פתיחה: דער קאפיטל פונעם געשריי און דעם ווענדפונקט
קאפיטל ד' איז דער קאפיטל וואו דאס גאנצע בילד דרייט זיך איבער. ביז יעצט האבן מיר געזען ווי המן שפינט זיין בייזן פלאן בסתר, בשעת אחשוורוש אליין ווייסט נישט באמת וואס עס איז פארחתמ'עט געווארן מיט זיין רינגל. יעצט קומט מרדכי אריין אינעם בילד: ער ווייסט אלעס וואס איז געטאן געווארן, און ער נוצט צוויי כלים צוזאמען - תשובה און תפילה פון איין זייט, און א קלוגע נאטירלעכע השתדלות מפרסם צו זיין די זאך פון דער צווייטער זייט. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים לויט די פירושים פונעם מלבי"ם.
"ומרדכי ידע" - וואס איז דער חידוש אין דער ידיעה?
וּמׇרְדֳּכַי יָדַע אֶת כׇּל אֲשֶׁר נַעֲשָׂה, וַיִּקְרַע מׇרְדֳּכַי אֶת בְּגָדָיו וַיִּלְבַּשׁ שַׂק וָאֵפֶר, וַיֵּצֵא בְּתוֹךְ הָעִיר וַיִּזְעַק זְעָקָה גְדוֹלָה וּמָרָה׃ - און מרדכי האט געוואוסט אלץ וואס איז געטאן געווארן, און מרדכי האט געריסן זיינע בגדים און אנגעטאן זאק און אש, און ער איז ארויסגעגאנגען אין מיטן שטאט און געשריגן א גרויס און ביטער געשריי.
פרעגט דער מלבי"ם: וואס איז דער חידוש אין "ומרדכי ידע"? מיר האבן דאך געליינט אז די זאך איז מפורסם געווארן צו אלע פעלקער, מען האט געשיקט בריוו צו אלע עמים צו זיין גרייט אויף יענעם טאג. און אויב דו וועסט זאגן אז ער האט אויך געוואוסט די פרשת הכסף וואס המן האט געזאגט אפצואוועגן אויף די גנזי המלך - וואס איז די נפקא מינה פון דער ידיעה מער ווי אלע אנדערע ידיעות?
א צווייטע קשיא: אויב דו זעסט אז עס איז נגזר געווארן א גזירה, פארוואס גייט מרדכי ארויס און שרייט אין דער גאס פון דער שטאט? דאס איז דאך דער דרך פון נארישע מענטשן, אז ווען עס טרעפט א מענטש א צרה גייט ער און שרייט אין דער גאס. אין אזא מצב דארף מען דאך טראכטן אן עצה, זען מיט קלוגשאפט וויאזוי מען קומט ארויס פון דער צרה - און וואס וועט העלפן א געשריי אין דער גאס? און א דריטע קשיא: פארוואס קומט ער דוקא ביז צום שער המלך?
זאגט דער מלבי"ם: יושב בשמים ישחק. מיט אלע מחשבות וואס המן האט געטראכט אז די זאך וועט בלייבן בסוד, איז די זאך באקאנט געווארן פאר מרדכי בהשגחת השם. מרדכי האט געוואוסט דעם גאנצן משא ומתן און דין ודברים וואס איז געווען צווישן המן און אחשוורוש, און ער האט אויך געוואוסט וואס עס שטייט ביים יסוד פון המן'ס פלאן - וואס אחשוורוש אליין האט נישט געוואוסט.
פון וואנעט האט מרדכי געוואוסט?
אין דעם זענען פאראן פארשידענע דעות אין חז"ל. אין מדרש רבה ווערט געברענגט אז אליהו הנביא האט אים מודיע געווען. און עס איז פאראן א צווייטער מדרש, וואס רש"י ברענגט און ער ווערט אויך געברענגט אין תרגום שני: "בעל החלום" האט אים געזאגט - דאס הייסט, די זאך איז אים אנטפלעקט געווארן אין א חלום הלילה.
"אסתר מן התורה מניין" - די ווערטער פונעם חתם סופר
אז מיר האבן שוין דערמאנט דעם חלום, לאמיר דערמאנען אן אינטערעסאנטע זאך. חז"ל אין מסכת חולין (דף קל"ט) זאגן: אסתר מן התורה מניין? "וְאָנֹכִי הַסְתֵּר אַסְתִּיר פָּנַי מֵהֶם בַּיּוֹם הַהוּא". דער וואס לערנט דאס כפשוטו קלערט אז דא איז בלויז א סתם שייכות פון ווערטער, פונעם ווארט "אסתיר" - אסתר. און מען איז געוואוינט צו זאגן אז עס ליגט דא א טיפערער קשר, ווייל די גאנצע מגילת אסתר איז געווען בהסתר: עס איז דא נישט געווען קיין נס גלוי, נישט קיין שידוד מערכות הטבע, נאר אלעס בתוך הטבע.
