פרק ז' איז דער קאפיטל וואו עס פאלט די מאסקע. דער צווייטער משתה היין, וואס אסתר האט אזוי פיל געארבעט אנצוקומען דערצו, איז די בימה וואו זי דערלאנגט און אנטפלעקט ענדליך ווער זי איז, ווער איר פאלק איז, און ווער דער מענטש איז וואס איז אויפגעשטאנען אויף זיי. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים לויטן ביאור פונעם מלבי"ם, און מיר וועלן זען ווי יעדער איינציג ווארט אין אסתר'ס בקשה איז אפגעמאסטן און אויסגערעכנט, און ווי יעדער טענה אירע פארשפארט פאר המן נאך א ווינקל, ביז ער בלייבט אינגאנצן אן קיין אויסוועג.
וַיָּבֹא הַמֶּלֶךְ וְהָמָן לִשְׁתּוֹת עִם־אֶסְתֵּר הַמַּלְכָּה׃ וַיֹּאמֶר הַמֶּלֶךְ לְאֶסְתֵּר גַּם בַּיּוֹם הַשֵּׁנִי בְּמִשְׁתֵּה הַיַּיִן מַה־שְּׁאֵלָתֵךְ אֶסְתֵּר הַמַּלְכָּה וְתִנָּתֵן לָךְ וּמַה־בַּקָּשָׁתֵךְ עַד־חֲצִי הַמַּלְכוּת וְתֵעָשׂ׃ - און דער מלך און המן זענען געקומען טרינקען מיט אסתר המלכה. און דער מלך האט געזאגט צו אסתר אויך אויפן צווייטן טאג ביים משתה היין: וואס איז דיין שאלה אסתר המלכה און עס וועט דיר געגעבן ווערן, און וואס איז דיין בקשה, ביז האלב פון דער מלוכה, און זי וועט געטאן ווערן.
מען דארף פארשטיין: פארוואס לייגט דא דער מלך צו דעם טיטל "אסתר המלכה"? עס וואלט דאך געווען גענוג צו זאגן "מה שאלתך ותינתן לך". ערקלערט דער מלבי"ם, אז מיט דער דאזיגער הוספה מאכט ער ברייטער זיין פארשלאג: צוליב מיין ליבע צו דיר, אפילו אויב דו וועסט פארלאנגען א גרויסע זאך, א זאך וואס פאסט דיר צו בעטן נאר מצד דעם וואס דו ביסט א מלכה, וועל איך דיר דאס אויך געבן. דאס הייסט, אויב דו וועסט בעטן א קליינע זאך - זיכער אז דו וועסט דאס באקומען; אבער אפילו אזא בקשה וואס א געווענליכער מענטש וואלט זיך נישט געוואגט ארויפצוברענגען אויף די ליפן, און נאר "אסתר המלכה" האט די דרייסטקייט עס צו פארלאנגען - אויך דאס וועל איך ערפילן.
וַתַּעַן אֶסְתֵּר הַמַּלְכָּה וַתֹּאמַר אִם־מָצָאתִי חֵן בְּעֵינֶיךָ הַמֶּלֶךְ וְאִם־עַל־הַמֶּלֶךְ טוֹב תִּנָּתֶן־לִי נַפְשִׁי בִּשְׁאֵלָתִי וְעַמִּי בְּבַקָּשָׁתִי׃ - און אסתר המלכה האט געענטפערט און געזאגט: אויב איך האב געפונען חן אין דיינע אויגן, דער מלך, און אויב עס איז דעם מלך געפעלן, זאל מיר מיין לעבן געגעבן ווערן מיט מיין שאלה, און מיין פאלק מיט מיין בקשה.
פארוואס מייכס זי אן דאס לעבן דווקא צו א "שאלה", און דאס פאלק דווקא צו א "בקשה"? לויט ווי עס איז פריער נתבאר געווארן, איז א "שאלה" דאס וואס א מענטש בעט פאר זיין אייגענעם געברויך, און דאס ווערט פאררעכנט פאר א פארהעלטנמעסיג קליינע זאך, ווייל דער מלך איז פיל מער גרייט נאכצוקומען די פערזענליכע באדערפענישן פון דער מלכה. א "בקשה" איז דאס וואס א מענטש בעט פאר אנדערע, און דאס איז שוין א גרעסערע זאך - נישט מצד דער זאך אליין, נאר מצד דעם וואס דער מלך האט נישט אזא גרייטקייט צו ערפילן בקשות פאר יעדן איינעם.
און אסתר זאגט אים: דאס וואס איך בעט פאר זיך אליין איז נישט מער ווי בלויז מיין לעבן, און דאס וואס איך בעט פאר מיין פאלק איז נישט קיין עשירות, נישט קיין כבוד און נישט קיין שררה, נאר בלויז "עמי בבקשתי" - אז זיי זאלן געראטעוועט ווערן פון טויט. מיין נישט אז איך בין געקומען אויסנוצן די געלעגנהייט פאר גרויסע פארלאנגען: גיב זיי כבוד, גיב זיי עשירות, גיב זיי א לאנד. ניין; בלויז אז מען זאל זיי נישט הרגענען, און בלויז אז מען זאל מיך נישט הרגענען. צי איז דאס צו גרויס? דאס איז דאך א גאר פשוט'ע בקשה.
נאך האבן מיר געזען אן הסבר אויפן חילוק צווישן א שאלה און א בקשה לויט די מפרשים: א "שאלה" איז דאס וואס דו פארלאנגסט למעשה בפועל, און א "בקשה" איז דאס וואס שטייט הינטער דער שאלה, דער תכלית דערפון. למשל: איך בעט פון דיר הונדערט טויזנט דאלאר - דאס איז די שאלה; און פארוואס? ווייל איך פלאן צו קויפן א הויז - דאס איז די בקשה.
