אין דעם טייל פונעם קאפיטל גייען מיר ווייטער נאך דעם גרויסן מהלך פון אחשורוש: פעסטצושטעלן און קלאר מאכן אז ושתי האט קיין שום חלק אין דער מלוכה, און אז זיין קעניגרייך שטאמט בלויז מצד דעם כיבוש - דאס הייסט אן אבסאלוטע און אומבאגרענעצטע ממשלה. וויאזוי איז ער זיך מתחכם דאס צו טאן? ער באפעלט צו ברענגען ושתי פאר אים, כדי צו ווייזן פאר יעדן: איך האב איר נישט גענומען צוליב דעם יחוס, נאר איינציג און אליין צוליב איר אויסערלעכער שיינקייט. פונעם מאמענט וואס איך האב איינגענומען די וועלט, איז דער יחוס שוין מער נישט רעלעוואנט, און איך דארף אים נישט. מכח וואס הערש איך? מכח דעם כיבוש. און א מלוכה מכח כיבוש איז אן אבסאלוטע ממשלה. דער מלבי"ם ווייזט אויף וויאזוי אחשורוש פירט זיך דא אויף מיט פינף מהלכים כדי אויפצוווייזן די דאזיקע נקודה: איך בין אן אייגענער קעניג און איך בין אין איר בכלל נישט אנגעהאנגען.
בַּיּוֹם הַשְּׁבִיעִי כְּטוֹב לֵב־הַמֶּלֶךְ בַּיָּיִן אָמַר לִמְהוּמָן בִּזְּתָא חַרְבוֹנָא בִּגְתָא וַאֲבַגְתָא זֵתַר וְכַרְכַּס שִׁבְעַת הַסָּרִיסִים הַמְשָׁרְתִים אֶת־פְּנֵי הַמֶּלֶךְ אֲחַשְׁוֵרוֹשׁ׃ - אויפן זיבעטן טאג, ווען דאס הארץ פונעם מלך איז פריילעך געווען פון וויין, האט ער געזאגט צו מהומן, בזתא, חרבונא, בגתא און אבגתא, זתר און כרכס, די זיבן סריסים וואס באדינען דעם קעניג אחשורוש.
דער ערשטער מהלך: דאס שיקן די סריסים. ווען ושתי וואלט באטראכט געווארן ווי איינע וואס הערשט מצד זיך אליין, וואלטן דען סריסים איר געפירט? דאס איז פונקט ווי מען שיקט א פשוטן פאליציאנט איר צו ברענגען. די שרים וואלטן געדארפט ארויסגיין איר אנטקעגן - זי איז דאך א מלכה! פאר א מלך שטייען אויף אלע שרים, און ווען מען וויל זיך ווענדן צו אים, ווענדן זיך די שרים. אויב זי איז א מלכה, וואלטן די שרים געדארפט צוגיין צו איר און זאגן: אייער מלוכישע הויכקייט, דער קעניג בעט זיך צו טרעפן מיט אייך. אבער ניין; ער שיקט עטלעכע סאלדאטן: גייט און ברענגט די דאזיקע פרוי. דאס איז א וועג פון בזיון.
און נאך מער: אפילו אויב דו ווילסט איר ברענגען דורך משרתים, ברענג איר דורך אירע אייגענע משרתים - דאס איז א דרך כבוד. אבער אלס טייל פון דער כוונה איר צו דערנידערן און ווייזן אז ער איז נישט אנגעהאנגען אין איר, שיקט ער דווקא די "שבעת הסריסים המשרתים את פני המלך אחשורוש". דאס איז דער דגש: נישט אירע אייגענע סריסים, נאר מיינע משרתים וואס באדינען מיך. אירע סריסים זענען גארנישט, איך רעכן זיך בכלל נישט מיט זיי; מיינע קנעכט וועלן גיין איר ברענגען. דאס איז א גרויסע השפלה, כאילו ער רעכנט איר ווי איינע פון זיינע פילגשים - נישט די מלכה וואס בזכות איר האב איך די מלוכה, נאר ווי איינע פון די דינסטן. און דערפאר רעכנט דער פסוק אויס זייערע נעמען: קוקט אויף די דאזיקע סריסים וואס באדינען פאר מיר - זיי האט ער געשיקט איר צו ברענגען, און דאס איז געווען כדי צו פארגרעסערן איר בזיון.
לְהָבִיא אֶת־וַשְׁתִּי הַמַּלְכָּה לִפְנֵי הַמֶּלֶךְ בְּכֶתֶר מַלְכוּת לְהַרְאוֹת הָעַמִּים וְהַשָּׂרִים אֶת־יׇפְיָהּ כִּי־טוֹבַת מַרְאֶה הִיא׃ - צו ברענגען ושתי די קעניגין פארן מלך מיטן קרוין פון דער מלוכה, צו ווייזן די פעלקער און די שרים איר שיינקייט, ווייל זי איז געווען שיין פון אויסזען.
ערשטנס, שטייט געשריבן "להביא", צו ברענגען. אזוי שיקט מען ברענגען א הונט; א מענטש - שיקט מען רופן. פארוואס רופט מען אים? ווייל ער איז א בר דעת צו באשליסן צי ער וויל קומען; איך רוף דיר און איך בעט אז דו זאלסט קומען. אבער דא בעט ער נישט זי זאל קומען: גייט און ברענגט איר, אזוי ווי מען שלעפט א בהמה. דאס איז א חלק פון דער השפלה, צו באהאנדלען איר ווי איינע פון זיינע דינסטן.