אבער דער חתם סופר זאגט אז דער רמז וואס חז"ל האבן געמיינט איז צו דער באקאנטער דרשה פון רבא: "ואנכי הסתר אסתיר פני מהם ביום ההוא" - ביום ולא בלילה, בייטאג און נישט ביינאכט. און פארוואס? ווייל אפילו אין א תקופה פון הסתר פנים, ביינאכט איז דער הקדוש ברוך הוא בגילוי און מיט אן הארת פנים: אפילו אין דער צייט פון גלות און הסתר, "בחלום אדבר בו". און אויב אזוי, אסתר מן התורה מניין - אז דער הקדוש ברוך הוא איז מיט אונז אין גלות אויך בגילוי, אין א חלום ביינאכט? וואס וויאזוי דען איז די זאך באקאנט געווארן פאר מרדכי? דורך א חלום, ביינאכט. עס ליגט דא א רמז אז דער הקדוש ברוך הוא געפינט זיך מיט אונז אין גלות בהסתר, און מאידך גיסא אין א חלום הלילה - בגילוי.
פארוואס איז דער חלום אנטפלעקט געווארן פאר מרדכי און נישט פאר אסתר
נאר כדי א מענטש זאל זוכה זיין צו אן אמת'ן חלום, וואס איז ווי אן ארט נבואה, דארף ער זיין בשמחה: אין השכינה שורה אלא מתוך שמחה, און די גמרא זאגט "וכן לחלום טוב". דער וואס געפינט זיך אין שמחה איז זוכה צו אן אמת'ן חלום, א נבואישן חלום.
זאגט דער חתם סופר: אסתר האט געהאלטן אז אויב עס דארף קומען א נבואישער חלום, דארף ער קומען דורך איר - זי געפינט זיך דאך אין פאלאץ פונעם מלך, מיט עשירות און כבוד, כביכול בשמחה, און נישט דורך מרדכי וואס געפינט זיך נישט אין דער זעלבער שמחה. אבער דער אמת איז אז מרדכי איז געווען אין א פיל גרעסערער שמחה. פארוואס? ווייל אסתר איז טאקע געווען אינעם מלך'ס פאלאץ, אבער זי איז דארט געווען איינגעשפארט, בשעת מרדכי איז געווען א בן חורין. און וואס איז בעסער - א געפאנגענער מיט מעדנים, צי א בן חורין מיט פת חרבה? זיכער א בן חורין. מרדכי פארמאגט נישט די אלע מעלות וואס אסתר פארמאגט, אבער ער איז א בן חורין; אסתר פארמאגט א גרויסע מעלה, אבער זי איז איינגעשפארט. אויב אזוי איז מרדכי אין א גרעסערער שמחה, און ער איז ראוי'ער צו א חלום טוב.
און מיט דעם זאגט דער חתם סופר: מרדכי מן התורה מניין? "וְאַתָּה קַח לְךָ בְּשָׂמִים... מָר דְּרוֹר". און דער רמב"ן ערקלערט: מור איז א בשמים וואס קומט פון א געוויסער חיה, און "דרור" מיינט פריי - אזוי ווי "לקרוא לאסורים דרור" - אז די חיה גייט מיט איר אייגענעם פרייען ווילן צווישן די בייטן, און זי איז נישט פון די חיות וואס מען האלט איינגעשפארט אין שאלן. און דער רמב"ן זאגט אז דער בשמים פון דער חיה וואס גייט פריי איז פיל מער משובח פונעם מור וואס קומט פון א חיה וואס מען האדעוועט אין א קעפיג. פון דעם לערנט מען אויס: ווער איז מער משובח, דער וואס גייט פריי אדער דער וואס איז פארשפארט און געפאנגען? דער וואס גייט פריי. דעריבער מרדכי מן התורה מניין - פון וואו ווייסט מען אז עס פאסט אז דער חלום זאל זיך אנטפלעקן דווקא פאר מרדכי? "מר דרור", ווייל מרדכי גייט דרור, און צוליב דעם איז ער מער בשמחה און מער ראוי צו אן אמת'ן חלום. און אויסער דעם, "מר דרור" ווערט איבערגעזעצט אין תרגום "מירא דכיא" - מרדכי, מירא דכיא, אויך דאס איז מרומז אין די ווערטער.
