קאפיטל ו' איז דער ווענדפונקט פון דער מגילה. ביז אהער האבן מיר געזען ווי המן גייט ארויף און ווערט דערהויבן, און מרדכי זיצט אין שק און אין תענית; און אין דעם קאפיטל, אין משך פון איין נאכט, דרייט זיך איבער דאס גאנצע רעדל. דער מלבי"ם פירט אונז טריט ביי טריט און ווייזט ווי יעדער קליינער פרט אין דער מעשה, ביז צום אופן ווי אזוי עס איז געשריבן געווארן דער ספר הזכרונות, איז געווען אויסגערעכנט מיט א פונקטליכער השגחה פרטית פאר דער הצלה פון כלל ישראל.
בַּלַּיְלָה הַהוּא נָדְדָה שְׁנַת הַמֶּלֶךְ וַיֹּאמֶר לְהָבִיא אֶת־סֵפֶר הַזִּכְרֹנוֹת דִּבְרֵי הַיָּמִים וַיִּהְיוּ נִקְרָאִים לִפְנֵי הַמֶּלֶךְ׃ - יענע נאכט איז פארפאלן געווארן דער שלאף פונעם קעניג, און ער האט געהייסן ברענגען דעם ספר הזכרונות דברי הימים, און מען האט זיי פארגעליינט פארן קעניג.
דער מלבי"ם פרעגט צוויי קשיות. ערשטנס, פארוואס איז פארפאלן געווארן דער שלאף פונעם מלך? דער רואיגסטער מענטש אויף דער וועלט איז דאך דער מלך, אלעס איז אין זיינע הענט, וואס דארף ער זיין באזארגט? און צווייטנס, וואס איז די כפילות פון "סֵפֶר הַזִּכְרֹנוֹת דִּבְרֵי הַיָּמִים"? עס וואלט דאך געווען גענוג צו שרייבן איינס פון די צוויי לשונות.
ערקלערט דער מלבי"ם: עס איז קיין ספק נישט אז ווען דער מלך האט געזען דעם גאנצן פחד און צער וואס אסתר האט געהאט צו קומען צו אים, און אז זי האט א גרויסע שאלה און בקשה, און ער האט איר צוגעזאגט ביז א האלבע מלכות, און דאך האט זי אפגעשויבן די בקשה אויף מארגן, האט דאס געוועקט ביי אים א געוואלדיגן נייגער. בפרט נאך וואס אסתר האט געדאפלט אירע ווערטער, "אם מצאתי חן" און "אם על המלך טוב". מיר האבן שוין פריער מסביר געווען אז "אם על המלך טוב" באדייט: מיין בקשה איז אזא וואס וועט ברענגען א טובה פארן מלך אליין. האט אחשורוש פארשטאנען: לכאורה איז דא דא איינער וואס האט מיר געטון א טובה און איך האב אים נישט באלוינט, און וועגן דעם רעדט מען אויף מיר; און אויב איך וועל אפצאלן א טובה פאר דעם וואס האט מיר גוטס געטון, וועט דאס אליין זיין גוט פאר מיר. אסתר האט צוגעגרייט דעם באדן און געזאגט: דאס איז אפשר א שווערע בקשה פון דיר, אבער עס וועט זיין צו דיין אייגענער טובה. און פון דעם האט דער מלך זיך מסופק געווען: ווער איז דער מענטש וואס האט מיר געטון א טובה און איך האב אים נישט באלוינט?
אבער אין חז"ל געפינען מיר אן אנדערן מהלך. אחשורוש האט געטראכט ביי זיך: ווי קען דאס זיין אז איינער פלאנעוועט קעגן מיר און קיינער דערציילט מיר נישט? מסתמא ווייל מען זעט אז איך באצאל נישט קיין שכר טוב פאר די וואס טוען מיר גוטס, און דערפאר לוינט זיך נישט אויסצוזאגן פאר מיר. לויט חז"ל האט אחשורוש דערשמעקט אז עס איז דא א פארדעכטיגע פארבינדונג צווישן אסתר און המן: היינט לאדנט זי אים צום משתה, און מארגן נאכאמאל לאדנט זי אים, עס ווערט דא געפלאכטן עפעס א קשר קעגן מיר און קיינער אנטפלעקט מיר נישט. דאס איז טאקע געווען דער פלאן פון אסתר, מקרב צו זיין המן כדי צו וועקן די קנאה פון אחשורוש. אבער דאס איז נאר דער מהלך פון חז"ל; דער מלבי"ם גייט בכלל נישט אויף דעם וועג, נאר לויט זיין שיטה איז דער מלך פשוט געווען נייגעריג צו וויסן וואס די בקשה איז, און ער האט געהאלטן אז זי איז נוגע צו באלוינען איינעם וואס האט אים געטון א טובה.
און וואס איז דאס "ספר הזכרונות דברי הימים"? די מפרשים שרייבן אז "דברי הימים" איז דער ספר וואו אלעס איז געשריבן באריכות, בעת וואס "ספר הזכרונות" איז אזוי ווי א מפתח היינטיגע צייטן, אן אינדעקס ביים סוף פונעם ספר: דער און דער ענין, אויף יענעם בלאט. צום ביישפיל: "מרדכי האט געראטעוועט דעם קעניג, בלאט 34". מען עפנט אויף דעם דברי הימים אויף בלאט 34 און דארט געפינט זיך די גאנצע מעשה באריכות.
