פרק ט' איז דער פרק פונעם גרויסן איבערקערעניש. ביז אהער האבן מיר געלערנט ווי כלל ישראל איז געראטעוועט געווארן פון דער שלעכטס: ווען נישט די לעצטע אגרות, וואלטן די אידן געווען אויסגעשטעלט צו הרג און שמד לויט די ערשטע אגרות, נאר א דאנק די צווייטע אגרות איז געפאלן דער פחד פון די אידן אויף אלע פעלקער. יעצט דערציילט אונז די מגילה וואס ס'האט פאסירט ווען די צייט איז געקומען, ווען מען האט געעפנט די פארחתמ'טע ספרים אין טאג פון י"ג אדר, און ווי אזוי די גאנצע מערכה האט זיך איבערגעדרייט.
וּבִשְׁנֵים עָשָׂר חֹדֶשׁ הוּא־חֹדֶשׁ אֲדָר בִּשְׁלוֹשָׁה עָשָׂר יוֹם בּוֹ, אֲשֶׁר הִגִּיעַ דְּבַר־הַמֶּלֶךְ וְדָתוֹ לְהֵעָשׂוֹת, בַּיּוֹם אֲשֶׁר שִׂבְּרוּ אֹיְבֵי הַיְּהוּדִים לִשְׁלוֹט בָּהֶם וְנַהֲפוֹךְ הוּא אֲשֶׁר יִשְׁלְטוּ הַיְּהוּדִים הֵמָּה בְּשֹׂנְאֵיהֶם׃ - און אינעם צוועלפטן חודש, דאס איז דער חודש אדר, אינעם דרייצנטן טאג דערין, ווען עס איז געקומען דאס ווארט פונעם מלך און זיין דת צו ווערן אויסגעפירט, אין דעם טאג וואס די שונאי ישראל האבן געהאפט צו געוועלטיגן איבער זיי, און עס האט זיך איבערגעקערט, אז די אידן האבן גאר געוועלטיגט איבער זייערע שונאים׃
לאמיר דערמאנען דעם יסוד וואס מיר האבן שוין געלערנט: אין יעדער אגרת איז געווען א "פתשגן" - דער אפענער שריפט, און דער "כתב הדת" - דער באהאלטענער שריפט. אין המן'ס אפענער אגרת איז בלויז געשטאנען: זייט גרייט אויפן דרייצנטן טאג. אין מרדכי'ס אפענער אגרת איז געשטאנען: די אידן זאלן הרג'ענען זייערע פיינט. ממילא איז דאס געווען די תוצאה וואס איז געבליבן בפועל, ווייל די פארבארגענע אגרות פון המן, וואו די שונאים זענען באפוילן געווארן צו שלאגן די אידן, האבן די שרים מורא געהאט ארויסצונעמען און אויספירן, נאכדעם וואס זיי האבן געזען וואספארא מפלה המן האט באקומען פאר דעם וואס ער האט געטראכט צו טון צו די אידן.
"אֲשֶׁר הִגִּיעַ דְּבַר־הַמֶּלֶךְ וְדָתוֹ לְהֵעָשׂוֹת" - דער פשט איז, אז עס איז געקומען די צייט פונעם פארבארגענעם כתב הדת געטון צו ווערן; מען עפנט די ספרים. און פון דעם דייק'עט דער מלבי"ם: מען האט נישט געקענט בלייבן אין א מצב פון שב ואל תעשה, ווייל עס שטייט דאך "להיעשות" - אין יענעם טאג מוז מען אויספירן דאס ווארט פונעם מלך. אויך קיין פשרה איז נישט מעגליך געווען, ווי למשל אויסצורופן א פייער-אפשטעל אז די אידן זאלן נישט שלאגן זייערע שונאים און די שונאים זאלן נישט שלאגן זיי. דבר המלך פארלאנגט א מעשה, מען קען נישט בלייבן פאסיוו.
און נאך לערנט מען דא איבער דער נאנטער השגחה פרטית. המן איז געווען א גרויסער אצטגנין און אסטראלאג, און ער האט געוואוסט אז י"ג אדר איז די צייט ווען דער מצב פון כלל ישראל איז ביים טיפסטן שפל, און לעומת זה שיינט דער מזל פון עמלק אין די העכסטע מדריגות, און דערפאר האט ער אויסגעוועלט דווקא דעם טאג. און דאס זאגט דער פסוק "בַּיּוֹם אֲשֶׁר שִׂבְּרוּ אֹיְבֵי הַיְּהוּדִים לִשְׁלוֹט בָּהֶם" - זיי האבן געהאט אלע סיבות צו מיינען אז זיי וועלן געוועלטיגן און אז זייער שטערן שיינט. און דווקא דעמאלט האט דער אויבערשטער איבערגעדרייט דאס גאנצע בילד: "וְנַהֲפוֹךְ הוּא אֲשֶׁר יִשְׁלְטוּ הַיְּהוּדִים הֵמָּה בְּשֹׂנְאֵיהֶם".