די צוויי וועגן פון מרדכי: תפילה און השתדלות
לאמיר צוריקקערן צום ענין. מרדכי האט געוואוסט אלעס וואס איז פארגעקומען צווישן המן און דעם מלך, און ער האט אויך געוואוסט פונעם שפיצל וואס המן האט אנגעדריט אויף אחשוורוש און וויאזוי ער האט אים ארומגענארט. און פון יעצט גרייט ער זיך צו צוויי זאכן. ערשטנס - רייסט ער קריעה אויף זיינע בגדים און טוט אן שק ואפר, כדי צו טון תשובה און מתפלל זיין, ווייל לב מלכים ושרים ביד השם, און ער טוט א פעולה צו מעורר זיין רחמי שמים. אבער מיר אלע ווייסן אז יעקב אבינו האט זיך אנגעגרייט סיי צו תפילה און סיי צו מלחמה, דאס הייסט מען דארף אויך טון א נאטירלעכע השתדלות.
און דערפאר גרייט זיך מרדכי אויך מיט נאטירלעכע מיטלען. אז מען ווייסט אז המן מאכט דא אזא דריידל קעגן אחשוורוש און באהאלט אלעס אויס - וויאזוי לייזט מען די פראבלעם? דורך פרסום. אז יעדער זאל וויסן פון דער שרעקלעכער גזירה וואס המן פלאנט ביי זיך אין הארצן, און דעמאלט וועט זיין א שאנס זי מבטל צו זיין. ווארום דער גאנצער מהות און כוח פון דער גזירה שטעקט אין איר באהאלטנקייט, און אין דער מינוט וואס עס וועט ווערן קלאר פאר יעדן וואס ער פלאנט, וועט די גזירה בטל ווערן. דעריבער איז די ערשטע עצה צו מפרסם זיין די זאך, און דערפאר גייט ער ארויס אין די גאסן פון שטאט און שרייט, כדי צו פארזאמלען די המונים און אז די זאך זאל פארשפרייט ווערן. ווען ער וואלט געהאט א ראדיא-סטאנציע, וואלט ער דאס געטון דורך א ראדיא-סטאנציע; אבער אין יענע צייטן איז דער אופן צו פארשפרייטן א זאך געווען דורכ'ן שרייען אויף דער גאס, און קלאנגען וועלן איבערגעבן די זאך פון איינעם צום צווייטן, ביז עס וועט נתפרסם ווערן און יעדער וועט הערן וואס פאר א שרעקלעכע זאך המן בן המדתא האגגי האט דא אונטערגעשטעלט.
"ויבוא עד לפני שער המלך" - די שמועס פון טאג
וַיָּבוֹא עַד לִפְנֵי שַׁעַר הַמֶּלֶךְ, כִּי אֵין לָבוֹא אֶל שַׁעַר הַמֶּלֶךְ בִּלְבוּשׁ שָׂק׃ - און ער איז געקומען ביז פארן מלך'ס טויער, ווארום מען טאר נישט קומען צום מלך'ס טויער מיט א קלייד פון זאק.
ווער נאך איז וויכטיג אז ער זאל וויסן פונעם ענין? דער מלך אליין, וואס ער איז דאך דער הויפט נאר דא, ווי מיר האבן ערקלערט. דעריבער וויל מרדכי אז די זאך זאל ווערן באקאנט אינעם קעניגליכן הויף - ערשטנס פאר אסתר המלכה, און צווייטנס פארן מלך אליין.
און דער פסוק גיט אונז א הסבר אויף צוויי זאכן. איינס: דו ביסט אנגעקומען צום מלך'ס טויער - האסטו דאך געדארפט אריינגיין אינעווייניג און מודיע זיין די צרה. נאר איך קען דאך נישט אריינגיין אהין בלבוש שק, דעריבער קום איך "עד לפני שער המלך", ווי נענטער צום פאלאץ וואס מען קען נאר. און די צווייטע זאך: "אין לבוא אל שער המלך בלבוש שק" - דאס הייסט מען טאר אפילו גארנישט צוקומען נאנט צום מלך'ס טויער בלבוש שק. און יעצט, ווען אלע וועלן זען אז מרדכי איז צוגעקומען צום מלך'ס טויער בלבוש שק, וועט דאס זיין די שמועס פון טאג: "האסטו געהערט? מ'איז געקומען בלבוש שק צום מלך'ס טויער!". דער מלך לאזט נישט קומען צום טויער בלבוש שק, און פריער איז מען אויך קיינמאל נישט געקומען אזוי, און דא איז מרדכי אנגעקומען. דאס וועט זיין די פרישע "נייעס", און יעדער וועט רעדן און פרעגן פארוואס. און דורך דעם וועט ווערן א פרסום, און די זאך וועט דערגרייכן סיי צו די אויערן פונעם מלך און סיי צו די אויערן פון אסתר.
"אבל גדול ליהודים" - פארוואס דא?