אבער דער מלבי"ם שטעלט פאר אן אנדערן ביאור: עס זענען געווען צוויי באזונדערע ספרים פון דברי הימים. איינער איז דער באקאנטער דברי הימים, דער ספר קורות הימים פונעם מלך וואס איז געשריבן געווארן לזכרון פאר קומענדיגע דורות, און ער איז געווען איבערגעגעבן אין דער האנט פונעם משנה למלך, און באזונדערע סופרים האבן אים פארשריבן. דאס איז וואס מיר געפינען אין תנ"ך אן א שיעור מאל: "וכל דברי מלחמותיו הם בדברי הימים", דאס הייסט די ביכער פון די קורות פונעם יענעם קעניג. כמעט גארנישט איז פארבליבן ביים היינטיגן טאג פון די דברי הימים ביכער פון די אלטע מלכויות, און זייער היסטארישער ווערט איז סיי ווי באגרענעצט, ווייל די מלכים דעמאלט, פונקט ווי די אראבישע הערשער היינט, שרייבן איבער די היסטאריע. אין די דברי הימים פון מצרים געפינט מען נישט קיין שום דערמאנונג פון יציאת מצרים, און ווען נישט דער איפווער-פאפירוס וואס ווערט פארהיט אין ליידן אין האלאנד, וואלטן מיר נישט געהאט דערפון קיין שום דאקומענטאציע. קיין איין מלך וועט נישט פארשרייבן אז ער האט געכאפט שרעקליכע קלעפּ און אז זיין לאנד איז געווארן צעשלאגן און פארוואונדעט דורך א פאלק פון קנעכט. ביז היינט שטייט ביי זיי אז זיי האבן געזיגט אין אלע מלחמות, ארץ ישראל שטייט נישט אויף זייער גלאבוס נאר "פאלעסטינע", און ירושלים שטייט נישט נאר "אל קודס". אזוי אויך האבן די דעמאלטדיגע מלכים נאר געשריבן וואס עס איז זיי באקוועם געווען.
ווידערקערליך איז געווען נאך א ספר וואס מען האט געשריבן פארן מלך אליין, א פריוואטער טאגבוך פון זיינע זכרונות, און דאס איז דער "ספר הזכרונות דברי הימים". און פארוואס האט ער פארלאנגט דווקא דעם ספר? ווייל אינעם ספר וואס געפינט זיך אין די הענט פון די משרתים און דעם משנה למלך קענען אנרירן פרעמדע הענט, איינער קען טוישן און פעלשן; אבער אין זיין אייגענעם פריוואטן טאגבוך האט קיינער נישט גערירט, און אלעס וואס שטייט דארט איז פינקטליך און מדוקדק.
און מיר האבן שוין פריער גערעדט אז דער מלך האט נישט געדענקט ווער עס האט אים געראטעוועט פון בגתן ותרש, און דערפאר, ווי דער מלבי"ם האט מסביר געווען, האט ער מגדל געווען המנ'ען: ערשטנס ווייל המן האט אים איינגערעדט און געמאכט א רושם כאילו ער איז דער וואס האט אים געראטעוועט; און צווייטנס, ווייל המן איז דער וואס האט געגעבן די עצה מען זאל ברענגען פרויען און דער מלך זאל חתונה האבן נאכן טויט פון ושתי, און בזכות דעם האט ער באקומען אסתר'ן. און פאר המן איז נישט שווער געווען צו שאפן אזא רושם, ווייל שמשי, וואס מיר וועלן אים זען שפעטער, איז דאך געווען דער סופר המלך, און ער האט געקענט עפעס ענדערן אין די דברי הימים ביכער פונעם קעניג, כאטש נישט אינעם פריוואטן ספר הזכרונות.
וַיִּמָּצֵא כָתוּב אֲשֶׁר הִגִּיד מָרְדֳּכַי עַל־בִּגְתָנָא וָתֶרֶשׁ שְׁנֵי סָרִיסֵי הַמֶּלֶךְ מִשֹּׁמְרֵי הַסַּף אֲשֶׁר בִּקְשׁוּ לִשְׁלֹחַ יָד בַּמֶּלֶךְ אֲחַשְׁוֵרוֹשׁ׃ - און עס איז געפונען געווארן געשריבן וואס מרדכי האט דערציילט אויף בגתנא און תרש, צוויי קעניגליכע קעמערלינגען פון די שומרי הסף, וואס האבן געוואלט לייגן א האנט אויפן קעניג אחשורוש.
„וימצא כתוב” ווײַזט אויף אַ חידוש: אַ מציאה איז תמיד אַ נײַע זאַך, און אויך „כתוב” איז אַ חידוש, דאָס הייסט ניט אויסגעמעקט. און דער מלבי״ם ערקלערט: אין די דברי הימים וואָס געפֿינען זיך ביים משנה למלך און ביי די קינדער פֿון המן האָט מען שוין די מעשה אויסגעמעקט, אָבער אינעם פּריוואַטן זכרונות-בוך פֿון אחשורוש איז אַלץ געבליבן אָנגעשריבן, און דאָרט איז פֿאַרשריבן דער ריינער אמת: „אשר הגיד מרדכי”, און ניט ווי דער איינדרוק וואָס המן האָט געפּרוּווט שאַפֿן, כאילו ער וואָלט געראַטעוועט דעם קעניג.
און דאָ ווערט קלאָר די סיבה פֿונעם פֿאַרגעסן: מרדכי אַליין איז ניט געקומען צום קעניג זאָגן אַז מען וויל אים הרגענען. ווען ער וואָלט געקומען אַליין, וואָלט דער קעניג מסתּמא געדענקט. נאָר מרדכי האָט עס געזאָגט צו אסתר, און אסתר האָט עס געזאָגט בשם מרדכי, דערפֿאַר האָט דער קעניג ניט געדענקט קלאָר ווער עס האָט דאָס אַנטפּלעקט. און וויבאַלד אסתר איז אויפֿגענומען געוואָרן צוליב דער עצה פֿון המן, כאָטש ניט גלייך, האָט דער קעניג געמיינט אַז המן איז דער ראַטעווער. איצט עפֿנט מען דאָס זכרונות-בוך און עס ווערט קלאָר אַז מרדכי איז דער וואָס האָט געראַטעוועט. און דערפֿון ווערט אים קלאָר אַז דאָס גאַנצע „אחר הדברים האלה גדל המלך אחשורוש את המן”, וואָס מיר האָבן פֿריִער ערקלערט אַז דאָס איז געווען נאָך דער ראַטעוואַניע פֿון דער קאָנספּיראַציע, איז געווען אַ טעות: די גדולה איז געגעבן געוואָרן צו איינעם וואָס עס קומט אים ניט, וואָרום ניט המן האָט געראַטעוועט נאָר מרדכי היהודי.