צוויי זאכן לערנט אונז דער פסוק. איינס, נישט בלויז אז עם ישראל האט באזיגט זייערע פיינט, נאר די זעלבע צוררים אליין זענען אראפגעפאלן פון זייער גדולה צו א גאנצער השפלה, און ישראל זענען ארויפגעשטיגן פון שאול תחתית ביז צו דער העכסטער מדרגה. דאס איז דער "ונהפוך הוא": המן, דער חשוב'סטער שר אין דער גאנצער מלכות פון אחשורוש, שאקלט זיך אויפן בוים אינעם ווינט, און כלל ישראל, פאר וועמען מען האט שוין אנגעגרייט קברים און תכריכים - זיי זענען די וואס הרג'ענען היינט זייערע שונאים און פיינט.
און די צווייטע זאך, אז די זאך איז נישט געווען אויף א נאטירלעכן אופן. זאגט דער מלבי"ם: עס קען זיין אז א מענטש וועמענס מזל איז אין גאנצן נידעריג זאל זיך פארבעסערן זיין מצב אויב ער קלעבט זיך צו צו א מענטש מיט א גוטן מזל. און אזוי פירן זיך חנפנים וואס פרובירן זיך דערנענטערן צו עשירים, ווי חז"ל זאגן "איקרב לגבי דהינא ואידהן" - דערנענטער דיך צו איינעם וואס שמירט זיך מיט אויל, אפשר וועלן אויף דיר פליען א פאר טראפנס. אבער דא שטייט "אֲשֶׁר יִשְׁלְטוּ הַיְּהוּדִים הֵמָּה" - זיי אליין, אן דער הילף פון א צווייטן מיט א הויכן מזל. און דאס ווייזט די פאלקאמע מהפכה: זיי זענען געווען אויבן און מיר אין שפל המדרגה, באשטימט צו פארניכטונג און טויט און אונזער פארמעגן צו רויב, און אט האט זיך אלעס אינגאנצן איבערגעדרייט.
דער דובנער מגיד פרעגט צוויי קשיות: וואס איז דער דגש אויף "ונהפוך הוא", און נאך - ווי אזוי האבן די צווייטע אגרות באוויזן צו מבטל זיין די ערשטע, עס שטייט דאך "כתב אשר נכתב בשם המלך ונחתם בטבעת המלך אין להשיב"?
ערקלערט דער דובנער מגיד, אז אין די צווייטע אגרות האט מרדכי געשיקט אן איבערראשנדע מעלדונג: וויסט זאלט איר וויסן, דער גאנצער ציל פון די ערשטע אגרות איז בלויז געווען צוליב די צווייטע אגרות! ווי אזוי? דער מלך האט געוואלט אז די אידן זאלן אויס'הרג'ענען זייערע פיינט און ס'זאל נישט פארבלייבן קיין איין שונא ישראל, נאר דא עקא - די שונאי ישראל באהאלטן זיך און טראגן מאסקעס. זיי רופן זיך מיט אלערליי שיינע נעמען פון פארטיידיגער פון מענטשנרעכט, און ווי אזוי קען מען וויסן ווער עס זענען באמת די שונאי ישראל? דעריבער האט דער מלך געמאכט א שפיל: ער האט געשיקט די ערשטע אגרות וואו ס'איז געשטאנען אז די שונאים זאלן זיך גרייטן צו שלאגן זייערע פיינט, און יענעם גאנצן יאר האבן די פיינט געפוצט די שווערדן און זיך ארויסגעוויזן. אזוי האבן די אידן געוואוסט פונקטליך ווער ס'איז אנגעצייכנט - דער איז א שונא און יענער איז א שונא, דער וואס האט מיר געזאגט "גרייט דיך אן אויף י"ג אדר". און יעצט שיקט דער מלך בכוונה תחילה די צווייטע אגרות און מעלדט דעם אמת'ן ציל: אז די אידן זאלן שלאגן זייערע פיינט און שונאים, און די ערשטע אגרות זענען נאר געווען כדי אויפצודעקן ווער עס זענען די שונאים און פיינט.
לויט דעם מהלך איז דא אינגאנצן נישט געווען קיין פארבארגענע און אפענע אגרות, און דער מגיד גייט נישט אינעם מהלך פונעם מלבי"ם, נאר אלעס איז געווען אפן, און ס'איז בלויז געווען דא א קלוגע שפיל כדי די שונאי ישראל זאלן זיך אנטפלעקן. און דאס איז וואס דער פסוק זאגט "ונהפוך הוא אשר ישלטו היהודים המה בשונאיהם" - די לעצטע אגרות מעלדן פאר די פעלקער: פונקט פארקערט פון וואס איר מיינט, דער עיקר ציל פון די ערשטע אגרות איז געווען אז די אידן זאלן געוועלטיגן איבער זייערע פיינט, און כדי איבערצודרייען דעם מצב זענען געשיקט געווארן די ערשטע אגרות.
לויט דעם, זאָגט רב חיים קנייבסקי, פֿאַרשטייען מיר וואונדערבאַר וואָס אסתר האָט געזען צו בעטן אַז מען זאָל געבן אויך מאָרגן פֿאַר די אידן וואָס זענען אין שושן. וואָרום אין שושן האָט מען געזען אַז די מלאכה איז נאָך נישט פֿאַרענדיקט: מען איז איבערגעגאַנגען די רשימות און געזען וויפֿל שׂונאים זענען נאָך פֿאַרבליבן מיט וועמען די מעשׂה איז נאָך נישט געקומען צו אַ סוף. בעט אסתר נאָך אַ טאָג צו דערגאַנצן די מלאכה, ווײַל מיר ווייסן שוין ווער די שׂונאים זענען, און דער גאַנצער ציל איז דאָך געווען זיי אויפֿצודעקן - און דערפֿאַר "יִנָּתֵן גַּם מָחָר".