צווייטנס, עס שטייט נישט "להביאה" (איר צו ברענגען), נאר ער דערמאנט נאכאמאל "את ושתי המלכה". ער פארלאנגט אז מען זאל איר ברענגען אויף אן אופן אז יעדער זאל וויסן אז זי איז "ושתי המלכה" און נישט "המלכה ושתי": אז ווען זי וועט אריינקומען, זאלן אלע וויסן אז מען ברענגט איר ווי איינע וואס האט נישט קיין מלוכה מכח זיך אליין. ושתי האט חתונה געהאט מיט מיר און איז געווארן א מלכה, אבער זי איז נישט קיין מלכה מצד זיך - און דערפאר גייט דער טיטל פונעם קעניגרייך נישט פאר איר נאמען.
דריטנס, "לפני המלך בכתר מלכות". לכאורה וואלט געדארפט שטיין פארקערט: "את ושתי המלכה בכתר מלכות לפני המלך"; און אויסער דעם זעט אויס די ווערטער "לפני המלך" ווי איבעריק. נאר דא ליגט א גרויסע חכמה: אחשורוש באפעלט מען זאל איר נישט ברענגען מיטן קרוין. זי זאל ארויסגיין פון דער סעודה אן א קרוין, און ערשט ווען זי וועט שטיין פארן מלך זאל מען ארויפלייגן דעם קרוין אויף איר. וואס ווייזט דאס פאר יעדן? כל זמן זי שטייט נישט פארן מלך - איז זי גארנישט. אין דער מינוט וואס זי שטייט פארן מלך, לייגט מען אויף איר דעם קרוין: מכח וועמען הערשט זי? מכח מיר! איך בין אין איר בכלל נישט אנגעהאנגען. און דאס מיינט "לפני המלך בכתר מלכות" - זי זאל נישט אנטאן דעם קרוין ביז זי קומט פארן מלך.
אגב, חז"ל האבן געלערנט אז ער האט פארלאנגט פון איר צו קומען אן קיין צניעות, און פון וואו לערנט מען דאס? פון דעם וואס עס שטייט "בכתר מלכות" און נישט "בבגדי מלכות" - דאס מיינט אז זיין בקשה איז געווען בלויז מיטן כתר מלכות, כדי צו ווייזן איר שיינקייט. און דאס שטימט נאך מער מיטן ביאור פונעם מלבי"ם, אז ער פירט זיך מיט איר ווי מיט איינע פון די נידעריקסטע: איך האב איר בלויז גענומען צוליב איר שיינקייט, און אויסער דעם האט זי גארנישט. זי האט נישט קיין יחוס - ווייל אויב מען נעמט א פרוי צוליב יחוס, וואס האט שיינקייט דערמיט? שיינקייט איז א נידעריקע און אויסערלעכע זאך, און האט נישט קיין שייכות צום יחוס. דער יחוס איז דאס קעניגרייך. מאכט דען אויס צי דער מלך איז מיאוס? און וואס העלפט א שיינער מענטש וואס איז אן ארימאן און אן אביון? די מלוכה איז מצד דעם יחוס. נאר אחשורוש זאגט זיי: זאלט איר וויסן, זי האט קיין שום שייכות צו דער מלוכה; איך האב איר גענומען ווייל איך, אלס מלך, האב געזוכט א שיין כלי.
און מיט דעם וואס ער ווייזט איר שיינקייט, באלעדיגט ער למעשה אלע שרים און אלע וואס זיצן פאר אים, כאילו ער זאגט זיי: איך בין דא א מלך מיט כוח, איך בין נישט אנגעוואנדן אין אייך און נישט אין איר. ווארום אויב בין איך אנגעוואנדן אין אייך, מיינט עס אז איך בין אנגעוואנדן אין איר; אויב האב איך באקומען די מלוכה פון איינעם וואס איז געווען פאר מיר, האב איך תנאים און איך האב באגרענעצונגען. אבער ניין - איך האב נישט קיין שום תנאים און קיין שום באגרענעצונגען כלל. איך האב איינגענומען מיט כוח, און ווי א תופס בכוח איז אלעס איבערגעגעבן אונטער מיין האנט. דאס אלעס איז געטון געווארן כדי ער זאל קענען קעניגן מיט אן אומבאגרענעצטער מלוכה.
וַתְּמָאֵן הַמַּלְכָּה וַשְׁתִּי לָבוֹא בִּדְבַר הַמֶּלֶךְ אֲשֶׁר בְּיַד הַסָּרִיסִים וַיִּקְצֹף הַמֶּלֶךְ מְאֹד וַחֲמָתוֹ בָּעֲרָה בוֹ׃ - און די קעניגין ושתי האט זיך אפגעזאגט צו קומען אויפן באפעל פונעם קעניג דורך די סריסים, און דער קעניג האט זיך זייער געבייזערט, און זיין צארן האט געברענט אין אים.
אלע פלענער זענען געוואלדיג שיין - ביז ושתי קומט און צעמישט אים אלע קארטן. גיט א קוק אויפן לשון: "ותמאן המלכה ושתי". דא קומט דער טיטל פארן נאמען, ווייל לויט איר מיינונג איז זי "המלכה ושתי". וואס הייסט דאס "ושתי" פון וואס ער רעדט? איך בין א בת מלכים, און ער האט פארגעסן די היסטאריע - ער איז א מלך נאר אדאנק מיר. איך בין קודם כל א מלכה, און ערשט דערנאך ושתי.
און פארוואס זאגט זי זיך אפ? צוויי סיבות ליגן אינעם פסוק. די ערשטע: "לבוא בדבר המלך" - ער באפעלט מיר ווי א געבאט און אן אנזאג, און אז איך זאל אנטון דעם כתר בלויז פאר אים; די דאזיגע השפלה בין איך נישט גרייט מיטצומאכן. די צווייטע: "אשר ביד הסריסים" - צי שיקט ער מיך אפנעמען ווי איינע פון די נידעריגע פרויען דורך די סריסים? ער שיקט זיינע משרתים: גייט און ברענגט די דאזיגע פרוי? קומט אויס אז מיט דעם האט זי חרוב געמאכט זיין גאנצן פלאן און מפר געווען זיין גאנצע עצה: ער האט געוואלט אנהאלטן די מלוכה מצד זיך אליין, און זי זאגט פאר יעדן - א טעות, די גאנצע מלוכה איז דאך בלויז פון מיין כוח.