און לויט דעם קומט דער מלבי"ם צו צו א וואונדערבארן ביאור. א מענטש וואס בעט מען זאל ראטעווען דאס לעבן פון זיין חבר פון טויט - וואס איז זיין שאלה? אז מען זאל נישט הרגענען זיין חבר, דאס איז וואס ער זאגט ארויס מיט זיין מויל. אבער וואס איז דער אינעווייניגסטער תכלית? אז ער אליין קען נישט צוקוקן דעם אנבליק ווי זיין חבר ווערט געהרג'עט. קומט אויס אז ביים יסוד פונעם ענין שטייט דער בעטער אליין: ער פרעגט אויס און פאדערט די טובה פון זיין חבר, אבער בעצם זוכט ער די טובה פון זיך אליין, ווייל זיין הארץ דערלאזט נישט צו צוקוקן דעם אונטערגאנג פון זיין חבר. אזוי ווי מען זאגט, אז אסאך מאל גיט א מענטש פאר אן עני נישט ווייל דער עני איז נעבעך אן ארימאן, נאר ווייל עס האבן זיך צעגאסן זיינע רחמנות-געפילן און ער שפירט זיך נישט באקוועם מיט זיך אליין אז ער האט און יענער האט נישט. אזא געבן איז נישט דאס ריכטיגע געבן; דאס גוטע געבן איז ווען דיין כוונה איז באמת רחמנות צו האבן אויף יענעם צוליב דעם וואס ער ליידט, און נישט בלויז צו בארואיגן דיין אייגענעם געוויסן.
און אט, אחשורוש וואלט געקענט מאכן א טעות און טראכטן אז ווען אסתר זאגט "איככה אוכל וראיתי ברעה אשר ימצא את עמי", איז דער עיקר פון איר בקשה פאר זיך אליין: איך האב א ווייך הארץ, איך בין נישט ביכולת צו צוקוקן אזא מראה, און דערפאר זיי זיך מרחם אויף זיי צוליב מיר. דעריבער באטאנט זי: הגם די שאלה וואס קומט ארויס פון מיין מויל איז "נפשי" - דאס הייסט איך בעט פאר מיר אליין, ווייל עס איז מיר שווער צו צוקוקן ווי מיין פאלק גייט אונטער; אבער זאלסטו וויסן אז די בקשה, די אמת'ע פנימיות פונעם ענין, בין איך בכלל נישט, נאר דער אומקום פון מיין פאלק. אזוי טייער איז ביי מיר די הצלה פון מיין פאלק, אז איך וואלט געווען גרייט אז איך זאל פארלוירן גיין, אבי זיי זאלן געראטעוועט ווערן. זאלסט נישט מיינען אז די שאלה איז הצלת העם און די בקשה איז מיין אייגענע געוויסנס-רואיגקייט; פארקערט איז ריכטיג: די קליינע זאך איז מיין נפש, און דער עיקר שאיפה איז אז מיין פאלק זאל נישט אומקומען.
כִּי נִמְכַּרְנוּ אֲנִי וְעַמִּי לְהַשְׁמִיד לַהֲרוֹג וּלְאַבֵּד וְאִלּוּ לַעֲבָדִים וְלִשְׁפָחוֹת נִמְכַּרְנוּ הֶחֱרַשְׁתִּי כִּי אֵין הַצָּר שֹׁוֶה בְּנֵזֶק הַמֶּלֶךְ׃ - ווארעם מיר זענען פארקויפט געווארן, איך און מיין פאלק, צו פארטיליקן, צו הרגענען און צו פארניכטן, און ווען מיר וואלטן פארקויפט געווארן פאר קנעכט און פאר דינסטן וואלט איך געשוויגן, ווארעם דער פיינט איז נישט ווערט דעם היזק פונעם קעניג.
דער פסוק איז זייער שווער צו פארשטיין. וואס הייסט, ווען מען וואלט אונז פארקויפט פאר קנעכט און דינסטן וואלט זי טאקע געשוויגן? און וואס מיינט "אין הצר שווה בנזק המלך"? ערקלערט דער מלבי"ם אז עס זענען דא דא צוויי טענות, וואס זייער גאנצער ציל איז צו פארמערן דעם קעניג'ס כעס קעגן המן. ערשטנס: "נמכרנו אני ועמי" - אין דעם פלאן האט דער רשע נישט סתם געזוכט די יידן, ער האט געזוכט מיך. ער ווייסט אז איך בין א יידישקע, און וויבאלד מען הרגעט אלע יידן וועל איך אויך זיין בכלל. איך בין דער עיקר סיבה פונעם פארקויף, און צוליב מיר איז אויך מיין פאלק פארקויפט געווארן; דער הויפט-ציל וואס ער זוכט בין איך.