נִקְהֲלוּ הַיְּהוּדִים בְּעָרֵיהֶם בְּכָל־מְדִינוֹת הַמֶּלֶךְ אֲחַשְׁוֵרוֹשׁ לִשְׁלֹחַ יָד בִּמְבַקְשֵׁי רָעָתָם, וְאִישׁ לֹא־עָמַד לִפְנֵיהֶם כִּי־נָפַל פַּחְדָּם עַל־כָּל־הָעַמִּים׃ - די אידן האָבן זיך פֿאַרזאַמלט אין זייערע שטעט אין אַלע מדינות פונעם מלך אַחַשְׁוֵרוֹשׁ, אויסצושטרעקן אַ האַנט קעגן די וואָס זוכן זייער שלעכטס, און קיינער איז נישט געשטאַנען פֿאַר זיי, ווײַל זייער שרעק איז געפֿאַלן אויף אַלע פֿעלקער.
וְכָל־שָׂרֵי הַמְּדִינוֹת וְהָאֲחַשְׁדַּרְפְּנִים וְהַפַּחוֹת וְעֹשֵׂי הַמְּלָאכָה אֲשֶׁר לַמֶּלֶךְ מְנַשְּׂאִים אֶת־הַיְּהוּדִים כִּי־נָפַל פַּחַד־מָרְדֳּכַי עֲלֵיהֶם׃ - און אַלע שׂרים פֿון די מדינות, און די אַחַשְׁדַּרְפְּנִים, און די גובערנאַטאָרן (פַּחוֹת), און די עוֹשֵׂי הַמְּלָאכָה פונעם מלך, האָבן געהויבן די אידן, ווײַל דער שרעק פֿון מרדכי איז געפֿאַלן אויף זיי.
פֿרעגט דער מלבי"ם: פֿאַרוואָס בײַ די פֿעלקער ווערט געזאָגט אַז עס איז געפֿאַלן דער פחד פֿון די אידן אויף זיי, און בײַ די שׂרים ווערט געזאָגט אַז עס איז געפֿאַלן אויף זיי דער פחד פֿון מרדכי?
ערקלערט דער מלבי"ם, אַז פסוק ב' באַשרײַבט דעם מצב אין די גרויסע שטעט, וווּ עס זענען געזעסן די שׂרים, די סגנים און די מיליטער פונעם מלך, און זיי האָבן פועל'דיג געהאָלפֿן און געשיצט די אידן. דערפֿאַר האָבן די שׂונאים מורא געהאַט צוצוטרעטן און מורא געהאַט צו האַנדלען, ווײַל די מיליטער איז געווען אויף דער זײַט פֿון די אידן. "נִקְהֲלוּ הַיְּהוּדִים בְּעָרֵיהֶם" - די גרויסע שטעט אין די מדינות פונעם מלך, האָבן זיך פֿאַרזאַמלט זיך צו באַשיצן, און קיינער איז נישט געשטאַנען פֿאַר זיי.
און דאָ ליגט דער אונטערשייד צווישן די פֿעלקער און די שׂרים: די פֿעלקער האָבן נישט געוווּסט וואָס עס שטייט אין די פֿאַרחתמעטע בריוו. זיי האָבן נישט געוווּסט אַז המן האָט געשיקט בריוו אין וועלכע מען באַפֿעלט די גוים צו הרגענען די אידן; זיי האָבן נאָר געוווּסט אַז זיי דאַרפֿן זײַן גרייט צום דרײַצנטן טאָג. דערפֿאַר האָבן זיי מורא געהאַט פֿון די אידן. אָבער די שׂרים, זיי זענען געווען די וואָס האָבן באַקומען די פֿאַרחתמעטע בריוו אין זייערע הענט, און אינעם טאָג פֿון י"ג אדר האָבן זיי זיי געעפֿנט, און דערפֿאַר האָבן זיי בכלל נישט מורא געהאַט פֿון די אידן: זיי האָבן אין דער האַנט אַן אִגֶּרֶת וואָס ערלויבט זיי צו הרגענען. זיי וואָלטן אפֿילו געקענט שטיין צו דער הילף פֿון די שׂונאים פֿון די אידן, אויפֿהייבן די ערשטע אגרות און זאָגן: מיר האָבן דאָך אין דער האַנט אַ כּתב וואָס ערלויבט צו טאָן מיט די אידן ווי עס געפֿעלט אונדז.