און מיט דעם, זאָגט דער מלבי״ם, זעען מיר די השגחת השם. וואָרום פּונקט אין דער זעלבער צײַט ווען המן קומט אויספֿירן זײַן פּלאַן צו הרגענען מרדכי'ן, פּונקט דעמאָלט אַנטפּלעקט זיך פֿאַרן קעניג אַז המן איז גאָרניט ראוי צו דער גדולה, און אַז זײַן גאַנצע גדולה קומט זיך פֿאַר מרדכי'ן. אַזאַ פּינקטלעכע צײַט-פּאַסונג איז דאָך ניט אַנדערש ווי השגחה, וואָרום אויב ער וואָלט געליינט אינעם ספר הזכרונות איין שעה שפּעטער, וואָלט שוין ניט געווען קיין מרדכי און ניט געווען גאָרנישט. און דערפֿאַר דרש'ענען חז״ל „נדדה שנת המלך” אויפֿן מלכו של עולם, וואָס כביכול ער האָט זיך ניט געגעבן קיין רו ווען ער האָט געזען וואָס עס גייט נגזר ווערן אויף כלל ישראל, און האָט געטראַכט מחשבות לבלתי ידח ממנו נידח, צו ראַטעווען די אידן.
גיט אַכט אויפֿן נאָמען: זײַן נאָמען איז דאָך געווען „בגתן”, ווי אַזוי איז דאָס געוואָרן „בגתנא”? איך האָב געזען דערויף אַ שיינעם ביאור. די גמרא אין מסכת מגילה זאָגט אַז שמשי בן המן, דער סופֿר פֿונעם קעניג, פֿלעגט אויסמעקן און גבריאל פֿלעגט שרײַבן. און די מפרשים פֿרעגן: ווי אַזוי האָט ער אויסגעמעקט, צי האָט ער דען אָנגערירט דאָס בוך בפֿרהסיא? נאָר עס איז געווען אָנגעשריבן „אשר הגיד על בגתנא ותרש”, און שמשי האָט דערװײַטערט דעם אל״ף פֿון „בגתן” און דעם וי״ו פֿון „תרש”, און צונויפֿגעשטעלט דעם אל״ף מיטן וי״ו צוזאַמען, און עס איז אויסגעקומען: „אשר הגיד על בגתן או תרש אשר ביקשו לשלוח יד במלך”. און וואָס האָט ער דערמיט פֿאַרדינט? אַזוי קומט דאָך אויס אַז די ידיעה וואָס מרדכי האָט איבערגעגעבן איז ניט געווען פּינקטלעך, ווײַל מען האָט דאָך געהרגעט ביידע, און קומט אויס אַז דורך אים איז אומגעקומען אַן אומשולדיקער מענטש. טאַקע, ער האָט געראַטעוועט דעם קעניג, אָבער געהרגעט אַן אומשולדיקן מענטש, און מיט דעם האָט שמשי געוואָלט אונטעררײַסן די גאַנצע מעלה און גדולה פֿון מרדכי.
און וואָס האָט גבריאל געטאָן? פֿאַרקערט, ער האָט געשריבן: ער האָט צוריקגעשטעלט דעם אל״ף און דעם וי״ו יעדן אויף זײַן אָרט, ער האָט פֿאַרגרעסערט דעם נו״ן פֿון „בגתן” און זי דערנענטערט צום אל״ף, און פֿאַרגרעסערט דעם תי״ו פֿון „תרש” און זי דערנענטערט צום וי״ו, און דעמאָלט האָט זיך קלאָר געזען „בגתנא ותרש”, אַז ביידע האָבן געפּלאַנט צו הרגענען דעם קעניג, און עס קומט פֿאַר מרדכי'ן אַ גאַנצער שכר. אַזוי ערקלערן די מפרשים, און דאָס איז ניט פֿון די ווערטער פֿונעם מלבי״ם.
וַיֹּאמֶר הַמֶּלֶךְ מַה־נַּעֲשָׂה יְקָר וּגְדוּלָּה לְמָרְדֳּכַי עַל־זֶה וַיֹּאמְרוּ נַעֲרֵי הַמֶּלֶךְ מְשָׁרְתָיו לֹא־נַעֲשָׂה עִמּוֹ דָּבָר׃ - און דער קעניג האָט געזאָגט: וואָס פֿאַר אַ כּבֿוד און גדולה איז געטאָן געוואָרן פֿאַר מרדכי'ן אויף דעם? און די קנעכט פֿונעם קעניג, זײַנע באַדינער, האָבן געזאָגט: עס איז גאָרנישט מיט אים ניט געטאָן געוואָרן.
צוויי קשיות זענען דאָ: ערשטנס, פֿאַרוואָס שטייט דאָ „יקר וגדולה”, בעת ווען ער רעדט צו המן זאָגט ער בלויז „מה לעשות באיש אשר המלך חפץ ביקרו”, אָן גדולה? און צווייטנס, די ווערטער „על זה” זעען אויס איבעריק, און עס וואָלט געווען גענוג צו זאָגן „מה נעשה יקר וגדולה למרדכי”.
דערקלערט דער מלבי״ם: דער קעניג האָט געפֿרעגט אויף צוויי זאַכן וואָס האָבן זיך געקומען פֿאַר מרדכי'ן. „יקר” איז דער כּבֿוד וואָס מען האָט אים געדאַרפֿט אָפּגעבן גלייך בשעתו, אַז מען זאָל מפרסם זײַן ברבים זײַן טאַט, אַז ער האָט געראַטעוועט דעם קעניג ממות לחיים. „גדולה” איז אויף ווײַטער, אַז עס פּאַסט אים דערהייבן איבער אַלע שׂרים. און כאָטש דער קעניג האָט געוווּסט אַז מען האָט געגעבן מרדכי'ן אַ ביסל גדולה, ער זיצט דאָך אין שער המלך, אָבער ווי מיר האָבן פֿריִער געזאָגט, איז זײַן זיצן אין שער המלך אים געגעבן געוואָרן בלויז כּדי אחשורוש זאָל געפֿינען חן אין די אויגן פֿון אסתר: אָט דער וואָס האָט דיך אויפֿגעצויגן, האָב איך אים געגעבן אַ ביסל חשיבֿות. אָבער „על זה”, אויף דער הצלה אַליין, האָט מרדכי גאָר קיין גדולה ניט באַקומען, און דאָס איז די פֿראַגע פֿונעם קעניג.