צווייטנס: מיר זענען נישט פארקויפט געווארן צו קנעכטשאפט, נאר "להשמיד להרוג ולאבד" - און דאס איז אינגאנצן אנדערש פון וואס המן האט פארגעשטעלט פארן קעניג, כאילו זיין כוונה איז נאר זיי איבערצופירן פון זייער דת. צוליב דעם שטעלט זי אוועק אין אנהויב פון אירע רייד צוויי תנאים. "אם מצאתי חן בעיניך המלך" - קעגן דער שאלה וואס זי בעט פאר זיך אליין: ער וויל מיך הרגענען ווייל איך בין א יידישקע, און אויב האב איך געפונען חן אין דיינע אויגן, ראטעווע מיך. "ואם על המלך טוב" - קעגן דער בקשה וואס זי בעט פאר איר פאלק: אפילו אויב איך האב נישט געפונען חן אין דיינע אויגן, זאלסטו וויסן אז פאר דיר אליין לוינט זיך צו ראטעווען דאס פאלק. דאס יידישע פאלק איז א פאלק וואס יעדע מדינה און יעדע מלוכה בארימט זיך מיט זיי. מיר האבן שוין גערעדט דערפון אז שפאניע, וואס איז געווען א מעכטיגע אימפעריע, איז נאך גירוש ספרד פארוואנדלט געווארן אין גארנישט, און האט פארלוירן איר גאנצן כבוד און איר גאנצן מעמד אין דער רגע וואס דאס יידישע פאלק האט איר פארלאזט. און נאך מער, עס איז נישט קיין כבוד פארן קעניג צו הרגענען א גאנץ פאלק אן קיין גענוגנדיגער סיבה - דאס מאכט א שלעכטן נאמען פאר דער מלכות.
און אסתר קלערט נאך אויס אין אירע ווערטער, זאגט דער מלבי"ם, וויאזוי המן האט אים אפגענארט אין צוויי זאכן. איינס: המן האט געזאגט "ישנו עם אחד" - א פאלק אן א נאמען, עפעס אן אומבאקאנטער און אומבאוואוסטער, וואס ס'איז אפילו נישט כדאי צו רעדן וועגן זיי. און זי זאגט "נמכרנו אני ועמי" - דאס איז א בארימט און באוואוסט פאלק, און ער וואלט געדארפט מודיע זיין פארן קעניג אז דאס איז דאס פאלק פון דיין ווייב. צווייטנס: המן האט געשריבן "לאבדם", און דער קעניג האט פארשטאנען דאס ווארט "איבוד" אזוי ווי דער מלבי"ם ערקלערט - פארלירן די צורה און דת פון דער אומה, זיי איבערצופירן פון זייער דת אז זיי זאלן מקבל זיין די דת המלך וואס פירט זיך אין פרס; אבער דער אמת איז אז "נמכרנו להשמיד להרוג ולאבד".
און אויף דעם זאגט זי: "ואילו לעבדים ולשפחות נמכרנו החרשתי". דאס הייסט, ווען המן נארט דיך אפ בלויז אין איין זאך - אז ער האט דיר נישט מגלה געווען ווער דאס פאלק איז - אבער זיין אמת'ע כוונה וואלט געווען אונז צו פארקויפן פאר קנעכט און דינסטן, וואלט איך נישט געגאנגען אויפדעקן פאר דיר ווער ס'איז דער וואס האט פרובירט דיך אפצונארן, ווייל די זאך איז דאך שוין ארויסגעגאנגען בשגגה מלפני המלך, און דער קעניג האט דאך נישט געמיינט קעגן מיר נאר געמיינט אז אזוי איז גוט - און איך וואלט נישט געביטן די דעת פונעם קעניג. אבער יעצט ווען עס שטעלט זיך ארויס אז ער האט דיך פארפירט אויף אלע אופנים: ער האט דיר סיי נישט געזאגט אז דאס איז דאס יידישע פאלק און אז זיין כוונה איז בעצם אויף מיר, און סיי ער האט דיר נישט געזאגט אז זיין כוונה איז צו הרגענען יעדן איינעם און נישט בלויז מבטל צו זיין זייער דת. און ער האט דיר דאך געזאגט אז דאס פאלק ברענגט שאדן פארן קעניג, אבער אדרבה - "אין הצר שווה בנזק המלך": דער דאזיגער צורר איז נישט ווערט דעם ריזיגן היזק וואס ער פאראורזאכט פאר דיר, מיין הער דער קעניג. א מענטש וואס מאכט אזא גרויסן שאדן איז גארנישט ווערט, און מען מוז אים תיכף פארטרייבן.
וַיֹּאמֶר הַמֶּלֶךְ אֲחַשְׁוֵרוֹשׁ וַיֹּאמֶר לְאֶסְתֵּר הַמַּלְכָּה מִי הוּא זֶה וְאֵי־זֶה הוּא אֲשֶׁר־מְלָאוֹ לִבּוֹ לַעֲשׂוֹת כֵּן׃ - און דער קעניג אחשורוש האט געזאגט, און ער האט געזאגט צו אסתר המלכה: ווער איז דאס און וועלכער איז דאס, וואס זיין הארץ האט אים אנגעפילט צו טאן אזוי?
דריי שאלות זענען דא אינעם פסוק: וואס איז די כפילות פון "ויאמר... ויאמר"? וואס איז די כפילות פון "מי הוא זה ואי זה הוא"? און וואס איז די גאנצע תמימות, אחשורוש אליין האט דאך אונטערגעשריבן די בריוו? ערקלערט דער מלבי"ם: צום ערשט האט זיך דער קעניג געווענדט צו די לייט פונעם הויף, און המן צווישן זיי, און ער האט זיי געפרעגט - אפשר ווייסט איר עפעס וואס איך ווייס נישט? דאס איז "ויאמר המלך אחשורוש" סתם אזוי. און נאכדעם וואס קיינער האט אים נישט געענטפערט, האט ער זיך געווענדט צו אסתר: "ויאמר לאסתר המלכה" - איך זע אז קיינער ווייסט נישט, אפשר וועסטו מיר אויפדעקן.
און די שאלה אליין נעמט אריין צוויי זאכן: "מי הוא זה" - ווער איז דער מענטש וואס האט געטאן אזא נבלה; "ואי זה הוא" - וואס פאר א סיבה האט ער געהאט צו טאן אזא נבלה. די ערשטע איז א שאלה איבער דעם מענטש, און די צווייטע איז א שאלה איבער זיין מניע. און דאס איז "אשר מלאו לבו לעשות כן" - נישט אויף דער זהות פונעם מענטש, נאר וועלכע סיבה האט אנגעפילט דאס הארץ פון א מענטש צו טאן אזא שרעקליכע זאך.