און פֿונדעסטוועגן האָבן אויך די שׂרים נישט געהאַנדלט קעגן די אידן, נאָר "מְנַשְּׂאִים אֶת־הַיְּהוּדִים" און האָבן זיי אפֿילו געהאָלפֿן. נישט פֿון שרעק פֿאַר די אידן, נאָר "כִּי־נָפַל פַּחַד־מָרְדֳּכַי עֲלֵיהֶם". זיי האָבן געזען אַז מרדכי האָט באַקומען בית המן און שׂררה אינעם קעניגלעכן פּאַלאַץ, און אַז מרדכי איז אַ איד, און אַז ווער עס האָט פּראָבירט זיך אָנצוהייבן מיט די אידן - אַזוי ווי המן - דרייט זיך איצט אויפֿן ווינט. אויב אַזוי, מיט מרדכי הייבט מען זיך נישט אָן. ס'איז פֿאַראַן נײַע געזאַנגען אינעם פּאַלאַץ, די ווינטן בלאָזן גאָר אַנדערש. פֿונעם פֿאָלק אַליין האָבן זיי נישט געהאַט פֿון וואָס מורא צו האָבן, ווײַל זיי האָבן דאָך אַן אגרת; אָבער ווער עס פֿאַרפּלאָנטערט זיך מיט די בני עמו פֿון מרדכי, דער גרויסער אין בית המלך, געפֿינט זיך אין אַ צרה.
כִּי־גָדוֹל מָרְדֳּכַי בְּבֵית הַמֶּלֶךְ וְשָׁמְעוֹ הוֹלֵךְ בְּכָל־הַמְּדִינוֹת כִּי־הָאִישׁ מָרְדֳּכַי הוֹלֵךְ וְגָדוֹל׃ - ווײַל מרדכי איז געווען גרויס אין בית המלך, און זײַן נאָמען און רום איז געגאַנגען אין אַלע מדינות, ווײַל דער מאַן מרדכי איז געגאַנגען און געוואָרן אַלץ גרעסער.
זאָגט דער מלבי"ם: עס זענען פֿאַראַן שׂרים וואָס זענען באַשטימט צו פֿירן בית המלך, עס זענען פֿאַראַן שׂרים וואָס זענען באַשטימט צו פֿירן די מדינה בכללות, און עס זענען פֿאַראַן שׂרים וועמענס תּפֿקיד איז צו מלחמה האַלטן קעגן די שׂונאים פֿונעם מלך פֿון אינדרויסן און אײַננעמען מדינות. די דאָזיקע לעצטע, כּל זמן זיי האָבן הצלחה און נעמען אײַן נאָך לענדער און טוען חיל, גייען זיי און שטײַגן אין שׂררה און באַקומען נאָך תּפֿקידים.
און אין מרדכי זענען געווען אַלע דרײַ שׂררות צוזאַמען: "גָדוֹל מָרְדֳּכַי בְּבֵית הַמֶּלֶךְ" - דער רב איבער זײַן גאַנצן הויז, אַלץ וואָס האָט אַ שײַכות צו בית המלך איז אונטער זײַן פֿאַרוואַלטונג. "וְשָׁמְעוֹ הוֹלֵךְ בְּכָל־הַמְּדִינוֹת" - דער מנהיג אויך פֿון די מדינות. און "הָאִישׁ מָרְדֳּכַי הוֹלֵךְ וְגָדוֹל" - ממונה אויך אויפֿן אײַננעמען מדינות, און ממילא גייט ער און קריגט פֿאַר זיך נאָך שׂררה און נאָך כּבֿוד פֿונעם מלך, און ער פֿאַרמערט גדולה אין בית אחשוורוש.
וַיַּכּוּ הַיְּהוּדִים בְּכָל־אֹיְבֵיהֶם מַכַּת־חֶרֶב וְהֶרֶג וְאַבְדָן, וַיַּעֲשׂוּ בְשֹׂנְאֵיהֶם כִּרְצוֹנָם׃ - און די יידן האָבן געשלאָגן אין אַלע זייערע פיינט אַ מכה פֿון שווערד, און טויט און אומקום, און זיי האָבן געטאָן מיט זייערע שונאים לויט זייער ווילן.
זאָגט דער מלבי"ם: עס איז זיכער אַז די יידן האָבן נישט געהאַט קיין רשות צו הרגענען וועמען זיי ווילן. אַלץ וואָס איז געשטאַנען אין די אגרות איז געווען זיך נוקם צו זיין אין זייערע פיינט און אין זייערע צוררים, און זיי האָבן נישט געהאַט קיין היתר צו הרגענען אַ סתם גוי וואָס גייט אויפֿן גאַס. און אין די גרויסע שטעט, וווּ "איש לא עמד בפניהם" ווײַל די אַרמיי איז געווען צו זייער הילף, האָבן זיי נישט געקענט הרגענען נאָר בלויז די פיינט - די וואָס זייער פֿײַנטשאַפֿט קעגן די יידן איז געווען באַקאַנט, וואָס האָבן געסטראַשעט אויף זיי און געזאָגט: וואַרט אויפֿן באַשטימטן טאָג, מיר וועלן זיך אָפּרעכענען מיט אײַך.