וַיֹּאמֶר הַמֶּלֶךְ מִי בֶחָצֵר וְהָמָן בָּא לַחֲצַר בֵּית־הַמֶּלֶךְ הַחִיצוֹנָה לֵאמֹר לַמֶּלֶךְ לִתְלוֹת אֶת־מָרְדֳּכַי עַל־הָעֵץ אֲשֶׁר־הֵכִין לוֹ׃ - און דער קעניג האָט געזאָגט: ווער איז אין הויף? און המן איז געקומען צום אויסערלעכן הויף פֿונעם קעניגלעכן פּאַלאַץ, צו זאָגן צום קעניג מען זאָל אויפֿהענגען מרדכי'ן אויפֿן בוים וואָס ער האָט אָנגעגרייט פֿאַר אים.
המן פלעגט גיין מיט שיך וואס זייער קול האט זיך געהערט פון ווייטנס, כדי אז ווער עס האט נאך נישט געהערט זאל הערן, אויפשטיין און זיך בוקן פאר אים, און גלייך האט אים אחשורוש דערשפירט און געפרעגט "מי בחצר" (ווער איז אין הויף). און ווי מיר האבן געזאגט, האט מען געעצהט פאר המן צו קומען דווקא גאר פרי אינדערפרי, ווייל דעמאלט וועט דאס הענגען מרדכי'ן אויסזען ווי א מלוכה'שע אקציע למען ישמעו ויראו, און נישט ווי א פריוואטער סכסוך. זאגט דער מלבי"ם: זע ווי פונקט אין יענעם זעלבן אינדערפרי באצאלט מען פון הימל פאר מרדכי'ן, און דער קדוש ברוך הוא באגייט מיט אים חסד און טוט מיט אים צדקה, און ער איז זוכה צו א ריזיקן כבוד, און זיין מצב דרייט זיך איבער פון שפלות צו גדולה. און פונקט אין דער זעלבער צייט וואס המן קומט אן, ליינט דער מלך די דברים; אלעס מיט א פולקאמער השגחה.
וַיֹּאמְרוּ נַעֲרֵי הַמֶּלֶךְ אֵלָיו הִנֵּה הָמָן עֹמֵד בֶּחָצֵר וַיֹּאמֶר הַמֶּלֶךְ יָבוֹא׃ - און די יונגלעך פונעם מלך האבן צו אים געזאגט: אט שטייט המן אין הויף; און דער מלך האט געזאגט: ער זאל אריינקומען.
וַיָּבוֹא הָמָן וַיֹּאמֶר לוֹ הַמֶּלֶךְ מַה־לַּעֲשׂוֹת בָּאִישׁ אֲשֶׁר הַמֶּלֶךְ חָפֵץ בִּיקָרוֹ וַיֹּאמֶר הָמָן בְּלִבּוֹ לְמִי יַחְפֹּץ הַמֶּלֶךְ לַעֲשׂוֹת יְקָר יוֹתֵר מִמֶּנִּי׃ - און המן איז אריינגעקומען, און דער מלך האט צו אים געזאגט: וואס איז צו טאן פאר דעם מאן וואס דער מלך באגערט זיין כבוד? און המן האט געטראכט אין זיין הארץ: פאר וועמען וועט דער מלך באגערן צו טאן כבוד מער פון מיר?
אחשורוש איז נישט געווען קיין נאר, זאגט דער מלבי"ם. ער האט געוואוסט אז המן מיט זיין גרויס גאווה וועט גלייך מאכן א טעות און טראכטן אז מען רעדט פון אים, און ער האט געוואלט אז דער זעלבער כבוד וואס המן וועט פארלאנגען פאר זיך זאל געגעבן ווערן פאר מרדכי'ן. וואס דען, עס איז אחשורוש'ן קלאר געווארן אז ער האט געמאכט א טעות און גרויס געמאכט דעם נישט-ריכטיקן מענטש: די גדולה איז געגעבן געווארן פאר המן ווייל ער האט אים כביכול געראטעוועט פון בגתן ותרש, און אינעם ספר הזכרונות שטעלט זיך ארויס אז בכלל נישט ער האט געראטעוועט נאר מרדכי.
און פארוואס האט ער נאר געפרעגט "אשר המלך חפץ ביקרו" און נישט דערמאנט גדולה, ווי ער האט לכתחילה געפרעגט? ווייל המן געפינט זיך שוין אין דער העכסטער מעגלעכער גדולה, און אויב דער מלך וואלט דערמאנט גדולה, וואלט המן זיך געזאגט: זיכער מיינט מען נישט מיך, ווייל העכער קען מען מיך דאך שוין נישט מאכן, א פנים אז מען רעדט פון א צווייטן. דערפאר האט ער אויסגעלאזט די גדולה און דערמאנט בלויז כבוד, ווייל כבוד קען מען נאך צוגעבן פאר המן אסאך מער, און ממילא האט המן געמיינט אז אויף אים רעדט מען. און אזוי וועט המן זאגן וואס צו טאן, און דער מלך וועט באפעלן צו טאן אזוי פאר מרדכי'ן; מרדכי וועט באקומען וואס קומט זיך אים, און המן וועט צוריקקומען צו זיין נאטירלעכער מאס, ווייל בלויז בטעות איז ער דערהויבן געווארן.