וַתֹּאמֶר אֶסְתֵּר אִישׁ צַר וְאוֹיֵב הָמָן הָרָע הַזֶּה וְהָמָן נִבְעַת מִלִּפְנֵי הַמֶּלֶךְ וְהַמַּלְכָּה׃ - און אסתר האט געזאגט: דער דאזיקער פיינט און שונא איז דער שלעכטער המן; און המן איז דערשראקן געווארן פון פארן מלך און דער מלכה.
פרעגט דער מלבי"ם: וואס באדייט "צר" און וואס באדייט "אויב", לכאורה איז עס דאך דער זעלבער זאך? און וואס איז די באזונדערע באטאנונג "והמן נבעת מלפני המלך והמלכה"? און נאך מער: אויב ער איז אזוי דערשראקן געווארן, ווי אזוי איז ער גלייך דערנאך אויפגעשטאנען בעטן פאר זיין לעבן ביי אסתרן?
אויף די צוויי שאלות פונעם מלך ענטפערט זי. קודם כל אויף דער סיבה: דו ווילסט וויסן וואס באוועגט א מענטש צו וועלן הרגענען די אידן? "איש צר ואויב". א "צר" איז איינער וואס טוט למעשה פייניקן זיין חבר, ער שעדיגט און פלאגט אים; אן "אויב" איז איינער וואס זוכט דאס שלעכטס פון זיין חבר אין הארצן, אבער טוט אים נישט פייניקן למעשה. און א מענטש וואס איז נישט אזוי גרויזאם וועט זיין א שונא נאר איידער ער ווערט א "צר"; פון דער מינוט וואס ער האט זיך שוין אפגערעכנט און געפייניקט זיין חבר אזוי ווי עס האט אים אויסגעזען אז ס'קומט זיך אים, האט ער שוין אויסגעליידיקט זיין צארן, און הערט שוין אויף צו זיין אן אויב אין הארצן. און דאס ווייזט אסתר פארן מלך: זע דאס שלעכטס פון המנ'ס הארץ, אז כאטש ער איז שוין געווען א "צר" און האט אונז געפייניקט למעשה, איז זיין פיינטשאפט דערמיט גארנישט פארמינערט געווארן, און עס איז נאך אלץ געבליבן שנאה אין זיין הארץ אפילו נאכדעם וואס ער האט אונז שלעכטס געטאן.
ברענגט דער מלבי"ם דעם פירוש פונעם אברבנאל. פאר המן זענען געווען צוויי ברירות זיך צו פארענטפערן, און יעדע איינע פון זיי איז געווען פראבלעמאטיש. איין ברירה: צו זאגן פארן מלך - מיין הער, אלעס וואס איך האב געזאגט וועגן די אידן איז דער אמת, זיי שאדן פאר דער מלוכה און ס'איז נישט כדאי זיי צו לאזן רוען, און איך האב דיך גארנישט נארן גענארט. אזא פארענטפערונג וואלט געקענט אנגענומען ווערן ביים מלך, אבער דעמאלט וועט ער זיך שווער פארפלאנטערן מיט דער מלכה, ווייל זי איז דאך א אידענע.
די צווייטע ברירה: צו זאגן פאר דער מלכה - מיין געביטערין, איך האב נישט געוואוסט אז דאס איז דיין פאלק, און ווען איך וואלט געוואוסט וואלט איך נישט געטשעפעט דיך און דיין פאלק, און איך בין גרייט צוריקצוציען די בריוו און בטל מאכן די גזירה. אבער דעמאלט וועט דער מלך ווערן אין כעס אויף אים: איך האב דאך געמיינט אז דו האסט באמת געמיינט אז איך האב אן ערנסטע פראבלעם מיט א פאלק אין מיין מלוכה, און פלוצלונג געבסטו אזוי לייכט אויף אויף דער גאנצער גזירה און אויפן גאנצן פלאן? קומט דאך אויס אז נישט דעם אמת האסטו געזוכט, נאר א פערזענליכע שנאה האסטו געהאט, און דו האסט מיך, דעם מלך, איינגעשפאנט צו זיין א כלי אויסצופירן דיין שנאה און זיך אפצורעכענען מיט א פאלק וואס ס'קומט זיך זיי נישט.
קומט אויס אז המן איז געווען פארפלאנטערט אין א שווערער קלעם: אויב ער וועט זיך פארענטפערן פאר אחשורוש - וועט ער זיך פארפלאנטערן מיט אסתר; און אויב ער וועט זיך פארענטפערן פאר אסתר - וועט ער זיך פארפלאנטערן מיט אחשורוש. און דאס איז דער טייטש "והמן נבעת מלפני המלך והמלכה" - דווקא פון ביידע צוזאמען, ווייל ווען זיי זענען צוזאמען זענען זיינע טענות פארשטאמט געווארן, וויבאלד יעדער טענה וואס ער וועט טענה'ן קעגן דעם איינעם וועט אים שאדן קעגן דעם צווייטן.