וּבְכׇל מְדִינָה וּמְדִינָה מְקוֹם אֲשֶׁר דְּבַר הַמֶּלֶךְ וְדָתוֹ מַגִּיעַ, אֵבֶל גָּדוֹל לַיְּהוּדִים וְצוֹם וּבְכִי וּמִסְפֵּד, שַׂק וָאֵפֶר יֻצַּע לָרַבִּים׃ - און אין יעדער מדינה און מדינה, דער אָרט וואו דאָס וואָרט פונעם מלך און זיין געזעץ קומט אָן, איז אַ גרויסער טרויער ביי די אידן, און פאַסטן און געוויין און קלאָגן; זאַק און אַש ווערט אויסגעשפּרייט פאַר פילע.
פרעגט דער מלבי"ם: לכאורה איז דער דאָזיקער פסוק אריינגעשטעלט אין אַן אָרט וואו ער געהערט נישט. וואָס איז זיין שייכות נאָך די מעשים פון מרדכי? עס וואָלט געדאַרפט געשריבן ווערן פריער, ביים סוף פון פרק ג': "הרצים יצאו דחופים בדבר המלך והדת ניתנה בשושן הבירה, והמלך והמן ישבו לשתות והעיר שושן נבוכה" - און דאָרט וואָלט געווען דאָס אָרט צו דערציילן וועגן דער תגובה פון די אידן אין יעדער מדינה ומדינה. פאַרוואָס דערציילט מען מיר פריער אַז מרדכי האָט געוואוסט און אַז ער איז געקומען ביז פאַר שער המלך, און ערשט דערנאָך קערט מען זיך צוריק צו דערציילן וועגן דער השפּעה פון די אגרות?
נאָר לויט ווי מיר האָבן מסביר געווען, איז די זאַך פאַרשטענדלעך געוואַלדיק. איידער מרדכי האָט דאָס מפרסם געווען, וואָס איז געשטאַנען אין די אָפענע אגרות? "רבותי, זייט גרייט אויפן טאָג י"ג באדר, שאַרפט די כלי מלחמה" - אָן צו זאָגן פאַרוואָס. זענען די אידן דעמאָלט געווען אין אַן אבלות? ניין. זיי זענען געווען פּונקט ווי די איבעריקע גוים - נבוכים, צערודערט. מען ווייסט נישט וואָס דער מלך וויל, מען ווייסט נישט וואָס המן וויל, עס זענען דאָ בריוו און זייער ציל איז אומקלאָר. אָבער נאָכדעם וואָס מרדכי האָט אויסגעזאָגט און מפרסם געווען די זאַך, און געלאָזט וויסן פאַר יעדן אַז דאָ איז פאַראַן אַ פּלאַן פאַר אַן ענדגילטיקער השמדה, אַ פּלאַן אומצוברענגען אַלע אידן - דעמאָלט "בכל מדינה ומדינה מקום אשר דבר המלך ודתו מגיע, אבל גדול ליהודים". מרדכי האָט איבערגעקערט די וועלט, די ידיעה איז אַריבערגעגאַנגען פון אָרט צו אָרט דורך זיין געשריי, און די אידן האָבן אויפגעהויבן אַ קול צעקה. און דעריבער גיב אַכט אויפן לשון: "דבר המלך" - דאָס איז דער באַפעל, "ודתו" - דאָס זענען די פאַרזיגלטע בריוו; אין יעדן אָרט וואו די פאַרזיגלטע אגרות זענען אָנגעקומען, ווייסט מען שוין דאָרט וואָס שטייט אין זיי, ווייל מרדכי האָט אויפגעדעקט דאָס פאַרבאָרגענע.
פאַרוואָס "מדינה ומדינה" און נישט "עיר ועיר"
און לויט דעם, זאָגט דער מלבי"ם, ווערט פאַרענטפערט נאָך אַ קשיא. פאַרוואָס שטייט דאָ נאָר "ובכל מדינה ומדינה", בשעת ווייטער אין דער מגילה ווערט דערמאָנט "מדינה ומדינה ובכל עיר ועיר"? דאָ פעלט דאָס וואָרט עיר. זאָגט דער מלבי"ם: ווייל באמת איז די זאַך נישט אָנגעקומען צו אַלע שטעט אין דער מדינה, נאָר בלויז צו אַ טייל פון זיי, ווייל מרדכי'ס שופר איז דאָך שוואַך. ער האָט נישט די שליחים וואָס יאָגן זיך, ער האָט נישט דעם כוח פון פּובליסיטי וואָס אחשורוש און המן האָבן געהאַט. דערפאַר איז די זאַך אָנגעקומען צו יעדער מדינה - די שטאָט אין דער דאָזיקער מדינה און יענע שטאָט אין אַן אַנדער מדינה - אָבער מען קען נישט זאָגן אַז עס איז אָנגעקומען צו אַלע שטעט, און דערפאַר שטייט נישט "ובכל עיר ועיר".