און דאָס איז דער חילוק צווישן אַן אויב און אַ שונא: "אויב" איז מלשון איבה - זײַן פֿײַנטשאַפֿט איז אָפֿן; "שונא" - אין האַרצן, באַהאַלטן. די שונאים האָבן זיי נישט געקענט הרגענען, ווײַל זייער שנאה דערקענט זיך נישט פֿונרויסן, אָבער דער וואָס קומט מיט אַן אָפֿענער איבה און זאָגט "איך וועל דיך נאָך הרגענען" - איז דאָך בפועל אַ צורר היהודים, און אים איז מותר צו הרגענען. דעריבער אין די גרויסע שטעט "וַיַּכּוּ הַיְּהוּדִים בְּכָל־אֹיְבֵיהֶם מַכַּת־חֶרֶב וְהֶרֶג וְאַבְדָן", און מיט די שונאים - "וַיַּעֲשׂוּ בְשֹׂנְאֵיהֶם כִּרְצוֹנָם", דאָס הייסט זיי האָבן זיי פֿאַרשעמט און דערנידעריקט, אָבער זיי טאַקע הרגענען האָבן זיי נישט געקענט.
וּבְשׁוּשַׁן הַבִּירָה הָרְגוּ הַיְּהוּדִים וְאַבֵּד חֲמֵשׁ מֵאוֹת אִישׁ׃ - און אין שושן הבירה האָבן די יידן געהרגט און אומגעבראַכט פֿינף הונדערט מאַן.
עֲשֶׂרֶת בְּנֵי הָמָן בֶּן־הַמְּדָתָא צֹרֵר הַיְּהוּדִים הָרָגוּ, וּבַבִּזָּה לֹא שָׁלְחוּ אֶת־יָדָם׃ - די צען זין פֿון המן בן המדתא דעם צורר היהודים האָבן זיי געהרגט, און צו דער ביזה האָבן זיי נישט אויסגעשטרעקט זייער האַנט.
בַּיּוֹם הַהוּא בָּא מִסְפַּר הַהֲרוּגִים בְּשׁוּשַׁן הַבִּירָה לִפְנֵי הַמֶּלֶךְ׃ - אין יענעם טאָג איז די צאָל פֿון די געהרגטע אין שושן הבירה געקומען פֿאַרן מלך.
וויבאַלד זיי האָבן נישט געהאַט קיין רשות צו הרגענען נאָר בלויז די פיינט וואָס זייער פֿײַנטשאַפֿט איז געווען אָפֿן, איז ממילא פֿון דער צאָל פֿון די געהרגטע באַקאַנט געוואָרן וויפֿל צוררים און פיינט עם ישראל האָט געהאַט. אויב מען האָט געהרגט פֿינף הונדערט מאַן, איז דער טײַטש אַז אַלע יענע פֿינף הונדערט האָבן בפועל געסטראַשעט די יידן. און דערפֿאַר האָט מען גלײַך געבראַכט די צאָל פֿון די געהרגטע פֿאַרן מלך, אים צו ווײַזן: זע, אדוני המלך, וויפֿל צוררים וואָס שטייען אויף קעגן אונדז האָבן זיך פֿיל געמאַכט, אַז אַפֿילו נאָך דײַן באַפֿעל זענען נאָך אַלץ געווען פֿינף הונדערט מענטשן וואָס האָבן געוואָלט אונדז הרגענען. נאָך דעם וואָס דו האָסט געגעבן אַ באַפֿעל אַז די יידן זאָלן טאָן מיט זייערע פיינט און שונאים לויט זייער ווילן, האָבן זיי נישט גערוט: זיי האָבן ווײַטער געסטראַשעט, ווײַטער אָנגעוואָרפֿן אַ שרעק, און ווײַטער געשילדערט פֿאַר אונדז וואָס עס גייט מיט אונדז פּאַסירן אין דעם ביטערן און האַסטיקן טאָג ווען מען וועט אויספֿירן די גזירה לפועל. דאָס הייסט, זיי האָבן זיך נישט דערשראָקן פֿון דײַנע לעצטע אגרות.
וַיֹּאמֶר הַמֶּלֶךְ לְאֶסְתֵּר הַמַּלְכָּה: בְּשׁוּשַׁן הַבִּירָה הָרְגוּ הַיְּהוּדִים וְאַבֵּד חֲמֵשׁ מֵאוֹת אִישׁ וְאֵת עֲשֶׂרֶת בְּנֵי־הָמָן, בִּשְׁאָר מְדִינוֹת הַמֶּלֶךְ מֶה עָשׂוּ, וּמַה־שְּׁאֵלָתֵךְ וְיִנָּתֵן לָךְ וּמַה־בַּקָּשָׁתֵךְ עוֹד וְתֵעָשׂ׃ - און דער מלך האָט געזאָגט צו אסתר המלכה: אין שושן הבירה האָבן די יידן געהרגט און אומגעבראַכט פֿינף הונדערט מאַן און די צען זין פֿון המן, אין די איבעריקע מדינות פֿונעם מלך וואָס האָבן זיי געטאָן? און וואָס איז דײַן פֿראַגע און עס וועט דיר געגעבן ווערן, און וואָס איז נאָך דײַן בקשה און זי וועט געטאָן ווערן.