די גמרא אין מסכת מגילה זאגט, אז ווען אחשורוש האט געפרעגט "מי הוא זה ואי זה הוא", האט אסתר אנגעוויזן אויף אחשורוש אליין, און ס'איז געקומען א מלאך און האט אוועקגערוקט איר האנט צו המנ'ען. ווען זי האט געזאגט "איש צר ואויב" האט זי געוויזן אויף אים, און נאר דאס ענדע "המן הרע הזה" איז געזאגט געווארן נאכדעם וואס דער מלאך האט אוועקגערוקט איר האנט. און לכאורה איז עס זייער שווער צו פארשטיין: איז זי דען פון זינען אראפ? איר גאנצער תפקיד איז דאך יעצט צו געפעלן אין די אויגן פונעם מלך און דערמיט אראפווארפן המנ'ען, און פלוצלונג ווייזט זי אויף אחשורוש? איז דאס דער וועג צו געפינען א וועג צו זיין הארץ?
דערקלערט דער גר"א: די צדיקים זעען נאר אויס ווי זיי זענען דא אין עולם הזה. "סולם מוצב ארצה וראשו מגיע השמימה" - הגם זיי זענען דא, אבער באמת זענען זיי דארט, בני עולם הבא. דעריבער, ווען מען האט געפרעגט די שאלה "מי הוא זה ואי זה הוא", האט אסתר בכלל נישט גערעדט צו אחשורוש; לויט איר בחינה האט זי גערעדט צום רבונו של עולם, און געזאגט: רבונו של עולם, דו ווייסט דאך ווער ס'האט געמאכט די גזירה - אחשורוש. איש צר ואויב, און זי האט געוויזן אויף אים. איז געקומען דער מלאך איר דערמאנען: מיין פרוי, דו ביסט נאך אלץ דא, דו טוסט נאך אין דער וועלט פונעם חומר, און אין דער וועלט פונעם חומר דארף מען האנדלען מיט נאטירליכער השתדלות, און די נאטירליכע השתדלות פארלאנגט צו ווייזן אויף המן כדי צו געפינען א וועג צום הארץ פון אחשורוש. גיב אכטונג מיט וועמען דו רעדסט יעצט.
א משל צו דער זאך געפינען מיר ביי דניאל. ווען נבוכדנצר האט געחלומט שווערע חלומות, האט אים דניאל געזאגט אז דער חלום און זיין פתרון זאלן זיין פאר זיינע פיינט און שונאים. און לכאורה, ווער זענען די שונאים פון נבוכדנצר אויב נישט כלל ישראל? און נבוכדנצר האט דאך חרוב געמאכט דעם בית המקדש, און אויב ער האט געחלומט אזא חלום - זאג אים אמן כן יהי רצון ס'זאל מקוים ווערן בקרוב, אדער שווייג כאטש. נאר דניאל, ווען ער האט געזאגט "לשנאיך", האט ער בעצם גערעדט צום אויבערשטן: רבונו של עולם, יהי רצון אז די פתרון פון דעם חלום זאל פאלן אויף דיינע שונאים - און אויף וועמען מיינט ער? אויף נבוכדנצר אליין. דער צדיק זעט אויס ווי ער איז דא, אבער מיט וועמען איז ער באמת? תמיד מיטן רבונו של עולם. אזוי איז געווען ביי אסתר, און דערפאר האט מען געדארפט שיקן א מלאך איר אראפצוברענגען אויף דער ערד און איר דערמאנען וואו זי געפינט זיך.
לאמיר צוריקקומען צו דער קשיא וואס מיר האבן אויף איר געשטאנען: "מי הוא זה ואי זה הוא" - די דאזיגע צביעות שרייט דאך ביזן הימל. ביסטו דען נישט געווען קיין פולער שותף צום פארקויפן דאס פאלק? "ועשרת אלפים ככר כסף אשקול על ידי עושי המלאכה", און האסטו דען נישט אראפגענומען דיין רינגל און געזאגט "והעם לעשות בו כטוב בעיניך"? מיר האבן שוין געזען דעם תירוץ פונעם אלשיך און דעם תירוץ פונעם מלבי"ם, און מיר וועלן דא ברענגען א וואונדערליכן ביאור פונעם חתם סופר.
דער חתם סופר פרעגט נאך א קשיא: אחשורוש האט געקעניגט איבער פרס. אזא מענטש, ווען מען אפערירט אים צען טויזנט ככר כסף, גיט ער עס צוריק און זאגט "ניין א דאנק, איך האב גענוג"? ס'שטייט דאך "אוהב כסף לא ישבע כסף", און בפרט נאך א פרסישער קעניג. ווי אזוי האט ער אזוי שנעל מוותר געווען אויפן געלט?
נאר, זאגט דער חתם סופר, עס איז דא געווען א טיפע עצה צווישן אחשורוש און המן. המן קומט און זאגט: ס'איז פאראן א פאלק וואס שאדט זייער פאר דער מלוכה, און עס איז געקומען די צייט זיי צו פארטיליגן, "ועשרת אלפים ככר כסף אשקול". ענטפערט אים אחשורוש: הערליך, איך טראכט שוין אויך לאנג וועגן א לעזונג פאר דער אידישער פראבלעם. און חז"ל דעפינירן דאס דאך מיטן משל פונעם בעל התל און בעל החריץ וואס האבן זיך געטראפן - מצא מין את מינו וניעור, און ס'איז געווען צווישן זיי א פולקאמע צוזאמענשטימונג בנוגע דער השמדה פונעם אידישן פאלק. נאר אחשורוש האט מורא געהאט: עס טאר זיך נישט ארויסשטעלן אז איך האב פארקויפט א פאלק פאר געלט. דער מלבי"ם און די מפרשים זאגן, אז אויף אזא זאך פלעגט מען אראפווארפן מלכים פון זייער קעניגרייך און מורד זיין אין זיי - היינט פארקויפסטו דאס דאזיגע פאלק, מארגן וועסטו פארקויפן אן אנדער פאלק; וואס פארא קעניג פארקויפט א טייל פון זיינע אונטערטאנען פאר געלט און ערלויבט זיי צו פארטיליגן?