ווער עס האט וואונדערבארע פלענער און זיי פאלן אין וואסער - ווערט אין כעס. "ויקצוף המלך מאוד וחמתו בערה בו". פרעגט דער מלבי"ם: וואס איז דער חילוק צווישן קצף און חימה? קצף איז בגלוי - עס איז דאך ווי שוים אויפן אויבערפלאך פונעם וואסער, עס שפריצט ארויס, און דערפאר ביי א מענטש וואס קאכט פאר כעס קומט ארויס שוים פון מויל; דאס איז א כעס וואס מען זעט, אפן און אויסערליך. ווידער "חמתו בערה בו" - דאס איז אן אינערליכע זאך וואס עסט אים אויף פון אינעווייניג. און פארוואס באטאנט דער כתוב אז עס איז דא געווען סיי אן אויסערליכער קצף און סיי אן אינערליכע חימה?
לויט ווי מיר האבן מסביר געווען שטימט עס געוואלדיג. דער אויסערליכער קצף: איך האב באפוילן עמיצן צו קומען, און פאר די אויגן פון יעדן פייפט זי אויף מיר. וואספארא בזיון, בפרהסיא - אוודאי ווער איך אין כעס. אבער עס איז דא דא אויך אן אינערליכע ברענונג: די גאנצע סעודה איז געווען באשטימט צו ווייזן אז איך בין אן הערשער איבער אלעם; דאס אויסגעבן דאס געלט און דאס גאלד - צו ווייזן אז איך בין אן הערשער איבער אלעם; דאס מכבד זיין די פשוט'ע פונקט ווי די חשוב'ע - צו ווייזן אז איך בין אן הערשער איבער אלעם; און דער פלאן צו ברענגען ושתי אויף אזא ביליגן און משפיל'דיגן אופן - צו ווייזן אז איך בין דער מושל, מיט אן אומבאגרענעצטער ממשלה. און פלוצים ווערט אלעס חרוב, און דער גאנצער פלאן פאר וועלכן איך האב געהארוועט איז געווען לריק, ווייל יעצט זאגט זי פאר יעדן אז ער הערשט אויף גארנישט, און די מלוכה דא איז נאר מכוחה.
און דאס קען אחשורוש נישט זאגן. ער קען דאך נישט אנטפלעקן די באהאלטענע געדאנקען פון זיין הארץ און אויסרופן: איך האב דאס אלעס געטון כדי צו ווייזן אז איך בין דער מושל. דערפאר בלייבט דאס אינעווייניג און עסט אים אויף אין זיך - "וחמתו בערה בו". און וואס זעט יעדער? אז איך האב געהייסן זאגן דער מלכה זי זאל קומען און זי איז נישט געקומען, און דאס איז טאקע פארדריסליך - דאס איז דער אויסערליכער קצף. זיי זעען איין זאך, און ער באהאלט נאך טויזנט, אלעס וואס קאכט זיך אינעווייניג, אז דער גאנצער פלאן איז חרוב געווארן צוליב דעם מעשה פון ושתי.
וַיֹּאמֶר הַמֶּלֶךְ לַחֲכָמִים יֹדְעֵי הָעִתִּים כִּי־כֵן דְּבַר הַמֶּלֶךְ לִפְנֵי כׇּל־יֹדְעֵי דָּת וָדִין׃ - און דער קעניג האט געזאגט צו די חכמים וואס קענען די צייטן, ווייל אזוי איז געווען דער סדר פונעם קעניגס ווארט פאר אלע וואס קענען דת און דין.
וְהַקָּרֹב אֵלָיו כַּרְשְׁנָא שֵׁתָר אַדְמָתָא תַרְשִׁישׁ מֶרֶס מַרְסְנָא מְמוּכָן שִׁבְעַת שָׂרֵי פָּרַס וּמָדַי רֹאֵי פְּנֵי הַמֶּלֶךְ הַיֹּשְׁבִים רִאשֹׁנָה בַּמַּלְכוּת׃ - און די נאנטע צו אים זענען געווען כרשנא, שתר, אדמתא, תרשיש, מרס, מרסנא, ממוכן, די זיבן שרים פון פרס ומדי וואס זעען דעם קעניגס פנים, וואס זיצן אויבן-אן אין דער מלוכה.
כְּדָת מַה־לַּעֲשׂוֹת בַּמַּלְכָּה וַשְׁתִּי עַל אֲשֶׁר לֹא־עָשְׂתָה אֶת־מַאֲמַר הַמֶּלֶךְ אֲחַשְׁוֵרוֹשׁ בְּיַד הַסָּרִיסִים׃ - לויטן געזעץ, וואס דארף מען טאן מיט דער קעניגין ושתי, פאר דעם וואס זי האט נישט אויסגעפירט דעם באפעל פונעם קעניג אחשורוש דורך די קאמערדינער (סריסים).
לאמיר מקדים זיין די קשיות: ווער זענען "די חכמים" און ווער זענען "יודעי העיתים"? און אויב מיר האבן שוין געהאט חכמים און יודעי עיתים, פארוואס קומען דא אריין נייע - "יודעי דת ודין"? וואס איז דער חילוק צווישן זיי? וואס באדייט "והקרוב אליו" (די וואס זענען נאנט צו אים), און צו וועמען שטייט דאס קעגנאיבער? פארוואס טוט דער פסוק פארטאפלען דריי טיטלען - "שרי פרס ומדי", "רואי פני המלך", "היושבים ראשונה במלכות" - און ס'איז נישט גענוג איינס פון זיי? און פארוואס ווערט באטאנט "ביד הסריסים"? ס'איז דאך גענוג אז זי האט נישט געפאלגט דעם באפעל פונעם קעניג, צו וואס פעלט אויס צו באטאנען אויף וועלכן וועג מ'האט איר איבערגעגעבן די שליחות?