די בגדים וואָס אסתר שיקט: דער שק פון אונטן
וַתָּבוֹאנָה נַעֲרוֹת אֶסְתֵּר וְסָרִיסֶיהָ וַיַּגִּידוּ לָהּ, וַתִּתְחַלְחַל הַמַּלְכָּה מְאֹד, וַתִּשְׁלַח בְּגָדִים לְהַלְבִּישׁ אֶת מׇרְדֳּכַי וּלְהָסִיר שַׂקּוֹ מֵעָלָיו, וְלֹא קִבֵּל׃ - און די מיידלעך פון אסתר און אירע קעמערלינגען זענען געקומען און האָבן איר דערציילט, און די מלכה איז זייער דערציטערט געוואָרן, און זי האָט געשיקט בגדים אָנצוטאָן מרדכי'ן און אַראָפּצונעמען זיין זאַק פון אים, און ער האָט נישט אָנגענומען.
פרעגט דער מלבי"ם: אויב זי האָט געשיקט אָנצוטאָן מרדכי'ן, איז דאָך זיכער די כוונה ער זאָל אויסטאָן דעם זאַק - און פאַרוואָס די כפילות "להלביש את מרדכי ולהסיר שקו"?
נאָר ווען מרדכי איז אָנגעקומען צום שער המלך, האָט אסתר געוואָלט הערן פון זיין אייגענעם מויל וואָס דאָ טוט זיך, און דעריבער שיקט זי אים בגדים כדי ער זאָל זיי אָנטאָן איבערן זאַק. גיט אַכטונג: זי פאַרלאַנגט נישט ער זאָל אינגאַנצן אויסטאָן דעם שק, נאָר "להסיר שקו מעליו" - אַראָפּצונעמען דעם שק פון זיין אָרט פון אויבנאויף און מאַכן אַז ער זאָל זיין פון אונטן. ווי אַזוי? "איך וועל דיר שיקן קליידער, דו וועסט זיי אָנטאָן, און דעמאָלט וועט דער שק זיין פון אינווייניק".
און ביי וועמען געפינען מיר אַ שק מבית? ביי יהורם. עס שטייט אַז ווען אַ פרוי איז געקומען צו אים און געשריגן און אים דערציילט אַז נעכטן איז געווען אַ שרעקלעכער הונגער אין שומרון און מען האָט אויפגעגעסן דעם זון פון איר שכנה, און היינט איז געקומען די ריי אויפצואעסן איר אייגענעם זון און יענע באַהאַלט איר קינד און וויל אים נישט געבן - האָט ער דאָס געהערט און צעריסן זיינע בגדים, און דעמאָלט האָט זיך אנטפּלעקט דער שק מבית, אַז אויף זיין לייב איז געווען אַ שק. עס איז דאָ אַ וועג אַז אַ מענטש טוט אָן אַ זאַק אנשטאָט אַן אונטערוועש (גופייה), כדי זיך צו ברעכן און פאַרריכטן. ביזן היינטיקן טאָג זענען פאַראַן צדיקים וואָס פּראַווען סיגופים און לייגן אַ שק אונטער דער העמד כדי עס זאָל זיך נישט אָנזען און מען זאָל עס נישט באַמערקן, און פון דער צווייטער זייט פּייניקט ער זיך און טוט זיך מצער זיין - פאַר כפרת עוונות אָדער לזכותם פון כלל ישראל.
אויך דאָ האָט אסתר נישט קיין כוונה מען זאָל אינגאַנצן אַראָפּנעמען דעם שק. זי זאָגט: איך וויל הערן פון מרדכי פּה אל פּה וואָס עס קומט דאָ פאָר, און כדי צו הערן פון אים מוז איך אים ברענגען אַהער; אָבער מען טאָר נישט קומען צום טויער פונעם קעניג אין בגדי שק. וואָס איז דער וועג? איך וועל אים אָנטאָן בגדים, און דער שק וועט נישט זיין מעליו (איבער אים) נאָר אונטער אים, און דעמאָלט וועט ער קענען אריינגיין אינעם שער המלך.
און פאַרוואָס איז דער פּלאַן נישט צושטאַנד געקומען? "ולא קיבל". זאָגט דער מלבי"ם: ווייל ער האָט נישט געוואָלט איבעררייסן קיין איין רגע פון די תחנונים. ווייל אויב ער הערט אויף מיט די תחנונים, איז עס גלייך ווי ער זאָגט: "אַ רגע, רבונו של עולם, וואַרט, אפשר וועלן מיר זיך אַליין מסדר זיין; איך וועל צוגיין צו אסתר און זען צי מיר האָבן אַן עצה". און ווי קען אַ מענטש טאָן אַזאַ זאַך - ער שטייט און בעט תחנונים פאַרן אויבערשטן, און ער זאָל איבערלאָזן דעם קודשא בריך הוא און גיין זוכן עצות פון אַ בשר ודם? דעריבער, אַראָפּצונעמען דעם שק, דאָס הייסט אויפצוהערן די תחנונים און זיך ווענדן צו אַ בשר ודם, דאָס האָט מרדכי נישט געוואָלט טאָן.