און דערפאר האט אים אחשורוש געזאגט: "הכסף נתון לך" - בלויז פארן פראטאקאל. מיר טארן דא נישט פארשטעלן קיין געלט ענין, מיר מוזן עס פארשטעלן אלס אן אידעאלאגישער ענין: עס איז פאראן א פאלק וואס שאדט דער מלוכה, און דאס וועט אויפגענומען ווערן מיט פיל מער פארשטענדעניש ביים פאלק. "והעם לעשות בו כטוב בעיניך". און וואס וועט זיין למעשה? אונטערן טיש זאלסטו איבערגעבן דאס געלט, אבער בשום אופן נישט בגלוי, און די זאך טאר נישט פארשריבן ווערן אין די ביכער.
און אט, "ומרדכי ידע את כל אשר נעשה" - עס איז דא איין מענטש וואס ווייסט אז אין דער מעשה איז פארמישט א גרויסער סכום געלט, וואס איז באוואוסטזיניג איבער דער מזימה וואס המן און אחשורוש האבן צוזאמען געפלאכטן. חז"ל זאגן אז אליהו הנביא האט אים דאס מגלה געווען, אדער א בעל החלום. און וואס שיקט ער לאזן וויסן פאר אסתר? "ויגד לו מרדכי את כל אשר קרהו ואת פרשת הכסף אשר אמר המן". קיינער ווייסט נישט פונעם געלט, און מרדכי איבערגעבט איר דווקא דאס.
און אסתר קומט צו אחשורוש און זאגט: "כי נמכרנו אני ועמי להשמיד להרוג ולאבד" - מיין האר, דער סוד איז אנטפלעקט געווארן, ס'איז דא דא אסאך געלט, מען האט אונז פארקויפט פאר צען טויזנט ככר כסף. אחשורוש ווערט דערציטערט און דערשטוינט. פון וואס? פון דעם וואס זי ווייסט פונעם געלט! דאס איז דאך געווען א שמועס בארבע עינים צווישן אים און המן, וואס איז אין ערגעץ נישט פארשריבן געווארן. און אויב זי ווייסט - האט דאס איינער אויסגעזאגט, און איך בין עס נישט געווען, קומט דאך אויס אז דאס איז המן. און אויב המן האט עס אויסגעזאגט, מיינט דאס אז ער וויל מיר אראפווארפן, ווייל אזא גילוי וועט דאך ברענגען צו א רעוואלט.
און דא שטעלט זיך צונויף דאס גאנצע בילד. ווען ער האט געפרעגט "מה לעשות באיש אשר המלך חפץ ביקרו", און המן האט געבעטן לבוש מלכות און א סוס מלכות - מיר האבן שוין מסביר געווען אז דער מלך האט פארשטאנען אז המן מיינט זיך אליין און אז ער האט געהיימע פלענער. אסתר רופט המן צו די משתאות, המן בעט קעניגליכע קליידער און דעם קעניגליכן פערד כדי אנצוברייטן דעם באדן ביים פאלק: זעט, איך גיי שוין אין בגדי מלך, נאך אביסל בין איך שוין דער קעניג. און נישט דאס בלויז, נאר יעצט גייט ער נאך אויסזאגן אונזערע סודות כדי אנצוצינדן אן איבערקערעניש קעגן מיר, אויפצוהעצן דאס פאלק זיי זאלן פארשטיין אז ס'איז דא דא א משוגענער קעניג וואס פארקויפט חלקים פון זיין פאלק פאר געלט. און אויף דעם שרייט דער קעניג: "מי הוא זה ואי זה הוא אשר מלאו לבו לעשות כן" - לעשות כן, אויסצוזאגן דעם סוד! און אסתר ענטפערט: "המן הרע הזה" - ער איז דער וואס האט עס אויסגעזאגט. דא פלאקערט שוין דעם קעניגס כעס, און ער פארשטייט אז ער האט נישט קיין ברירה נאר צו צעטרעטן דעם קאפ פונעם שלאנג איידער ער כאפט אוועק אויך זיין בענקל.
און לויט דעם זאגט מען בדרך רמז, אז די מגילה הייסט "מגילה" - די אותיות פון "מי גילה" (ווער האט מגלה געווען). ווער האט מגלה געווען דעם גאנצן ענין פונעם געלט? דאס איז די מגילה, וואס קומט אויפדעקן דעם סוד וואס איז געווען צווישן אחשורוש און המן.
וְהַמֶּלֶךְ קָם בַּחֲמָתוֹ מִמִּשְׁתֵּה הַיַּיִן אֶל־גִּנַּת הַבִּיתָן וְהָמָן עָמַד לְבַקֵּשׁ עַל־נַפְשׁוֹ מֵאֶסְתֵּר הַמַּלְכָּה כִּי רָאָה כִּי־כָלְתָה אֵלָיו הָרָעָה מֵאֵת הַמֶּלֶךְ׃ - און דער קעניג איז אויפגעשטאנען אין זיין כעס פונעם וויין משתה צום פאלאץ גארטן, און המן איז געבליבן שטיין צו בעטן אויף זיין לעבן פון אסתר המלכה, ווייל ער האט געזען אז עס איז פארטיג געווארן אויף אים דאס בייזע פונעם קעניג.
פארוואס בעט ער דווקא פון אסתר און נישט פונעם קעניג? לויט ווי מיר האבן מסביר געווען איז די זאך וואונדערבאר פארשטענדליך: פון ביידע צוזאמען האט ער נישט געקענט בעטן, ווייל וואס ער זאל נאר טענה'ן פאר איינעם וועט אים שאטן ביים צווייטן, און דערפאר "נבעת מלפני המלך והמלכה". אבער יעצט, ווען דער קעניג איז ארויס צום גינת הביתן, פון אסתר אליין קען ער יא בעטן - און דערפאר דווקא אין דעם מאמענט שטעלט ער זיך אויף און בעט אויף זיין לעבן.