זאגט דער מלבי"ם: פון די ווערטער פונעם קעניג קען מען קלאר זען, אז טראץ זיין גרויסן און שרעקליכן כעס, האט דער קעניג געזוכט א וועג ארויס, ער האט געזוכט א לייטער ווי אזוי אראפצוקריכן פונעם הויכן בוים וואס ער איז ארויפגעקראכן - א וועג ווי אזוי איר למעשה נישט אומצוברענגען. און פארוואס? ווייל "על כל פשעים תכסה אהבה" (ליבע דעקט צו אלע זינד). עס זעט אויס אז זי איז געווען אן אויסערגעווענליכע יפת תואר, ווי ער אליין האט געזאגט, און זיין הארץ איז געווען צוגעבונדן צו איר. הגם ער האט איר געוואלט פארשעמען כדי צו ווייזן פאר יעדן אז ער איז דער איינציגער הערשער, האט ער אבער נישט געמיינט צו גיין דערמיט ביזן סוף, נישט איר צו פארלירן און נישט איר צו הרג'ענען. דעריבער זעט מען אין אלע קומענדיגע פסוקים ווי דער קעניג שפינט א פלאן אז צום סוף זאל ושתי ארויסגיין ריין פון דער מעשה. הגם זיין כעס האט געברענט אין אים און מ'מוז מאכן א משפט, מיינט ער נישט צו גיין אזוי ווייט, און ער גיט איבער פאר זיינע לייט: רבותי, גייט צו מיט איידלקייט אין דעם ענין, ברעכט נישט די כלים.
עס איז פאראן א חילוק צווישן א דין תורה וואס מ'משפט צווישן דעם קעניג און איינעם פון זיינע קנעכט, ביז א משפט צווישן צוויי פשוט'ע מענטשן (הדיוטות). א משפט פונעם קעניג - פאר דעם זענען געווען באשטימט באזונדערע שופטים, און זיי ווערן אנגערופן "יודעי העיתים". פארוואס? ווייל אויסער זייער בקיאות אין די געזעצן פונעם לאנד און אין די דינים, האבן זיי אויך געמוזט קענען די עיתים (די צייטן און אומשטענדן). עס איז נישט גלייך דער וואס פארזינדיגט זיך קעגן קעניג ווען ער זיצט אויפן קעניגליכן שטול, צום פושע קעגן קעניג ווען ער געפינט זיך אויף א באזוך אין איינע פון זיינע לענדער - דאס איז נישט די זעלבע דרגה און נישט די זעלבע חומרא. און ס'איז נישט גלייך דער וואס באליידיגט דעם קעניג ווען די אלע שרים זיצן פאר אים, צום פוגע אין אים ווען ער איז אליין, אין א פריוואטן פארנעם; ווייל דער וואס טוט אים וויי פאר די אויגן פון די זיצנדיגע פאר אים - איז זיין בזיון אסאך גרעסער. דעריבער פעלט אויס "יודעי העיתים", וואס קענען פסק'ענען לויט דער צייט און דעם אומשטאנד.
אבער משפטים צווישן אדם לחבירו ווערן געמשפט פאר "כל יודעי דת ודין": יעדער וואס קען אביסל די געזעצן איז ראוי צו משפט'ן אין דעם. דארט גייט מען נישט אריין אין אלע דקדוכים און חילוקים - ווען האט ער אים באליידיגט, ווען האט ער אים באגזל'ט - נאר מ'קוקט אויף איין זאך: וואס זאגט דאס געזעץ. ווער עס האט מבזה געווען זיין חבר איז דאס זיין שטראף, און ווער עס האט מזיק געווען זיין חבר איז דאס זיין דין. פאר דעם איז גענוג יודעי דת ודין, און ס'איז נישטא קיין נויט אין יודעי העיתים.
האט דער קעניג געזען: אויב איך וועל הייסן משפט'ן דעם דין דורך די חכמים יודעי העיתים, קומט דאך אויס אז איך באטראכט איר ווי א פשוט'ער מענטש וואס האט באליידיגט דעם קעניג, און נישט ווי צוויי גלייכע. צוויי גלייכע מענטשן - צי זיי זענען פשוט'ע לייט צי זיי זענען מלכים - ווערן געמשפט פאר יודעי דת ודין. אבער אויב ברענג איך דאס פאר יודעי העיתים, איז דער טייטש אז איך משפט איר ווי אן הדיוט וואס באליידיגט און שעדיגט דעם כבוד פונעם קעניג, און דעמאלט איז איר שטראף גאר הארב און זי האט נישט קיין שום שאנס פאר א חנינה - זי גייט צום טויט. און אחשורוש האלט נישט ביים איר הינריכטן.