פֿרעגט דער מלבי"ם דרײַ קשיות. אויב דער מלך האָט געזאָגט די דאָזיקע ווערטער מיט כעס, ווי איינער וואָס באַקלאָגט זיך אַז מען האָט געהרגט פֿינף הונדערט מענטשן, פֿאַרוואָס האָט ער געענדיקט "ומה בקשתך עוד ותעש", דאָס הייסט: דו ווילסט נאָך, רעד נאָר? און נאָך מער: וווּ האָבן מיר געהערט אַז אַ מלך זאָל ערלויבן פֿאַר איין טייל פֿון זײַנע בירגער צו הרגענען אַן אַנדער טייל, און נאָך פֿאָרשלאָגן און פֿרעגן וועמען מען וויל נאָך הרגענען? און נאָך מער: אויב דער מלך קומט זיך באַקלאָגן, ווי אַזוי האָט אסתר געהאַט די דרייסטקייט צו בעטן נאָך? זי זעט דאָך אַז די זאַך איז אים שווער און אומאַנגענעם, און פֿונדעסטוועגן פֿאָדערט זי אַז מען זאָל הרגענען נאָך.
נאָר דער מלך האָט גאָרנישט גערעדט מיט כּעס. דער מלך האָט געזען ווי פֿיל עס זענען די צוררי היהודים, און וויפֿיל השתדלות מ'דאַרף כּדי זיי צו ראַטעווען. ער זעט דאָך אַז אין שושן הבירה, זײַן אייגענער מושב, וווּ ס'איז געריכט צו זײַן אימת המלך אויף די תּושבים - וואָרעם יעדער קליינער פֿאַרריר פֿונעם מלך'ס רצון ווערט דאָרט באַשטראָפֿט מיט אַ הויכן פּרײַז - און פֿונדעסטוועגן האָבן זיך געפֿונען פֿינף הונדערט מענטשן וואָס האָבן געלייגט דעם קאָפּ אויף דער גזירה און געוואָלט האַרגענען די ייִדן, און מ'האָט נישט געהאַט קיין אַנדער ברירה נאָר זיי צו טייטן. אויב אַזוי, זאָגט ער צו אסתר: "בִּשְׁאָר מְדִינוֹת הַמֶּלֶךְ מֶה עָשׂוּ?" ווער ווייסט וואָס די שׂונאים האָבן דאָרט אָפּגעטאָן, און ווער ווייסט צי די ייִדן האָבן בכלל געקענט בייקומען די פֿילע צוררים. דאָרט ליגט דאָך נישט אַזוי שטאַרק די אימת המלך אויף זיי, און די גוים און שׂונאים זענען זיכער אויפֿגעשטאַנען מיט אַ פֿיל גרעסערער חוצפּה. דערפֿאַר באַראָט ער זיך מיט איר: "וּמַה־שְּׁאֵלָתֵךְ וְיִנָּתֵן לָךְ וּמַה־בַּקָּשָׁתֵךְ עוֹד וְתֵעָשׂ" - וואָס פֿאַר אַן עצה האָסטו כּדי ווײַטער צו ראַטעווען די ייִדן אין די אַנדערע מקומות און אויך אין שושן?
וַתֹּאמֶר אֶסְתֵּר: אִם־עַל־הַמֶּלֶךְ טוֹב, יִנָּתֵן גַּם־מָחָר לַיְּהוּדִים אֲשֶׁר בְּשׁוּשָׁן לַעֲשׂוֹת כְּדָת הַיּוֹם, וְאֵת עֲשֶׂרֶת בְּנֵי־הָמָן יִתְלוּ עַל־הָעֵץ׃ - און אסתר האָט געזאָגט: אויב עס איז דעם מלך געפֿעלן, זאָל מען געבן רשות אויך מאָרגן פֿאַר די ייִדן וואָס זענען אין שושן צו טאָן ווי דער הײַנטיקער געזעץ, און די צען זין פֿון המן זאָל מען אויפֿהענגען אויפֿן בוים.
דער מלבי"ם שטעלט זיך אָפּ אויפֿן דיוק הלשון: אין דער גאַנצער מגילה ווערט עס אָנגערופֿן "שושן הבירה", און דאָ שטייט בלויז "אֲשֶׁר בְּשׁוּשָׁן". ערשטנס, ערקלערט דער מלבי"ם, פֿון די רייד פֿונעם מלך אַליין האָט אסתר געפֿונען אַ פֿענצטער צו בעטן: וויבאַלד דער מלך קומט און זאָגט וויפֿיל סכּנה עס שוועבט איבער די ייִדן און ער לאָדט זי אײַן צו בעטן, האָט זי גענומען די מוט צו בעטן מ'זאָל האַרגענען אין שושן אויך מאָרגן, כּדי עס זאָל פֿאַלן אַן אימה ופחד אויף די שׂונאי ישראל ווען זיי וועלן זען אַז די האַנט פֿונעם מלך איז נאָך אַלץ געבויגן לטובת די ייִדן.