וְהַמֶּלֶךְ שָׁב מִגִּנַּת הַבִּיתָן אֶל־בֵּית מִשְׁתֵּה הַיַּיִן וְהָמָן נֹפֵל עַל־הַמִּטָּה אֲשֶׁר אֶסְתֵּר עָלֶיהָ וַיֹּאמֶר הַמֶּלֶךְ הֲגַם לִכְבּוֹשׁ אֶת־הַמַּלְכָּה עִמִּי בַּבָּיִת הַדָּבָר יָצָא מִפִּי הַמֶּלֶךְ וּפְנֵי הָמָן חָפוּ׃ - און דער מלך איז צוריקגעקומען פון גארטן צום בית משתה היין, און המן פאלט אויפן בעט וואס אסתר איז דערויף, און דער מלך האט געזאגט: צי גאר באצווינגען די מלכה צוזאמען מיט מיר אין הויז?! דאס ווארט איז ארויסגעגאנגען פון קעניגס מויל, און מ'האט צוגעדעקט דעם פנים פון המן.
דער מלך האט דאך פארשטאנען פון אסתר אז די גאנצע גזירה פון המן אויף די אידן איז אין תוך געווען געצילט אויף איר: ער ווייסט אז זי איז א אידישקע און ער זוכט איר קאפ. און יעצט, ווען ער קומט אריין און זעט המנ'ען פאלן אויפן בעט וואס אסתר איז דערויף, טייטשט ער זיך דאס אויס: אט קומט ער זאגן - אויב איז מיר נישט געלונגען מיט אלע אידן, וועל איך כאטש הרג'ענען אסתר'ן. עס האט אויסגעזען פאר אים ווי המן קומט איר אומברענגען. דערפאר שרייט ער: אויב האסטו פארקויפט איר פאלק צום טויט, און די מלכה איז בכלל דעם, ווילסטו אויך מיין מלכה פארקויפן צום טויט?
און נישט בלויז דאס, נאר "עמי בבית". ביי זיי איז געווען א חוק אז א מענטש וואס איז אנטלאפן אין קעניגס הויז ווערט געראטעוועט פון טויט, ענליך צום מושג ביי אונז אין אידישקייט פון "מעם מזבחי", אז א כהן וואס איז עוסק אין דער עבודה נעמט מען אים נישט אוועק צו הרג'ענען אפילו ער איז נתחייב מיתה, ביז ער ענדיגט די עבודה. זאגט אים דער מלך: אפילו א מענטש וואס איז נתחייב מיתה, אין דעם מאמענט וואס ער קומט אן אין בית המלך ווערט ער געראטעוועט; און די מלכה אליין, וואס זי געפינט זיך אין בית המלך - על אחת כמה וכמה. און דו ווילסט הרג'ענען מיין ווייב דא?
"ופני המן חפו" - וואס מיינט "חפו"? עס איז דא דא אן אינטערעסאנטער ביאור בשם דעם אבן עזרא: דער שטייגער פון די פרסים איז געווען, אז ווען א מענטש איז געפאלן אונטערן כעס פונעם מלך, פלעגט מען פארדעקן זיין פנים מיט א באזונדערן שטאף, כדי אוועקצונעמען פון אים דעם קעניגס שרעקליכן כעס, אז דער מלך זאל מער נישט זען זיין פנים וואס מאכט אים אין כעס. "ופני המן חפו" - מלשון חיפוי (צודעקן): די משרתים האבן פארדעקט און פארשטעלט זיין פנים, כדי אביסל איינצושטילן דעם מלך'ס כעס.
וַיֹּאמֶר חַרְבוֹנָה אֶחָד מִן־הַסָּרִיסִים לִפְנֵי הַמֶּלֶךְ גַּם הִנֵּה־הָעֵץ אֲשֶׁר־עָשָׂה הָמָן לְמָרְדֳּכַי אֲשֶׁר דִּבֶּר־טוֹב עַל־הַמֶּלֶךְ עֹמֵד בְּבֵית הָמָן גָּבֹהַּ חֲמִשִּׁים אַמָּה וַיֹּאמֶר הַמֶּלֶךְ תְּלֻהוּ עָלָיו׃ - און חרבונה, איינער פון די סריסים, האט געזאגט פארן מלך: אט שטייט אויך אין המנ'ס הויז דער בוים וואס המן האט געמאכט פאר מרדכי'ן, וועלכער האט גערעדט גוטס אויפן מלך, הויך פופציג איילן! און דער מלך האט געזאגט: הענגט אים דערויף!
פונקט אין צייט קומט דער מכה בפטיש - חרבונה. פרעגט דער מלבי"ם דריי קשיות: פון וואו האט ער געקענט און געוואוסט פון דער גאנצער זאך פונעם בוים? פארוואס דארף ער צולייגן "אשר דיבר טוב על המלך"? און פארוואס דארף ער מפרט זיין "עומד בבית המן גבוה חמישים אמה" - וואס גייט מיר אן וואו ער שטייט און וואס איז זיין הויכקייט?
ערקלערט דער מלבי"ם, און ער האט דאס שוין פריער דערמאנט: "אחד מן הסריסים" - ער איז געווען איינער פון די וואס זענען געקומען רופן המנ'ען צום משתה, און דעמאלט האט ער אים געזען אינמיטן דער ארבעט, ביים צוגרייטן דעם בוים פאר מרדכי'ן. חרבונה איז דער וואס איז דעמאלט געגאנגען רופן המנ'ען און האט געזען דעם בוים מיט די אייגענע אויגן, און ער איז דער וואס שטייט יעצט פאר אחשוורוש'ן און זאגט: "גם הנה העץ" - איך קען די גאנצע מעשה, איך בין געווען ביי אים אין הויז, איך האב געזען דעם בוים.