און דעריבער ערקלערט דער מלבי"ם דעם פסוק אויף א נייעם, געוואלדיגן אופן: "ויאמר המלך לחכמים יודעי העיתים" - דער קעניג זאגט צו זיי, אז דער דאזיגער משפט פאסט נישט צו קומען פאר אייך. נאר ווער זאל משפט'ן? "כי כן דבר המלך לפני כל יודעי דת ודין" - דאס וואס האט דא פאסירט וועלן מיר משפט'ן פאר יודעי דת ודין, און נישט יודעי העיתים זאלן דאס דן זיין. דאס איז נישט קיין הדיוט וואס פארזינדיגט זיך קעגן א מלך, נאר א מלכה וואס האט פארפעלט קעגן א מלך; און אזוי ווי ביי אן הדיוט קעגן אן הדיוט איז גענוג יודעי דת ודין, אזוי אויך ביי א מלך קעגן א מלכה. און היות זי איז אויך א מלכה מצד איר יחוס, און זיי זענען א מלך און א מלכה, קענען יודעי דת ודין דאס משפט'ן אזוי ווי אלע אנדערע דיני תורות צווישן א מאן און א ווייב. און שוין דא הערט מען אנדערע טענער, צוליב דעם מורא טאמער וועט מען איר הרג'ענען.
און פארוואס שטייט "יודעי דת ודין" און נישט בלויז "יודעי דין"? ערקלערט דער מלבי"ם: ווען "דת" און "דין" שטייען צוזאמען, מיינט "דין" אלע ענינים פון בין אדם לחבירו - קריגערייען און משפטים; און "דת" מיינט די מוסרישע הנהגות אדער געטליכע געזעצן, דאס וואס מיר רופן היינט רעליגיע (דת). ווען מ'זאגט אויף א מענטש אז ער איז עובר אויף דת, מיינט מען אן עבירה אויף דער הלכה אדער אויף די געטליכע און מאראלישע מנהגים; און ווען מ'זאגט אז ער איז עובר אויפן דין, מיינט דאס אן עבירה צווישן א מענטש און זיין חבר.
און יעצט, מיט זיין פארלאנג צו ברענגען ושתי און ווייזן איר שיינקייט פאר פיל פעלקער: מצד דעם דין איז זי זיכער חייב. ווייל אין יענע צייטן - און ווי דער לשון פונעם מלבי"ם, אזוי ווי ביז היינט אין די מזרח לענדער - איז די פרוי אונטערווארפן אונטער איר מאן און זי דארף זיך אונטערגעבן צו טאן זיין ווילן, און אויב זי פאלגט נישט מוז זי באשטראפט ווערן. און מיט דעם וואס זי האט נישט געפאלגט זיין רצון, איז איר דין טויט. אויב איך וועל דאס ברענגען בלויז פאר יודעי דין - איז דער דין טויט.
אבער, זאגט זיי אחשורוש, ס'איז דא דא נאך א בליק - א זייט פון דת, א מוסרישער און הלכה'דיגער ענין. מיר האבן דאך געלערנט אין דער משנה וועגן די פרסיות און מדיות, און אין דער גמרא: הערביות יוצאות רעולות, המדיות פרופות - זיי האבן געהאט גדרי צניעות, און זיי זענען געווען אנגעטאן מיט א שטרענגער צניעות לויט אלע תקנות. און דא קומט אחשורוש און פארלאנגט פון איר אויפצורייסן איר צניעות, און דאס איז קעגן דער דת. דעריבער מאכט ער א רמז צו די ריכטער: איך וויל אז יודעי דת ודין זאלן איר משפט'ן. ווייל אויב נאר יודעי דין וועלן איר משפט'ן - אוי וויי, איר אורטייל וועט זיין גאר שווער; נאר ברענגט אויך יודעי דת, ווייל לויט זיי איז פאראן א טעם איר צו באגנאדיגן - ווי אזוי קען מען דען פארלאנגען פון אן ערליכע און צנועה'דיגע פרוי ווי ושתי צו קומען אויף אזא אופן?
און דעריבער באַטאָנט ער: "כְּדָת מה לעשות במלכה ושתי" - קוקט מער אויפֿן רעליגיעזן און מאָראַלישן אַספּעקט, און איר וועט זען אַז מײַן פֿאַרלאַנג איז נישט געווען אויסגעהאַלטן, און אַז איך האָב פֿאַרגעלייגט פֿאַר איר צו גיין קעגן דער דת, און ממילא איז איר ווידערשטאַנד געווען באַרעכטיקט. דאָס אַלץ מיטן ציל איבערצולאָזן ושתי ביים לעבן.
נאָכדעם ווי ער האָט מקדים געווען אַז ער פֿאַרלאַנגט נישט צו משפּטן דעם משפּט המלך, נאָר אַ דין ודברים צווישן אַ מאַן מיט זײַן ווײַב, קומט אחשורוש פֿאָרלייגן דעם משפּט פֿאַר די זיבן שׂרים. און פֿאַרוואָס דווקא זיי? אויף דעם זענען דאָ פֿיר טעמים.
דער ערשטער: "והקרוב אליו". די דאָזיקע לײַט זיצן נאָענט צו מיר. אויב איך וועל דאָס אַרויספֿירן צו אַן אַנדער בית משפּט, וועלן זײַן קעפּלעך אין די צײַטונגען, פּובליסיטי און בזיונות. ניין און ניין - הינטער פֿאַרמאַכטע טירן. די וואָס זענען "קרובים אליו" זענען די וואָס האָבן שוין סײַ־ווי־סײַ געזען דעם בזיון און אַלע בושות וואָס איך האָב געהאַט אין דער זאַך, און ס'איז נישטאָ קיין שום טעם צו געבן דעם נאָך פּובליסיטי. לאָמיר לאָזן די זאַך בסוד, און איר וועט פּסקענען.
דער צווייטער: "שבעת שרי פרס ומדי" - זיי זענען חשובֿע שׂרים, און ס'איז פּאַסיק אַז זיי זאָלן משפּטן דעם דאָזיקן משפּט לויט זייער הויכער מדרגה.