פארוואס דווקא התך
וַתִּקְרָא אֶסְתֵּר לַהֲתָךְ מִסָּרִיסֵי הַמֶּלֶךְ אֲשֶׁר הֶעֱמִיד לְפָנֶיהָ, וַתְּצַוֵּהוּ עַל מׇרְדֳּכָי לָדַעַת מַה זֶּה וְעַל מַה זֶּה׃ - און אסתר האט גערופן התכ'ן, פון די קעניג'ס קאמערדינער וואס ער האט געשטעלט צו באדינען פאר איר, און זי האט אים באפוילן וועגן מרדכי'ן, צו וויסן וואס דאס איז און איבער וואס דאס איז.
פרעגט דער מלבי"ם עטליכע קשיות: פארוואס קלויבט זי אויס דווקא התכ'ן צו זיין דער פארבינדונגס-מאן צווישן איר און מרדכי'ן? וואס מיינט "מסריסי המלך אשר העמיד לפניה"? וואס איז דער באדייט פון "ותצווהו על מרדכי" - גלייך ווי ער וואלט געווען ממונה איבער מרדכי'ן, עס וואלט דאך ענדערש געדארפט שטיין אז זי זאל פרעגן פון מרדכי'ן וואס דאס איז און איבער וואס דאס איז? און וואס איז די דאפלטע לשון "מה זה ועל מה זה"?
זאגט דער מלבי"ם: נאכדעם וואס אסתר פארשטייט אז עס ליגט דא א געהיימער סוד, שיקט זי דווקא התכ'ן, וואס איז ביי איר געווען בבחינת "נאמן רוח מכסה דבר" - א געטרייער מענטש אויף וועמען מען קען זיך פארלאזן, אז אויב עס איז דא א געהיימע זאך וועט ער עס האלטן בסוד, ער וועט עס נישט פארשפרייטן, נאר ער וועט קומען און זאגן נאר פאר איר די זאכן. און אויף וואס איז געווען איר בטחון? "מסריסי המלך אשר העמיד לפניה" - דאס איז א קאמערדינער וואס איז געשטעלט געווארן פאר איר אלס א פריוואטער משרת, און וויבאלד ער איז איר פערזענליכער באדינער האט זי אין אים געהאט א פאלקאמען צוטרוי.
נאר זי ווייסט נישט צי מרדכי וועט אויך האבן צוטרוי צו אים. איך קען אים, דער קעניג האט אים געשטעלט פאר מיר אלס משרת, און איך האב קיין שום ספק אין אים - אבער איך ווייס נישט צי מרדכי וועט אים געטרואיען אויסצוזאגן פאר אים זיינע באהאלטענע סודות. דערפאר שטייט "ותצווהו על מרדכי": איך באפעל דיר צו מאכן אן אויספארשונג אויפן פלאץ, קוק אליין נאך, פרוביר צו דערשנאפן און דערגיין וואס עס שטייט הינטער דעם דאזיגן געשריי און וואס איז די סיבה דערצו.
"מה זה ועל מה זה" - ווי א דאקטער וואס גריבלט אויס דעם שורש פון דער קראנקהייט
זאגט דער מלבי"ם: ווען א מענטש גייט צו א דאקטער, פארשט דער דאקטער קודם כל דעם מהות פון דער קרענק - ר' איד, איר ליידט פון א שווערער פארקילונג אדער פון א שארפער לונגען-אנצינדונג; דאס זענען די צייכענעס פון דער קראנקהייט, דאס איז די דיאגנאזע. דערנאך דארף ער זען וואס האט דאס גורם געווען: זאגט מיר, טוט איר זיך אן ווארעם? זענט איר ארויס אינדרויסן ווען עס איז געווען א רעגן און קאלט? אטעמט איר קאלטע לופט? איז אייער הויז געווארעמט? דאס איז די צווייטע מדרגה, וואו דער דאקטער דערגייט וואס האט גורם געווען די קראנקהייט. ווארום אויב איך וועל נישט וויסן וואס ברענגט עס, וויאזוי וועל איך קענען היילן? איך וועל אייך אויסהיילן און עס וועט צוריקקומען, און נאכאמאל אויסהיילן און נאכאמאל צוריקקומען.