וַיֹּאמֶר הָמָן אֶל־הַמֶּלֶךְ אִישׁ אֲשֶׁר הַמֶּלֶךְ חָפֵץ בִּיקָרוֹ׃ - און המן האט געזאגט צום מלך: א מענטש וואס דער מלך באגערט זיין כבוד.
יָבִיאוּ לְבוּשׁ מַלְכוּת אֲשֶׁר לָבַשׁ־בּוֹ הַמֶּלֶךְ וְסוּס אֲשֶׁר רָכַב עָלָיו הַמֶּלֶךְ וַאֲשֶׁר נִתַּן כֶּתֶר מַלְכוּת בְּרֹאשׁוֹ׃ - זאל מען ברענגען א קעניגלעך מלבוש וואס דער מלך האט זיך אנגעטאן דערין, און א פערד וואס דער מלך איז געריטן דערויף, און וואס מען האט געלייגט א קעניגלעכע קרוין אויף זיין קאפ.
פרעגט דער מלבי"ם: דער פסוק "ויאמר המן אל המלך איש אשר המלך חפץ ביקרו" זעט אויס איבריג, עס וואלט דאך געווען גענוג צו שרייבן "ויאמר המן יביאו לבוש מלכות". נאר המן האט געענטפערט מיט חכמה: כביכול האט ער אים געזאגט, עס איז נישטא קיין פלאץ פאר דיין שאלה וואס צו טאן מיט דעם מאן וואס דער מלך באגערט זיין כבוד, ווייל דער גרעסטער כבוד וואס א מענטש קען נאר שטרעבן דערצו איז דער עצם פאקט אז דער מלך באגערט זיין כבוד. דאס אליין איז גענוג, און יעדער צוגאב איז בלויז א קלייניקייט קעגן דעם עצם זאך. אבער אויב דיין ווילן איז צו מפרסם זיין די זאך, איז אט די עצה: מען זאל ברענגען לבוש מלכות, א פערד און א כתר.
און וואס מיינט "ואשר ניתן כתר מלכות בראשו", אויף וועמענס קאפ? עס איז דא אין דעם א מחלוקת צווישן די מפרשים. טייל זאגן אז די כוונה איז אויפן קאפ פונעם פערד, אזוי ווי ביזן היינטיקן טאג פארשיינט מען פערד מיט רויטע פאדעמעס, מיט פעדערן און מיט א קרוין, און אפילו אין בילדער מאלט מען א קרוין אויפן קאפ פון דעם מלך'ס פערד צווישן די אויערן. און טייל ערקלערן אנדערש, ווייל די שוועריקייט איז דאך אינעם לשון עבר "ניתן" (וואס איז געגעבן געווארן): נאר זיין כוונה איז אויף דער ספעציעלער קרוין וואס מען פלעגט לייגן אויפן מלך'ס קאפ אינעם טאג פון דער הכתרה, וואס איז נישט געווען די קרוין מיט וועלכער ער איז שטענדיג ארומגעגאנגען, וואס יענע איז געווען שווער און טייער. האט המן אים געזאגט: אויב דו ווילסט זארגן פאר דעם כבוד פון יענעם מענטש, גיב אים דאס פערד וואס דער מלך איז געריטן דערויף און די קרוין וואס מען האט געלייגט אויפן מלך'ס קאפ ווען מען האט אים באקרוינט, וואס דאס איז די גרעסטע תפארת וואס מען קען נאר געבן.
וְנָתוֹן הַלְּבוּשׁ וְהַסּוּס עַל־יַד־אִישׁ מִשָּׂרֵי הַמֶּלֶךְ הַפַּרְתְּמִים וְהִלְבִּישׁוּ אֶת־הָאִישׁ אֲשֶׁר הַמֶּלֶךְ חָפֵץ בִּיקָרוֹ וְהִרְכִּיבֻהוּ עַל־הַסּוּס בִּרְחוֹב הָעִיר וְקָרְאוּ לְפָנָיו כָּכָה יֵעָשֶׂה לָאִישׁ אֲשֶׁר הַמֶּלֶךְ חָפֵץ בִּיקָרוֹ׃ - און מען זאל איבערגעבן דאס מלבוש און דאס פערד דורך א מאן פון די פארנעמסטע שרים פונעם מלך, און מען זאל אנטאן דעם מאן וואס דער מלך באגערט זיין כבוד, און אים פירן רייטנדיג אויפן פערד אין דער גאס פון דער שטאט, און אויסרופן פאר אים: אזוי זאל געטאן ווערן פאר דעם מאן וואס דער מלך באגערט זיין כבוד.
זאגט דער מלבי"ם: המן האט פארשטאנען אז דער פארהוילענער מענטש איז ער אליין, און דערפאר האט ער געוואלט מערן זיין כבוד דורך פיל שרים. און דערפאר האט ער געזאגט בלשון רבים "והלבישו" און "והרכיבוהו": אז אלע שרים זאלן קומען און אים אנטאן און אים פירן רייטנדיג, און אלעס זאל געטאן ווערן דורך גרויסע און חשוב'ע לייט, וואס ערשט דעמאלט איז עס א פאסיגער כבוד.
וַיֹּאמֶר הַמֶּלֶךְ לְהָמָן מַהֵר קַח אֶת־הַלְּבוּשׁ וְאֶת־הַסּוּס כַּאֲשֶׁר דִּבַּרְתָּ וַעֲשֵׂה־כֵן לְמָרְדֳּכַי הַיְּהוּדִי הַיּוֹשֵׁב בְּשַׁעַר הַמֶּלֶךְ אַל־תַּפֵּל דָּבָר מִכֹּל אֲשֶׁר דִּבַּרְתָּ׃ - און דער מלך האט געזאגט צו המנ'ען: אייל זיך צו, נעם די קליידער און דעם פערד אזוי ווי דו האסט גערעדט, און טו אזוי פאר מרדכי דעם איד וואס זיצט ביים שער המלך; פאל נישט אראפ מיט קיין איין ווארט פון אלעס וואס דו האסט גערעדט.