אָבער לויטן מלבי"ם האָט זי געבעטן אויף דער שטאָט שושן און נישט אויף שושן הבירה. שושן איז געווען צעטיילט אויף צוויי חלקים: דער אָרט וווּ דער מלך און די שׂרים זענען געזעסן האָט געהייסן "שושן הבירה" - און "בירה" בלשון חז"ל איז אַ פּאַלאַץ, אַ גרויסער בנין, ווי דער לשון "הציץ עליו בעל הבירה" און "בירניות" - בעת די שטאָט גופֿא האָט געהייסן סתּם "שושן". דרך אַגבֿ, אין די אַרכעאָלאָגישע אויסגראָבונגען געפֿינט מען טאַקע די דאָזיקע צעטיילונג צווישן שושן הבירה און דער שטאָט שושן, און נישט בלויז דאָס, נאָר אַ טײַך איז דורכגעלאָפֿן צווישן זיי. און דאָס איז וואָס חז"ל האָבן געדרשנט אויף "וַיַּעֲבֹר מָרְדֳּכַי" - "עבר ערקומא דמיא", ער איז אַריבערגעגאַנגען דעם טײַך; דאָס הייסט, ער איז אַריבערגעגאַנגען פֿון שושן הבירה קיין שושן העיר, וווּ דער גאַנצער עולם איז געזעסן, כּדי זיי מודיע צו זײַן וואָס עס קומט פֿאָר און זיי צונויפֿנעמען צו אַ תּענית.
אויב אַזוי, אין טאָג פֿון י"ג האָט מען געהרגעט אין שושן הבירה, און אסתר קומט און בעט רשות צו האַרגענען אין טאָג פֿון י"ד די שׂונאים וואָס זענען געבליבן אין שושן העיר. און נישט נאָר דאָס, נאָר אויך אויפֿצוהענגען די עשרת בני המן. און וואָס איז דער טעם זיי אויפֿצוהענגען, זיי זענען דאָך שוין געווען געהרגעט? כּדי צו וואַרפֿן נאָך מער אַן אימה ופחד אויף די אומות: ווען די פֿעלקער וועלן זען אַז מ'האָט זיי אויפֿגעהאָנגען אויפֿן בוים צוליב דעם וואָס זיי האָבן געדראָט די ייִדן, וועלן זיי מורא האָבן צו טשעפּען כּלל ישראל.
וַיֹּאמֶר הַמֶּלֶךְ לְהֵעָשׂוֹת כֵּן, וַתִּנָּתֵן דָּת בְּשׁוּשָׁן, וְאֵת עֲשֶׂרֶת בְּנֵי־הָמָן תָּלוּ׃ - און דער מלך האָט באַפֿוילן עס זאָל אַזוי געטאָן ווערן, און עס איז אַרויסגעגעבן געוואָרן אַ באַפֿעל אין שושן, און די צען זין פֿון המן האָט מען אויפֿגעהאָנגען.
וַיִּקָּהֲלוּ הַיְּהוּדִים אֲשֶׁר־בְּשׁוּשָׁן גַּם בְּיוֹם אַרְבָּעָה עָשָׂר לְחֹדֶשׁ אֲדָר, וַיַּהַרְגוּ בְשׁוּשָׁן שְׁלֹשׁ מֵאוֹת אִישׁ, וּבַבִּזָּה לֹא שָׁלְחוּ אֶת־יָדָם׃ - און די ייִדן וואָס זענען אין שושן האָבן זיך צונויפֿגעזאַמלט אויך אין פֿערצנטן טאָג פֿונעם חודש אדר, און זיי האָבן געהרגעט אין שושן דרײַ הונדערט מענטשן, און צו דער ביזה האָבן זיי נישט אויסגעשטרעקט זייער האַנט.
וּשְׁאָר הַיְּהוּדִים אֲשֶׁר בִּמְדִינוֹת הַמֶּלֶךְ נִקְהֲלוּ וְעָמֹד עַל־נַפְשָׁם וְנוֹחַ מֵאֹיְבֵיהֶם, וְהָרוֹג בְּשֹׂנְאֵיהֶם חֲמִשָּׁה וְשִׁבְעִים אָלֶף, וּבַבִּזָּה לֹא שָׁלְחוּ אֶת־יָדָם׃ - און די איבעריקע ייִדן וואָס זענען אין די מדינות פֿונעם מלך האָבן זיך צונויפֿגעזאַמלט און זיך געשטעלט אויף זייער לעבן און גערוט פֿון זייערע פֿײַנט, און געהרגעט צווישן זייערע שׂונאים פֿינף און זיבעציק טויזנט, און צו דער ביזה האָבן זיי נישט אויסגעשטרעקט זייער האַנט.
דאָ פֿרעגט דער מלבי"ם דרײַ קשיות. ערשטנס, מ'האָט דאָך שוין דערמאָנט אין די פּסוקים ב', ג', ה' ווי די ייִדן האָבן געהרגעט און פֿאַרטיליקט זייערע שׂונאים און פֿײַנט, און וואָס לייגט דער פּסוק צו? צווייטנס, דער פּסוק דאָ איז לכאורה אַ סתּירה צו פּסוק ב': דאָרט ווערט געזאָגט "וְאִישׁ לֹא־עָמַד לִפְנֵיהֶם", קיינער האָט זיך נישט געקענט שטעלן קעגן זיי, און דאָ שטייט "נִקְהֲלוּ וְעָמֹד עַל־נַפְשָׁם" - און אַ מענטש שטעלט זיך אויף זײַן נפֿש בלויז ווען מ'קומט אים אַטאַקירן, איז משמע אַז מ'האָט זיי יאָ באַפֿאַלן. דריטנס, דאָ שטייט "וְהָרוֹג בְּשֹׂנְאֵיהֶם", און ווי שטימט דאָס מיט דעם וואָס מיר האָבן פֿריִער געלערנט אַז די "שׂונאים" האָט מען נישט געהאַט קיין רשות צו האַרגענען, נאָר בלויז די "אויבים" וואָס זייער שׂנאה איז געווען בגלוי?