לאמיר געבן א משל: מען פארציילט אויף א מענטש וואס איז געגאנגען צום דאקטער, און דער דאקטער האט אים געזאגט אז ער ליידט פון א הוסטן און א גאר שארפע אנצינדונג אינעם האלדז, דער האלדז איז ממש רויט. אבער ער האט צוגעלייגט און אים געזאגט: זאלסט וויסן אז בדרך כלל זענען דאס סימפטאמען פון איינעם וואס ליידט פון א באַקטעריע אין די געדערעם. אויב איך וואלט בלויז געקוקט אויבנאויף - "דו האסט א פראבלעם אינעם האלדז, נעם א רפואה פארן האלדז, באהאנדל עס" - וואלט איך דאך נישט באהאנדלט דעם פראבלעם ביים שורש. עס וואלט געהאלפן אויף א קורצע צייט, אבער די באַקטעריע אינעם מאגן וואלט צוריקגעברענגט די קרענק פון דאס ניי. א גוטער דאקטער גריבלט אויס אויך די סיבות.
און דאס האט אסתר געמיינט צו זאגן: איך וויל געוואויר ווערן "מה זה" - די צרה אליין, און "על מה זה" - פון וואס נעמט זיך די זאך. נישט נאר עצם הצרה, נאר אויך וואס האט איר גורם געווען. ווייל אויב איך וועל בלויז וויסן די צרה אליין, וועל איך זי אפשר לייזן, אבער די גורמים וועלן ווייטער ווירקן און ברענגען נאך א צרה. עס איז נישט גענוג אוועקצונעמען דעם מסובב אויב מען נעמט נישט קודם אוועק די סיבה, און מען מוז אויספארשן וואס איז די גורמ'דיגע סיבה.
התך גייט ארויס צום גאס פון דער שטאט
וַיֵּצֵא הֲתָךְ אֶל מׇרְדֳּכָי אֶל רְחוֹב הָעִיר אֲשֶׁר לִפְנֵי שַׁעַר הַמֶּלֶךְ׃ - און התך איז ארויסגעגאנגען צו מרדכי'ן צום גאס פון דער שטאט, וואס איז פארן קעניג'ס טויער.
לאמיר באמערקן: עס שטייט נישט "ויצא וידבר עם מרדכי", נאר אז ער גייט ארויס צום גאס פון דער שטאט. וואס איז דער דגש? זאגט דער מלבי"ם: ער האט געטאן פונקט וואס אסתר האט אים באפוילן - אויסצושמעקן און נאכצוגריבלען. ער גייט ארויס צו מרדכי'ן, אבער דורך דער גאס פון דער שטאט: ער שפאצירט אין גאס, פרובירט צו הערן וואס איז געשען, איבער וואס איז דער טומל און איבער וואס זענען די געשרייען - טאמער וועט אים מרדכי נישט אלעס אויפדעקן, זאל ער כאטש האבן א שטיקל באגריף איבער וואס עס טוט זיך דא אפ.
"את כל אשר קרהו" און "פרשת הכסף"
וַיַּגֶּד לוֹ מׇרְדֳּכַי אֵת כׇּל אֲשֶׁר קָרָהוּ, וְאֵת פָּרָשַׁת הַכֶּסֶף אֲשֶׁר אָמַר הָמָן לִשְׁקוֹל עַל גִּנְזֵי הַמֶּלֶךְ בַּיְּהוּדִים לְאַבְּדָם׃ - און מרדכי האָט אים דערציילט אַלץ וואָס עס האָט מיט אים פּאַסירט, און די פּרשה פונעם געלט וואָס המן האָט צוגעזאָגט צו וועגן אויף די שאַצקאַמערן פונעם מלך קעגן די ייִדן זיי אומצוברענגען.
אָבער מרדכי אַנטפּלעקט אים יאָ. און דער מלבי"ם פרעגט: וואָס באַדייט "את כל אשר קרהו"? "קרהו" - גלײַך ווי עס וואָלט אים פּאַסירט אַ פּריוואַטע זאַך, בעת דאָ איז דאָך דאָ אַן אומגליק וואָס האָט פּאַסירט צום גאַנצן כלל ישראל, און עס וואָלט געדאַרפט שטיין "את כל אשר קרה"! און נאָך מער: וואָס איז "פרשת הכסף"? מען וואָלט דאָך געדאַרפט זאָגן "ואת הכסף אשר אמר המן לשקול על גנזי המלך" - צי פעלט דען אויס אַ "פּרשה" פאַר דעם געלט?
זאָגט דער מלבי"ם: קודם האָט אים מרדכי געזאָגט וואָס עס איז די סיבה, וואָס ער אַליין איז דער מסובב דערצו. דו ווילסט וויסן ווער עס איז דער גורם צו דעם אַלעס, ווער עס שטייט אינעם יסוד, וואָס איז די אינערלעכע מחלה וואָס האָט גורם געווען די צרה? דאָס בין איך. וויסן זאָלסטו, איך האָב זיך נישט געבוקט פאַר המן. דאָס איז "את כל אשר קרהו" - אויף אַ פּריוואַטן אופן; די זאַך האָט זיך אָנגעהויבן פֿון מיר, פֿון דעם וואָס איך האָב זיך נישט געבוקט פאַר המן.