לכאורה איז שווער: המן האט דאך געזאגט "והלבישו" און "והרכיבוהו" דורך שרים, און דער מלך באפעלט אים צו טון אלעס אליין, און דאך זאגט ער "אל תפל דבר מכל אשר דיברת"? ערקלערט דער מלבי"ם: דער מלך האט איינגעזען אז המנ'ס גדולה נעמט זיך פון א טעות און איז נישט על פי דין, און דער גאנצער כבוד קומט זיך עכט פאר מרדכי'ן. דערצו האט ער געזען ביז וואו המנ'ס גאווה דערגרייכט: דער מענטש בעט צו נוצן די קליידער פונעם מלך, דעם פערד וואס דער מלך איז געריטן דערויף אין טאג פון זיין באקרוינונג, און דעם כתר וואס מ'האט געלייגט אויף זיין קאפ אין טאג פון זיין מלוכה. זעט נאר וואס פאר א פלענער ער האט, ממש א מגלומן.
און אין דעם איז די זאך ענליך צו וואס שלמה המלך האט געזאגט ווען אדוניה בן חגית האט געשיקט בת שבע'ן בעטן פון אים אבישג השונמית: "ושאלי לו את המלוכה". דאס הייסט: מאמע, פארשטייסטו דען נישט דעם פלאן? דער וואס בעט דעם מלכ'ס פרוי, אפילו ער האט זי נישט ממש חתונה געהאט, איז דאס דאך ווי דער קעניגליכער שרביט וואס קיינער טאר נישט נוצן; און בעצם שרייט ער אויס אז ער איז דער ממשיך, זי איז געווען דוד'ס און איך האב זי גענומען און נישט שלמה. קומט דאך אויס אז ער שטרעבט צו דער מלוכה. אזוי אויך האט דער מלך פארשטאנען אז המן איז ווי א מורד במלכות, און האט געזען וואס פאר א מחשבות ער טראגט אין זיך.
דערפאר האט אים דער מלך געזאגט מיט כעס: מהר, גיי און טו אזוי פאר מרדכי'ן. ווייל פאר מרדכי'ן קומט זיך דער כבוד, און עס קומט זיך אים אויך אז ער זאל באקומען דעם כבוד דורך דיר. דו ביסט דאך דער וואס האט ביז היינט הנאה געהאט מן ההפקר און צוגענומען די גדולה וואס קומט זיך פאר מרדכי'ן, און האסט געמאכט ביי מיר א רושם כאילו דו האסט מיך געראטעוועט; דערפאר וועסטו געצוואונגען זיין אים מכבד צו זיין, און דו וועסט זיין ווי אן עבד וואס לויפט פאר אים. און "אל תפל דבר" מיינט: אלעס וועט דא געטאן ווערן מיט יושר און צדק, און וויבאלד דו האסט צוגענומען די גדולה, איז פאסיג אז עס זאל קומען אויף דיין חשבון. דו וועסט אנטאן, דו וועסט ארויפזעצן, דו וועסט לויפן פאר אים, און אויך דאס אנטאן וועסטו אליין טון.
און עס שטייט, אז אפילו ווען מרדכי האט געוואלט ארויפגיין אויפן פערד, האט ער געזאגט אז ער קען נישט, ווייל ער איז צו הויך; האט זיך המן אראפגעבויגן און מרדכי איז ארויפגעקראכן אויף זיין רוקן, און בשעת מעשה האט ער אים געגעבן א גוטן טריט און איז ארויפגעשפרונגען אויפן פערד. האט המן צו אים געזאגט: שטייט דען נישט ביי אייך "בנפול אויבך אל תשמח"? האט אים מרדכי געענטפערט: דאס איז נישט געזאגט געווארן אויף אייך; אויף אייך שטייט "ואתה על במותימו תדרוך".
וַיִּקַּח הָמָן אֶת־הַלְּבוּשׁ וְאֶת־הַסּוּס וַיַּלְבֵּשׁ אֶת־מָרְדֳּכָי וַיַּרְכִּיבֵהוּ בִּרְחוֹב הָעִיר וַיִּקְרָא לְפָנָיו כָּכָה יֵעָשֶׂה לָאִישׁ אֲשֶׁר הַמֶּלֶךְ חָפֵץ בִּיקָרוֹ׃ - און המן האט גענומען די קליידער און דעם פערד, און ער האט אנגעטאן מרדכי'ן, און אים געפירט רייטנדיג אין די גאסן פון דער שטאט, און ער האט אויסגערופן פאר אים: אזוי ווערט געטאן פאר דעם מאן וואס דער מלך וויל אין זיין כבוד.
וַיָּשָׁב מָרְדֳּכַי אֶל־שַׁעַר הַמֶּלֶךְ וְהָמָן נִדְחַף אֶל־בֵּיתוֹ אָבֵל וַחֲפוּי רֹאשׁ׃ - און מרדכי האט זיך אומגעקערט צום שער המלך, און המן האט זיך געאיילט צו זיין הויז, טרויעריג און פארדעקט דעם קאפ.
דער פסוק שילדערט ווי אזוי מרדכי איז צוריק צו זיין גדולה און המן איז געפאלן נידער מטה מטה אין דער גרוב אריין. קומט און זעט וואס די מחשבות פונעם מענטש זענען, הבל המה, גארנישט מיט נישט! פינף פסוקים פריער: רוב עשרו ורוב בניו און אלעס וואס דער מלך האט אים דערהויבן און געגרעסערט; און עטליכע פסוקים שפעטער, א קנעכט וואס לויפט פאר דעם זעלבן מענטש וואס זיין גאנצער געדאנק איז געווען ווי אזוי אים אומצוברענגען, א מענטש וואס איז געווען אזוי פאראכטעט אין זיינע אויגן אז ער האט געזען א שפלות זיך אפילו אפצוגעבן מיט אים. ער איז שפל אין דיינע אויגן? דו וועסט אים נאך מנשא און מרומם זיין!
