית המקדש. האט ער אים געזאגט: "הנה אנכי הולך למות ולמה זה לי בכרה", די עבודה פון בית המקדש איז געפערליך. די וואס האבן געטראגן דעם ארון, שטייט אויף זיי אז דער ארון פלעגט מכלה זיין אין זיי. ווער עס גייט אריין א שתוי יין אין מקדש איז חייב מיתה, און אזוי אויך א פרוע ראש, און פאר עשו איז דאך שווער נישט צו זיין א פרוע ראש, ווייל ער איז דאך א שעיר. האט ער געזאגט: איך גיי נישט שטארבן צוליב אן עבודה, איך וויל נישט קיין עבודה אין בית המקדש, נעם די בכורה און גיב מיר בלויז דעם נזיד עדשים.
און אגב, עשו איז אויך נתגלגל געווארן אין טיטוס: עשו האט פאראכט די עבודה פון בית המקדש, און אינעם קומענדיגן גלגול, אלס טיטוס, נעמט ער דאס איין שטאפל ווייטער און חרוב'ט דעם בית המקדש. און המן גייט ווייטער אין דעם זעלבן וועג וואס עשו האט געטראטן. ס'שטייט אז המן און זיין זון שמשי - און די זאך שטייט מפורש אין די כתובים - האבן געשיקט בריוו מבטל צו זיין דאס בויען פונעם בית המקדש. איינע פון די סיבות פארוואס ער האט געוואלט פארטיליגן די אידן איז געווען כדי דער בית המקדש זאל נישט געבויט ווערן, ווארום אויב דער בית המקדש וועט געבויט ווערן און מען וועט אויפשטעלן דעם בית הבחירה, איז דאך דא א מצוה צו פארמעקן דעם זכר פון עמלק, ס'וועט זיין א מלך און ער וועט פארמעקן דעם זכר פון עמלק. דעריבער האט המן פרובירט צוריקצוהאלטן דאס בויען פונעם בית המקדש, פונקט ווי אינעם פריערדיגן גלגול, אלס עשו, האט ער אים פאראכט.
אבער גיט אכט, רבות מחשבות בלב איש ועצת השם היא תקום: נישט נאר וואס ער האט נישט מצליח געווען צוריקצוהאלטן דאס בויען פונעם בית המקדש, נאר די השגחה עליונה האט אזוי צוגעפירט אז דוקא דאס געלט פון המן האט געהאלפן צום בנין בית המקדש. ס'שטייט אין מדרש: תנא, אין דריי חלקים איז צעטיילט געווארן דאס געלט פון המן, א דריטל פאר מרדכי און אסתר, א דריטל פאר עמלי תורה - זעט וואס פאר א זכות ער האט - און א דריטל צום בנין בית המקדש. רשע יכין וצדיק ילבש.
בזכות דער תפילה פון יעקב
עשו האט געזאגט אין הארצן "יקרבו ימי אבל אבי", אבער באמערקט, די זאך איז געבליבן אין הארצן. אין זיין גלגול אלס המן גייט ער נאך א טריט ווייטער, און ער פירט אויס דעם פלאן למעשה מיט א גזירת שמד אויף אלע אידן. און בזכות וואס זענען מיר געראטעוועט געווארן? בזכות דער תפילה פון יעקב, וואס האט מתפלל געווען "הצילני נא מיד אחי מיד עשו כי ירא אנכי אתו פן יבוא והכני אם על בנים". "הצילני נא מיד" ראשי תיבות המן. און נאך מער, "מיד" איז בגימטריא נ"ד. פרעגט יעדן קינד וואס גרייט אן די קנאקערס פאר דער מגילה וויפיל מאל ווערט דערמאנט המן אין דער מגילה, וועט ער אייך זאגן נ"ד מאל. און אזוי אויך עשרת בני המן - איר האט זיכער נישט געציילט, ציילט וועט איר זען אז ס'איז דארט דא נ"ד אותיות. און דאס איז "מיד", בגימטריא נ"ד: ראטעווע מיך פון וועמענס האנט? פון המן. און נאך, "מיד" זענען די אותיות פון מדי, וואו מען האט אים געשטעלט אלס שר איבער מדי. און "פן יבוא והכני אם על בנים", וויאזוי שטייט ביי דער גזירה פון המן? "להשמיד להרג ולאבד את כל היהודים מנער ועד זקן טף ונשים ביום אחד", דאס איז דאך ממש "אם על בנים". און מיר האבן זוכה געווען צו דער ישועה, "ועת צרה היא ליעקב וממנה יושע", "וממנה" זענען די אותיות פון מהמן: עת צרה היא ליעקב - דאס איז מרדכי דער גלגול פון יעקב, וממנה - און פון המן, וועט ער געהאלפן ווערן.
לסיכום: די גאנצע מגילה לייענט זיך גאר אנדערש ווען מען ווייסט ווער עס שטייט הינטער די פערזענליכקייטן. מרדכי איז דער גלגול פון יעקב און המן איז דער גלגול פון עשו, און פון דעם קומט די ברענענדיגע שנאה פון המן, און פון דעם קומט אויך מרדכי'ס שטייען וואס בייגט זיך נישט און בוקט זיך נישט: א תיקון אויף די כ"ב השתחוויות און אויפן רופן "אדוני" פאר עשו, אין וועלכע די קדושה איז דערנידעריגט געווארן פאר דער טומאה. מיר האבן געזען די צעקעניש קעגן דער צעקעניש, דעם זאק וואס יעקב האט אנגעטאן און מרדכי האט אנגעטאן, דאס פארקויפן פאר א כיכר לחם וואס קערט זיך צוריק אינעם שטר עבדות אויסגעקריצט אויפן קנעכל, דעם סוד פונעם ירך בקדושה קעגן דעם ירך דטומאה פונעם נחש, דאס פאלן ביי דער סעודה אין ביידע גלגולים, און דעם "יש לי רב" פון עשו און המן קעגן דעם "יש לי כל" פון יעקב און מרדכי. און קעגן עשו און המן וואס האבן פאראכט דעם בית המקדש און געוואלט צוריקצוהאלטן זיין אויפבוי, האט די השגחה אזוי צוגעפירט אז דוקא המן'ס געלט זאל העלפן צו זיין בנין. און אונזער הצלה איז געקומען בזכות דער תפילה פון יעקב "הצילני נא מיד אחי", וואס עת צרה היא ליעקב וממנה - און פון המן - וועט ער געהאלפן ווערן.