דער דריטער: "רואי פני המלך". דאָ ליגט אַ וואונדערבאַרער ביאור: זיי געפֿינען זיך תּמיד פֿאַרן מלך, און ווען אַ מענטש געפֿינט זיך מיט יענעם כּסדר, כאַפּט ער אויף לויט זײַן פּנים, לויט זײַנע ווינקען און רירן מיט די ליפּן - ער לייענט זײַנע מינעס און רמיזות. דעריבער וויל איך דווקא די "רואי פני המלך": זיי האָבן שוין געלייענט מײַן כּוונה אַז איך וויל איר באַפֿרײַען זכאי, און זיי וועלן פֿאַרשטיין. אָבער אַן אַנדער בית דין וועט נישט פֿאַרשטיין קיין רמיזות, און עס קען זײַן אַז זיי וועלן איר פֿאַרמשפּטן צום טויט; אַדרבה, מען וועט זאָגן: פֿאַרשעמען דעם מלך? און ווער עס וויל געפֿעלן ווערן אין די אויגן פֿונעם מלך וועט גוזר זײַן אויף איר מיתה, און נאָך מיט יסורים. דערפֿאַר ברענג איך דאָס פֿאַר מענטשן וואָס זענען "רואי פני המלך", וואָס קענען מיך לייענען און פֿאַרשטיין מײַנע רמיזות אַז מײַן ווילן איז איר צו מוחל זײַן און מְזַכֶּה זײַן.
דער פֿערטער: "היושבים ראשונה במלכות" - זיי זיצן שוין דאָ אַ לאַנגע צײַט, זיי האָבן שוין דורכגעזען תּקופֿות און יאָרן, זיי זענען ישישים און מומחים אין דין. דאָס איז נישט קיין שופֿט וואָס איז נעכטן געוואָרן אַ ריכטער און איז נישט בקי אין די דינים.
גיט אַכט אויפֿן שינוי הלשון: פֿריִער האָט ער געזאָגט "ושתי המלכה" - איך בין דער מלך, און בלויז פֿון מײַן כּוח איז זי אַ מלכּה. אָבער איצט זאָגט ער: "כדת מה לעשות בַּמלכה ושתי" - זי איז גלײַך מיט מיר, אַ מלכּה מצד עצמה, און דעריבער געהערט איר משפּט פֿאַר די וואָס קענען דת ודין. פֿאַרגעסט נישט, דאָס איז "המלכה ושתי"; זי איז געווען אַ מלכּה נאָך פֿאַר מיר, און איר חשיבֿות איז אויפֿן זעלבן ראַנג ווי מײַנס.
און צום סוף: "על אשר לא עשתה את מאמר המלך אחשורוש ביד הסריסים". ערשטנס, אַ מאמר און נישט קיין דיבור; און צווייטנס, "ביד הסריסים" - און דאָס איז באמת נישט בכּבֿודיק. מען קען פֿאַרשטיין איר אָפּזאָג, מען קען פֿאַרשטיין איר באַליידיקונג פֿאַרוואָס זי איז נישט געקומען, און ממילא זאָלט איר איר משפּטן מיט חסד און רחמים.
וַיֹּאמֶר מְמוּכָן לִפְנֵי הַמֶּלֶךְ וְהַשָּׂרִים לֹא עַל־הַמֶּלֶךְ לְבַדּוֹ עָוְתָה וַשְׁתִּי הַמַּלְכָּה כִּי עַל־כׇּל־הַשָּׂרִים וְעַל־כׇּל־הָעַמִּים אֲשֶׁר בְּכׇל־מְדִינוֹת הַמֶּלֶךְ אֲחַשְׁוֵרוֹשׁ׃ - און ממוכן האָט געזאָגט פֿאַרן מלך און די שׂרים: נישט אויפֿן מלך אַליין האָט ושתי המלכּה געזינדיקט, נאָר אויף אַלע שׂרים און אויף אַלע פֿעלקער וואָס אין אַלע מדינות פֿונעם מלך אחשורוש.
וואס מיינט ממוכן ווען ער זאגט אז זי האט פֿאַרבראכן "על כל השרים ועל כל העמים"? אויב דער חטא איז אז די פֿרויען וועלן מבזה זיין זייערע מענער, וואס איז דער חילוק צי די פֿרויען פֿון די שרים וועלן מבזה זיין זייערע מענער צי די פֿרויען פֿון די פעלקער - ס'איז דאך היינו הך! און פֿארוואס די כפֿילות? זאג "על כל העמים", און דאס נעמט דאך שוין ממילא אריין יעדן איינעם.
כִּי־יֵצֵא דְבַר־הַמַּלְכָּה עַל־כׇּל־הַנָּשִׁים לְהַבְזוֹת בַּעְלֵיהֶן בְּעֵינֵיהֶן בְּאׇמְרָם הַמֶּלֶךְ אֲחַשְׁוֵרוֹשׁ אָמַר לְהָבִיא אֶת־וַשְׁתִּי הַמַּלְכָּה לְפָנָיו וְלֹא־בָאָה׃ - ווארום די מעשה פֿון דער מלכה וועט ארויסגיין צו אלע פֿרויען, צו פֿאַראַכטן זייערע מענער אין זייערע אויגן, ווען זיי וועלן זאגן: דער מלך אחשורוש האט געהייסן ברענגען ושתי די מלכה פֿאַר אים, און זי איז נישט געקומען.
וְהַיּוֹם הַזֶּה תֹּאמַרְנָה שָׂרוֹת פָּרַס־וּמָדַי אֲשֶׁר שָׁמְעוּ אֶת־דְּבַר הַמַּלְכָּה לְכֹל שָׂרֵי הַמֶּלֶךְ וּכְדַי בִּזָּיוֹן וָקָצֶף׃ - און היינטיגן טאג וועלן די שׂרות פֿון פרס ומדי, וואס האבן געהערט די מעשה פֿון דער מלכה, זאגן צו אלע שרי המלך, און ס'וועט זיין גענוג בזיון און כעס.