וַיְסַפֵּר הָמָן לְזֶרֶשׁ אִשְׁתּוֹ וּלְכָל־אֹהֲבָיו אֵת כָּל־אֲשֶׁר קָרָהוּ וַיֹּאמְרוּ לוֹ חֲכָמָיו וְזֶרֶשׁ אִשְׁתּוֹ אִם מִזֶּרַע הַיְּהוּדִים מָרְדֳּכַי אֲשֶׁר הַחִלּוֹתָ לִנְפֹּל לְפָנָיו לֹא־תוּכַל לוֹ כִּי־נָפוֹל תִּפּוֹל לְפָנָיו׃ - און המן האט דערציילט פאר זרש זיין ווייב און פאר אלע זיינע גוטע פריינט אלעס וואס איז אים געשען; האבן צו אים געזאגט זיינע חכמים און זרש זיין ווייב: אויב מרדכי, וואס דו האסט אנגעהויבן צו פאלן פאר אים, איז פון די אידישע קינדער, וועסטו אים נישט קענען בייקומען, נאר פאלן וועסטו פאלן פאר אים.
דריי קשיות זענען דא. ערשטנס, וואס האט המן געזען צו דערציילן פאר זיין ווייב און זיינע גוטע פריינט זיין דורכפאל? א באקאנטער כלל איז: די הצלחות דערצייל פאר דיין ווייב, און די דורכפעלער האלט ביי זיך. מ'מיינט נישט צו באהאלטן זאכן אדער טון באהאלטענערהייט, אבער ס'איז נישטא קיין ענין צו לויפן דערציילן יעדן דורכפאל, כדי ער זאל זיך נישט פארמיאוסן אין אירע אויגן. ס'וואלט פאר אים בעסער געווען צו שווייגן און אויסמעקן די מעשה פונעם פראטאקאל. צווייטנס, וואס מיינט "אשר קרהו", א לשון פון מקרה? און דריטנס, דער פסוק רופט זיי "חכמיו", און וואו איז דא די חכמה? א מענטש געפינט זיך אין א משבר, טרייסט מען אים דען אזוי: זאלסט וויסן אז דו האסט אנגעהויבן צו פאלן און יעצט וועסטו פאלן ביז גאר אראפ, און די קומענדיגע קלעפ וועלן זיין נאך שטארקער? מ'האט אים דאך געדארפט זאגן: גלגל חוזר בעולם, היינט אונטן און מארגן אויבן, דו ביסט דאך אויך געווען א גאר ארימער מאן און א שערער אינעם דארף קרצום און ביסט אנגעקומען צו גדולה. אזא רייד איז דאך נארישקייט.
ברענגט דער מלבי"ם בשם דעם אברבנאל, וואס דער מלבי"ם גלייכט צו ברענגען פון זיינע ווערטער ווייל דער אברבנאל גייט אפט אין דעם זעלבן וועג (און באמת דארף מען זאגן פארקערט, אז דער מלבי"ם גייט אינעם וועג פונעם אברבנאל, וויבאלד דער אברבנאל איז געווען פאר אים): המן האט מורא געהאט אז ווען זיין הויזגעזונד וועט אויסהערן די היינטיגע פאסרונגען, וועלן זיי שטארק דערשראקן ווערן און זאגן, אז אזוי ווי ער איז געגאנגען בעטן פון אחשורוש צו הענגען מרדכי'ן, און פונעם שמועס איז פארן מלך באקאנט געווארן אז המן האט אים באלויגן, צוליב דעם איז ארויס דער דאזיגער פסק, און אויב אזוי איז נישטא קיין רפואה צו זיין מכה. זיי האבן מורא געהאט אז די גאנצע קאמבינאציע איז אנטפלעקט געווארן: יענע ערנסטע קאמבינאציע וואס המן האט געוואבן און געזאגט פארן מלך אז ס'איז פאראן איין פאלק וואס מ'דארף פארטיליקן, און דער מלך האט פארשטאנען אז די כוונה איז אפצושאפן זייער דת, בעת המן האט פלאנירט אויסצוהארגענען יעדן איינעם, און דער מלך האט גארנישט געהאט אזא פלאן, ווי מיר האבן מסביר געווען אין די פריערדיגע פרקים.
דערפאר איז המן געקומען זיי בארואיגן און געזאגט: אלעס איז געווען א מקרה. איך האב נאך מיין בקשה בכלל נישט געבעטן, און די זאך האט גארנישט קיין שייכות צום פלאן צו הרג'ענען די אידן, און נישט צום בעטן צו הענגען מרדכי'ן. פונקט בטעות, ווען איך בין אריינגעקומען, האט מען געליינט אינעם ספר הזכרונות. און אויב אזוי איז נאך פאראן האפענונג, אז מארגן אדער איבערמארגן וועל איך בעטן מיין בקשה און דער מלך וועט זיך צוהערן צו מיר. וואס איז דען דא געשען? מרדכי האט באקומען זיין שכר, דער שטר איז באצאלט; און יעצט וועל איך קומען און אויפווייזן אז ער האט געטון א שווערע עבירה, צי האט ער דען א שוץ? אויף דער עבירה וועט ער באקומען זיין עונש.
און אויף דעם האבן אים זיינע חכמים און זרש זיין ווייב געענטפערט, נישט מיט א פינסטערער פאראויסזאגונג נאר מיט אן עצה: אויב מרדכי איז מזרע היהודים, זאלסטו וויסן אז דאס איז דאס פאלק וואס די השגחה פונעם אויבערשטן רוהט אויף אים שטענדיג, אן השגחה פרטית, און ביי דעם פאלק איז נישטא קיין מקרה. לאז אפ דעם "קרהו" און מאך זיך נישט קיין פאלשע דמיונות.