און וואס באדייט "גם"? עס זענען דא נאך קלארע ראיות אז המן זוכט דעם מלך'ס שלעכטס. זע נאר: ער האט געמאכט א בוים צו הענגען דערויף מרדכי'ן. און וואס איז מרדכי'ס עבירה? וואס פארא שווערן חטא האט ער געפונען אין אים? "אשר דיבר טוב על המלך". דאס איז וואס עס האט געארט המנ'ען - אז מרדכי האט געראטעוועט דעם מלך פון טויט. די זאך האט אים אזוי אויפגערעגט, אז ער האט אנגעגרייט א בוים אים אויפצוהענגען. איז דאך א ראיה אז המן געהערט צו די קושרים קעגן דיר, מיין הער דער קעניג!
און די צווייטע זאך: "עומד בבית המן גבוה חמישים אמה". דער בוים שטייט נאך אלץ, און זיין הויכקייט איז פופציג איילן - כדי יעדער זאל עס זען. און דאס אליין איז א גרויסע חרפה און בושה פארן מלך: דו האסט אנגעטאן מרדכי'ן מלכות'דיגע קליידער, און אים געפירט אין גאס פון דער שטאט און געזארגט מען זאל אויסרופן "ככה ייעשה לאיש אשר המלך חפץ ביקרו"; און עס קומט המן און זאגט - דעם דאזיגן מענטש וועל איך אויפהענגען אזוי הויך אז מ'זאל עס קענען זען פון קילאמעטער ווייט. וועמען? דעם וואס דער מלך האט אזוי שטארק געוואלט באגוטן. עס איז נישטא קיין גרעסערע חוצפה פון דעם: דער מלך זאגט חפץ ביקרו, און המן זאגט חפץ לתלותו, און הענגט אים אין פרהסיא פאר די אויגן פון יעדן, דאס הייסט: איך רעכן זיך בכלל נישט מיטן מלך און מיט זיינע נאנטע. און פאר וואס? פאר דעם וואס ער האט געראטעוועט דעם מלך און גערעדט גוטס אויף אים. גאר שארפע רייד האט חרבונה דא גערעדט, און ער האט גוט אנגעהייצט דעם מלך - ממש אפגעקאכט.
מ'הערט נאך א הסבר אויף "אשר דיבר טוב על המלך": אז חרבונה האט געוואלט אויפרעגן דעם מלך ווי עס דארף צו זיין. וואס האט ער געטאן? ער האט אים געזאגט אז ווען המן האט געמאכט דעם בוים, האט ער געקוקט דערויף מיט צופרידנהייט און געזאגט - דער בוים, לויט דער אמת, איז גוט אויך פארן מלך, עס פאסט זיך אויך פאר אים. דאס הייסט: "העץ אשר עשה המן למרדכי", "אשר דיבר" המן און געזאגט בשעת'ן מאכן דעם בוים, "טוב על המלך" - אז דער בוים שפאנט אויך גוט פארן מלך. און דעמאלט "ויאמר המלך תלוהו עליו": עס פאסט פאר מיר? לאמיר זען פאר וועמען עס פאסט. הענגט אים דערויף און מיר וועלן זען. און טאקע עס שטימט פינקטליך.
וַיִּתְלוּ אֶת־הָמָן עַל־הָעֵץ אֲשֶׁר־הֵכִין לְמָרְדֳּכָי וַחֲמַת הַמֶּלֶךְ שָׁכָכָה׃ - און מען האט אויפגעהאנגען המנ'ען אויפן בוים וואס ער האט אנגעגרייט פאר מרדכי'ן, און דעם קעניגס כעס האט זיך איינגעשטילט.
אין פרק ז' זיגט אסתר נישט מיט כח, נאר מיט געמאָסטענע ווערטער: זי שיידט אָפּ צווישן "שאלתי" און "בקשתי", און ווייזט אַרויס אַז איר גאַנצער שטרעבן איז צו ראַטעווען איר פאָלק און נישט פאַר איר אייגענער געוויסנס-רואיגקייט; זי דעקט אויף אַז המן האָט אָפּגענאַרט דעם מלך אין יעדן פּרט - אין דער אידענטיטעט פונעם פאָלק, אין דער כוונה פון דער השמדה, און אין דער טענה פונעם "נזק למלך"; און זי שטעלט אים פאָר אַלס אַ "צר ואויב", וואָס זיין רשעות באַרויִגט זיך נישט אפילו נאָכדעם וואָס ער האָט שוין שלעכטס געטאָן. המן ווערט געכאַפּט צווישן דעם מלך און דער מלכה און קען זיך נישט פאַרענטפערן פאַר ביידע, און יעדער טענה וואָס ער וועט נאָר טענה'ן וועט אים אונטערברענגען. און לויטן חתם סופר, איז דאָס אויפדעקן דעם סוד פונעם געלט געווען דאָס וואָס האָט פאַרוואַנדלט אחשוורוש פון אַ שותף צו דער גזירה צום פיינט פון המן. צום סוף קומט חרבונה און הייצט אָן דעם מלך מיט אַ לעצטער עדות, און דער בוים וואָס המן האָט אָנגעגרייט פאַר מרדכי'ן ווערט זיין אייגענער תליה-בוים - "ויתלו את המן על העץ אשר הכין למרדכי, וחמת המלך שככה".