און נאָך קשיות: וואס מיינט "כי יצא דבר המלכה" - וואס איז דער באדייט פֿונעם אויסדרוק? וואס איז "והיום הזה" - וואס איז דער דגש אויף דעם היינטיגן טאג, וואס גייט אונז אָן צי זיי וועלן זאגן היינט אדער מארגן? און נאך: ס'שטייט בכלל נישט וואס די שׂרות פֿון פרס ומדי וועלן זאגן - "תאמרנה... לכל שרי המלך", און וואס וועלן זיי זאגן? און וואס מיינט "וכדי בזיון וקצף", וואס זעט אויס ווי אן איבריגע כפֿילות?
אִם־עַל־הַמֶּלֶךְ טוֹב יֵצֵא דְבַר־מַלְכוּת מִלְּפָנָיו וְיִכָּתֵב בְּדָתֵי פָרַס־וּמָדַי וְלֹא יַעֲבוֹר אֲשֶׁר לֹא־תָבוֹא וַשְׁתִּי לִפְנֵי הַמֶּלֶךְ אֲחַשְׁוֵרוֹשׁ וּמַלְכוּתָהּ יִתֵּן הַמֶּלֶךְ לִרְעוּתָהּ הַטּוֹבָה מִמֶּנָּה׃ - אויב ס'איז גוט פֿאַרן מלך, זאל ארויסגיין א מלכות'דיג ווארט פֿון אים, און ס'זאל פֿאַרשריבן ווערן אין די געזעצן פֿון פרס ומדי און זאל נישט פֿאַרגיין, אז ושתי זאל נישט קומען פֿאַרן מלך אחשורוש, און איר מלכות זאל דער מלך געבן פֿאַר איר חבֿרטע וואס איז בעסער פֿון איר.
וְנִשְׁמַע פִּתְגָם הַמֶּלֶךְ אֲשֶׁר־יַעֲשֶׂה בְּכׇל־מַלְכוּתוֹ כִּי רַבָּה הִיא וְכׇל־הַנָּשִׁים יִתְּנוּ יְקָר לְבַעְלֵיהֶן לְמִגָּדוֹל וְעַד־קָטָן׃ - און דער באפֿעל פֿונעם מלך וואס ער וועט טאָן וועט געהערט ווערן אין זיין גאנצער מלכות ווייל זי איז גרויס, און אלע פֿרויען וועלן אָפּגעבן כבֿוד צו זייערע מענער, פֿון גרויס ביז קליין.
און דא זענען דא פֿיל שאלות, און יעדער לערנער מוטשעט זיך מיט זיי. וואס מיינט "יצא דבר מלכות מלפניו"? און ווייטער: "ויכתב בדתי פרס ומדי" - דתי פרס ומדי איז דאך דאס געזעץ־בוך, און וואס פֿאַר א מין געזעץ איז דאס, אריינצושרייבן אינעם געזעץ־בוך "אשר לא תבוא ושתי לפני המלך אחשורוש ומלכותה יתן המלך לרעותה הטובה ממנה"? דאס איז דאך א מעשה שהיה: איין מאל איז ושתי נישט געקומען, און דער מלך האט איר גע'הרג'עט - איז דאס דען א געזעץ? און וואס מיינט "ולא יעבור", אז דאס געזעץ זאל זיך נישט ענדערן? און וואס מיינט "ונשמע פתגם המלך... כי רבה היא" - וואס איז די גרויסע זאך אז א מענטש איז געגאנגען און גע'הרג'עט זיין ווייב? אויב דו ביסט א מלך האסטו דאך כח צו טאָן אלעס; וואס איז דא אזוי מיוחד? און נאך: "וכל הנשים יתנו יקר לבעליהן" - משמע אז דאס איז דער גאנצער תכלית, אז מען זאל איר הרג'ענען כדי אלע פֿרויען זאלן זיך לערנען צו געבן כבֿוד פֿאַר זייערע מענער; הרג'עט דען א מענטש זיין ווייב נאר כדי אויסצולערנען אלעמען צו רעספּעקטירן די מענער, איז דאס דען א יושר'דיגע סיבה? און צום לעצט: "למגדול ועד קטן" - דער סדר איז דאך געווענליך מקטן ועד גדול, פֿארוואס האט זיך דא דער סדר געטוישט?
זאגט דער מלבי"ם: דא הויבט ממוכן אָן מפרש צו זיין זיינע ווערטער און צו ווייזן אז דער חטא וואס ושתי האט געזינדיגט קעגן דעם מלך איז נישט קיין פּריוואטער חטא, נאר א חטא וואס רירט אָן די גאנצע מלוכה און אלע פעלקער; דאס איז נישט סתם א דין ודברים צווישן א מאן און זיין ווייב, נאר א שווערע פֿגיעה אינעם מלך אליין.
ווארום ביי ושתי זענען בלויז געווען די שׂרות פֿון פרס ומדי, און זיי האבן געוואוסט דעם גאנצן ענין פֿונעם וויכוח צווישן אחשורוש און ושתי. זיי האבן געוואוסט אז זי האט נישט געוואלט קומען פֿאַר אים כדי איר כבֿוד זאל נישט פֿאַרשעמט ווערן: צו קומען אָן א כּתר, צו קומען אויף א בזיון'דיגן אופֿן, צו קומען דורך די סריסים. זיי האבן געקענט די סיבות פֿון איר אפֿזאג, און דערפֿאר איז נישטא קיין חשש אז זיי זאלן מבזה זיין זייערע מענער - זיי פֿאַרשטייען אז וואס אחשורוש האט געפֿאָדערט איז נישט געווען אויסגעהאלטן, און ממילא איז איר אפֿזאג געווען מוצדק; דאס איז נישט קיין סיבה פֿארוואס א שׂרה זאל אָנהייבן מבזה צו זיין איר מאן.