און צוויי ראיות האבן זיי אים געברענגט פונעם לשון "אשר החילות לנפול לפניו". ערשטנס, קיינער האט דיך נישט געשטופט. ווען א מענטש גייט און איינער שטופט אים פון הינטן, איז פאראן א סיבה ומסובב; אבער דא ביסטו געגאנגען און געפאלן פון זיך אליין. ווען דו וואלסט געזאגט אז מ'האט דיר אונטערגעשטעלט א פאסטקע, אז מ'האט דיר געמאכט א הינטערהאלט, אז מ'האט געמסר'ט, וואלט דיר געווען א נאטירליכער הסבר; אבער דו האסט אנגעהויבן צו פאלן, און דער פאל האט זיך אנגעהויבן פון דיר. א סימן אז דער יושב בשמים האט דיך אראפגעווארפן פאר אים. און צווייטנס, "לפניו": ווען ער וואלט פריער געפאלן און דערנאך דו, וואלט נאך געווען א האפענונג; אבער דו ביסט געפאלן איידער ער איז געפאלן. ביסט געקומען אים אראפווארפן, און תיכף ווען דו ביסט געקומען אים אראפווארפן, ביסטו אליין געפאלן. דאס איז א באווייז אז די זאך איז מיט השגחה, ווייל מרדכי היהודי איז מזרע היהודים, ער זיצט און דאווענט דעם גאנצן טאג, מיט זיין שק און מיט זיין תענית, און דו האסט נישט קיין שום שאנס קעגן אזא מענטש.
און דערפאר "לא תוכל לו", און וואס איז די עצה? "כי נפול תיפול לפניו". ס'איז נישטא קיין אנדער וועג נאר אז דו זאלסט זיך אליין אראפווארפן פאר אים און זיך מכניע זיין פאר אים, ביז זיין געמיט וועט ווערן גרויס און ער וועט זיך שפירן גוט מיט זיך, און דעמאלט וועט ער אפלאזן דעם שק און דעם תענית און די תפילות; און ערשט דעמאלט וועט דיין האנט שטארקער ווערן און דו וועסט אים קענען בייקומען. אבער כל זמן דו קריגסט זיך מיט אים און ער האלט זיך פעסט אין זיין שק און אין זיין תפילה, האסטו נישט קיין שאנס, ווייל "כאשר ירים ידו מרדכי וגבר ישראל". וואס דארפסטו טון? אים איינשלעפן: זאג אים מרדכי, גרויס און מעכטיג ביסטו, איך בייג מיך אונטער פאר דיר און בוק זיך צו דיר. דעמאלט וועט ער זיך בארואיגן און טראכטן אז די סכנה איז פאראיבער, און דעמאלט וועסטו אים געבן דעם קלאפ. קומט אויס אז זייער עצה איז געווען א גוטע עצה פאר אים, און נישט בלויז א רייד פון יאוש.
עוֹדָם מְדַבְּרִים עִמּוֹ וְסָרִיסֵי הַמֶּלֶךְ הִגִּיעוּ וַיַּבְהִלוּ לְהָבִיא אֶת־הָמָן אֶל־הַמִּשְׁתֶּה אֲשֶׁר־עָשְׂתָה אֶסְתֵּר׃ - בעת זיי האבן נאך גערעדט מיט אים, זענען די סריסים פונעם מלך אנגעקומען, און האבן זיך געאיילט צו ברענגען המן'ען צום משתה וואס אסתר האט געמאכט.
פארוואס איז די דאזיגע הדגשה "עודם מדברים עמו"? ס'וואלט דאך גענוג געווען צו שרייבן אז די סריסי המלך זענען אנגעקומען און האבן זיך געאיילט אים צו ברענגען צום משתה, ווייל דער משתה ווארט דאך אויף אים אויף היינט נאכט. זאגט דער מלבי"ם: קוק אויף דער השגחת השם. אינמיטן וואס זיי רעדן מיט אים זענען די סריסים אנגעקומען, און זענען אויסגעקומען צו זיין עדות צו דעם גאנצן שמועס. זיי האבן געהערט ווי המן זאגט פאר זרש און זיינע פריינט אז דער פלאן איז נאך אלץ בתוקף, אז ער האט א בוים הויך פופציג איילן און מרדכי וועט נאך הענגען דערויף, און אז אלעס וואס איז היינט פארגעקומען איז נישט מער ווי א מקרה.
און פארוואס איז דאס געווען גוט? ווייל שפעטער שטייט "ויאמר חרבונה אחד מן הסריסים": אט שטייט אויך דער בוים אין המנ'ס הויז, און ער איז צוגעגרייט פאר מרדכי'ן וואס האט גערעדט גוטס אויפן מלך. דערפאר האט אויסגעפעלט אז ס'זאל זיין "עודם מדברים עמו", כדי דער סריס זאל הערן, און דורך דעם וואס ער האט געהערט וועט ער קענען קומען און האנדלען קעגן המן'ען.
דער גאנצער קאפיטל ו' איז א קייט פון פונקטליכע צייט-פונקטן: דאס וואס דער שלאף איז פארפאלן געווארן פונעם מלך, דאס פארלאנגען דווקא דעם פריוואטן ספר הזכרונות וואו פרעמדע הענט האבן נישט גערירט און דער אמת איז נישט פארמעקט געווארן, די אנטפלעקונג אז די גדולה איז געגעבן געווארן פאר המן בטעות בעת מרדכי איז דער ראטעווער, המנ'ס אריינקומען פונקט אין יענע רגע, דאס אויסשטעלן די שאלה אויף אן אופן וואס וועט פארפירן המנ'ען צו פארלאנגען כבוד פאר זיך אליין, און די עדות וואס זענען אנגעקומען פונקט "עודם מדברים עמו". המן האט געוואלט הענגען מרדכי'ן און איז ארויסגעגאנגען לויפן פאר אים ווי א קנעכט, אבל וחפוי ראש; און אלעס וואס ער האט געוואלט פארענטפערן מיט א "מקרה", האבן זיינע חכמים און זרש אליין אפגעווארפן: ביי זרע היהודים איז נישטא קיין מקרה, נאר השגחה. "אשר החילות לנפול לפניו" איז דער קלארער סימן אז די יד שמים איז דא, און כל זמן מרדכי האלט זיך אין זיין שק, אין זיין תענית און אין זיין תפילה, האט דער שונא קיין שום אחיזה אין אים.