פֿאַרענטפֿערט דער מלבי"ם: ס'איז דאָ אַ חילוק פֿון צוויי באַזונדערע מקומות. די פֿריִערדיקע פּסוקים האָבן גערעדט פֿון די שטעט וואָס זענען מוקף חומה, דאָרט וווּ די שׂרים זענען געזעסן און וווּ די אַרמיי פֿונעם מלך איז געשטאַנען און האָט פֿאַרטיידיקט די ייִדן. דערפֿאַר האָט דאָרט "איש לא עמד בפניהם", קיינער נישט געוואַגט זיך צו שטעלן קעגן זיי, און דערפֿאַר האָבן זיי אויך נישט געדאַרפֿט זיך שטעלן אויף זייער לעבן און מלחמה האַלטן - דאָס מיליטער האָט זיי געשיצט. אָבער דאָ באַשרײַבט דער פּסוק די "שְׁאָר הַיְּהוּדִים אֲשֶׁר בִּמְדִינוֹת הַמֶּלֶךְ", דאָס הייסט אין די ערי הפרזות וואָס זענען נישט מוקף חומה און זענען נישט קיין שטעט פֿון דער מלוכה און פֿון די שׂרים. אין די קליינע שטעטלעך און אין די דערפֿער זענען נישט געווען קיין שׂרים וואָס זאָלן אויפֿהייבן און שטיצן די ייִדן, און דאָרט האָבן די פֿײַנט יאָ אויפֿגעהויבן דעם קאָפּ און זענען געקומען שלאָגן זיך מיט די ייִדן. דערפֿאַר האָט מען דאָרט "נִקְהֲלוּ וְעָמֹד עַל־נַפְשָׁם" - זיי האָבן זיך געמוזט פֿאַרטיידיקן מיט די אייגענע כּוחות, ביז "נוֹחַ מֵאֹיְבֵיהֶם", זיי האָבן גוֹבר געווען אויף זיי און אָפּגערוט פֿון די שׂונאים.
און צוליב דעם שטייט אויך דארט "וְהָרוֹג בְּשֹׂנְאֵיהֶם": וויבאלד ס'איז שוין בפועל אויסגעבראכן א מלחמה, האבן זיי אריינגערעכנט אינעם הרג'ענען דעם גאנצן זרע עמלק. אין די שטעט, כל זמן ס'איז נאך נישט געווען קיין מלחמה, זענען געווען כללים וועמען מ'מעג הרג'ענען - נאר די אויבים וואס זענען מצר בפועל, און נישט די שונאים, ווייל דער שונא איז דאך נישט מצר בפועל, און דער מלך ערלויבט דאך נישט צו הרג'ענען סתם מענטשן פון זיין מלכות. אבער אין די ווייטע דערפער, מלחמה איז מלחמה: אין א מלחמה הרג'עט מען אן קיין אונטערשייד, און מ'מעג הרג'ענען יעדן איינעם וואס ס'איז דא א חשש אדער א ספק טאמער ער וועט וועלן שלעכטס טאן, אפילו אויב ער איז נאר א שונא און נאך נישט קיין אויב בפועל. און דערפאר האבן זיי ביי יענער געלעגנהייט געקענט אויסנוצן די שעה און הרג'ענען אויך די שונאים, יעדן וואס איז פון זרע עמלק און פון זרע השונאים צו ישראל, און ס'איז נישט געווען קעגן דעם קיין שום טענה.
קאפיטל ט' באשרייבט דעם "ונהפוך הוא" אין זיין גאנצער טיפקייט: אין דעם טאג וואס המן האט אויסגעקליבן צוליב דעם וואס דער כוכב פון עמלק איז געווען ברום און דער כוכב פון ישראל בשפל, דוקא אין דעם טאג האט זיך די מערכה איבערגעדרייט, און די אידן "המה" אליין, אן קיין הילף פון סיי וועלכן מזל, האבן געוועלטיגט איבער זייערע שונאים. די שרים האבן אויפגעהויבן די אידן צוליב דעם פחד פון מרדכי, און די פעלקער זענען אנטלאפן מחמת פחד היהודים; אין די מוקפות שטעט, אונטער'ן שוץ פון די שרים און די מיליטער, זענען געשלאגן געווארן בלויז די אויבים וואס זייער פיינטשאפט איז געווען אפן, און אין די ערי הפרזות, וואו ס'איז אויסגעבראכן א מלחמה, זענען אויך געשלאגן געווארן די שונאים. און דער צאל פון די געהרג'עטע וואס איז געברענגט געווארן פאר'ן מלך האט געעפנט א פתח צו זיין זארג און צו זיין פארשלאג פאר אסתר, און דערפון איז געבוירן געווארן די בקשה פאר'ן טאג י"ד אין שושן העיר און דאס אויפהענגען די עשרת בני המן - וואס דאס האט צוגעלייגט אימה ופחד אויף די פעלקער, זיי זאלן מער נישט מצר זיין פאר ישראל.