און דערנאָך האָט ער אים געזאָגט די "פרשת הכסף". דאָס הייסט: אינעם געלט וואָס המן האָט געפּלאַנט צו וועגן פאַר אחשוורוש זענען פאַראַן צוויי ביאורים - אַ נגלה און אַ נסתר. פאַר אחשוורוש וואָס האָט ער געזאָגט? "עשרת אלפים כיכר כסף אשקול על ידי עושי המלאכה". דאָס הייסט: דו האָסט נישט, מיין האַר דער מלך, וואָס צו זאָרגן. דו האָסט מורא אַז די זאַך וועט קאָסטן געלט - וואָרום אחשוורוש האָט דאָך געמיינט אַז המן פּלאַנט זיי אָפּצושמדן פון זייער דת, און דאָס איז אַ גרויסע צערעמאָניע מיט פיל הוצאות - און אויף דעם זאָגט אים המן: דו האָסט גאָרנישט וואָס צו זאָרגן, די גלחים וועלן אַזוי פיל שמחה האָבן צו קומען און איבערפירן די דאָזיקע פּראָבלעמאַטישע אומה פֿון זייער דת, אַז זיי וועלן זיין גרייט צו צאָלן געלט אויף יעדן קאָפּ. און נישט בלויז אַז דו וועסט נישט האָבן קיין שום עקאָנאָמישן היזק און וועסט נישט דאַרפן אויסגעבן קיין הוצאות, נאָר עס וועט נאָך זיין דאָ אַן הכנסה פאַרן מלך'ס שאַצקאַמער - עשרת אלפים כיכר כסף.
אָבער וואָס האָט המן באמת געמיינט? לויט זיין פּלאַן, וואָס שטייט מען צו טאָן מיט די ייִדן? להשמיד, להרוג ולאבד. און די ייִדן זענען דאָך בעלי ממון. און אַזוי האָט המן געקלערט: די השמדה וועט אויסגעפירט ווערן דורך די פעלקער, און דער שלל וואָס מען וועט רויבן פֿון די געהרגעטע ייִדן וועט איבערגעגעבן ווערן אינעם מלך'ס פּאַלאַץ - פֿון דעם וועט זיין אַ מכס פאַרן מלך, און דאָס וועט זיין די עשרת אלפים כיכר כסף. און דאָס איז וואָס מרדכי זאָגט: "פרשת הכסף" - וויסן זאָלסטו, אויך אינעם ענין פונעם געלט איז דאָ דאָ אַ פאַרבאָרגענע פּרשה, און איך וויל דיר מפרש זיין די נסתר'דיקע זאַך. אחשוורוש מיינט אַז די גלחים וועלן באַצאָלן געלט כדי צו שמד'ן די ייִדן, אָבער המן מיינט אַז דער שלל וואָס מען וועט רויבן פֿון די געהרגעטע ייִדן, דאָס וועט אַריינגיין אינעם מלך'ס אוצר.
לסיכום:
פּרק ד' לערנט אונדז מרדכי'ס וועג: בהשגחת השם איז אים באַקאַנט געוואָרן נישט בלויז די גזירה אַליין נאָר אויך איר פאַרבאָרגענער סוד, דער גאַנצער משא ומתן צווישן המן און אחשוורוש - און דאָס דורך אַ חלום הלילה, וואָס איז דער גילוי פנים אינעווייניק אינעם הסתר. און פֿון דאַנען אַרבעט מרדכי אויף צוויי וועגן: שק ואפר און תחנונים אָן אויפהער אויף קיין רגע, און פֿון דער אַנדערער זייט אַ גרויסער פּירסום פונעם סוד, מיט אַ געשריי אין די גאַסן און מיטן צוקומען צום שער המלך אָנגעטאָן אין שק, וואָס דאָס ווערט דער שמועס פונעם טאָג און דערגרייכט צו די אויערן פונעם מלך און אסתר. דער פּירסום איז דאָס וואָס האָט פאַרוואַנדלט "העיר שושן נבוכה" צו "אבל גדול ליהודים", און דאָס איז וואָס וועט צעברעכן דעם כוח פֿון דער גזירה, וואָס איר גאַנצע תוקף איז געווען דאָס וואָס זי איז געווען פאַרבאָרגן. און אסתר פֿון איר זײַט שיקט דוקא דעם געטרייען התך, און בעט צו דערגיין נישט בלויז "מה זה" נאָר אויך "על מה זה" - דעם שורש פֿון דער זאַך; און מרדכי ענטפערט איר אויף ביידע זאַכן: די פּריוואַטע סיבה פֿון וואַנען אַלץ האָט זיך אָנגעהויבן, און די פּרשת הכסף הינטער וועלכער עס באַהאַלט זיך דער פּלאַן פֿון השמדה.