נאר וואס איז יא דער חשש ביי די שׂרות? אז זיי וועלן גיין און דערציילן פֿאַר זייערע מענער: ווייסט וואס פֿאַר א בזיון ס'איז היינט געווען? ווייסט וואס אחשורוש האט פֿאַרלאנגט און וואס ושתי האט אים געענטפֿערט? און וואס וועט זיין די תוצאה? נישט אז זיי וועלן מבזה זיין זייערע מענער, נאר אז יעדער וועט פֿון יעצט אָן וויסן אז אחשורוש הערשט בלויז מיט א באגרענעצטער מלכות. און די ראיה: זיין אייגן ווייב די מלכה האט זיך אָפּגעזאגט. ער האט איר געהייסן קומען, און זי האט אים געענטפֿערט: איך רעכן זיך בכלל נישט מיט דיר. דאס הייסט אז ער איז נישט קיין הערשער איבער אלעם; ער האט געשיקט סריסים איר צו ברענגען, און זי האט געזאגט: איך וויל נישט, איך בין א בת מלך! אויב אזוי איז דיין מלכות באגרענעצט, און נאר צוליב ושתי ביסטו בכלל א מלך - און דערמיט וועט געשעדיגט ווערן דער כבֿוד המלכות.
אבער די פֿרויען פֿון די פעלקער זענען דאך נישט דארט געווען. וואס וועלן זיי הערן? אז אחשורוש האט גערופֿן ושתי און זי איז נישט געקומען. אויף וואס פֿאַר אן אופֿן ער האט איר גערופֿן, צי ס'איז געווען א בזיון פֿאַר איר, און צי זי האט נישט געקענט מוחל זיין אויף איר כבֿוד - דאס אלעס ווייסן דאך נישט די פֿרויען פֿון די פעלקער און דער פּשוט'ער המון עם. דער סך־הכּל פֿון דער מעשה ביי זיי איז בלויז איינס: אחשורוש האט גערופֿן ושתי און ושתי איז נישט געקומען. אויב ושתי ערלויבט זיך צו פֿייפֿן אויף איר מאן אחשורוש, וועלן זיי אויך לערנען א קל וחומר פֿון איר.
און דאָס איז "כי יצא דבר המלכה על כל הנשים": די מעשה וועט זיך פֿאַרשפּרייטן און ווערן באַקאַנט, און וועט געהערט ווערן איינער פֿונעם אַנדערן, און די צוהערער וועלן נישט וויסן די גאַנצע מעשה פֿון דער נאָענט. עס וועט זיך נישט באַלד פֿאַרשפּרייטן - עס וועט נעמען עטלעכע טעג - אָבער די זאַך וועט אָפּקלינגען איבעראַל, און צוביסלעך "יצא דבר המלכה על כל הנשים להבזות בעליהן בעיניהן". ווען דער מאַן וועט באַפֿעלן זײַן פֿרוי: גרייט מיר אָן אַזוי, טו מיר אַזוי, ריין אויס אַזוי - וועט זי זיך דערוועגן קעגן אים און זאָגן: "המלך אחשורוש אמר להביא את ושתי המלכה לפניו ולא באה". גיט אַכט: "ושתי המלכה" און נישט "המלכה ושתי" - זי איז אַ מלכה בלויז פֿון זײַנעט וועגן, און ער האָט זי דערנידעריקט פֿאַר זיך. און נאָך מער: בלויז "לפניו" - בלויז צו קומען פֿאַר אים, אַ קלייניקייט; ער האָט נישט געפֿאָדערט פֿון איר קיין שווערע אַרבעט אָדער אַ גרויסע מיה - און פֿונדעסטוועגן איז זי נישט געקומען. קל וחומר דו, וואָס ביסט נישט קיין מלך, און איך בין נישט קיין מלכה אין דײַן זכות און האָב נישט באַקומען קיין מעמד צוליב דיר; און אַ קל וחומר אַז דו פֿאַרלאַנגסט נישט פֿון מיר בלויז צו קומען פֿאַר דיר, נאָר צו שויערן און שווענקען, רייניקן, וואַשן און קאָכן - שווערע מלאכות. קל וחומר אַז איך דאַרף נישט פֿאָלגן דײַן קול.
און דורך דעם וועלן די פֿרויען אויפֿהערן צו פֿאָלגן זייערע מענער, און די מעשה פֿונעם מלך וועט ווערן אַ שפּאָט און אַ געלעכטער בײַ אַלע פֿעלקער. אויב אַזוי, אדוני המלך, איז דען דאָ בלויז אַ פּערזענלעכע באַליידיקונג אינעם מלך אַליין, צי גאָר אַ פֿאַרלעצונג פֿונעם גאַנצן מעמד המלכות בײַ אַלע מלוכות? יעדער וועט צוקומען צום אויספֿיר אַז דעם מלך קען מען מבזה זײַן. וואָרום די פּשוטע פֿרויען פֿונעם פֿאָלק וועלן דאָך נישט וויסן דעם אינעווייניקסטן סיפור המעשה וואָס איז דאָ פֿאָרגעקומען, נאָר זיי וועלן בלויז הערן אַז דער מלך האָט גערופֿן זײַן פֿרוי און זי איז נישט געקומען - און ממילא איז דאָ אַ פֿאַראומערונג אינעם כבוד פֿון דער גאַנצער מלכות.
מיר האָבן געזען ווי דער גאַנצער מהלך פֿון אחשורוש - דאָס שיקן דווקא די סריסים, דער לשון פֿון "להביא", דער סדר פֿון "ושתי המלכה", און דער באַפֿעל אַז דער כתר זאָל אָנגעטאָן ווערן אויף איר ערשט "לפני המלך" - איז געווען געצילט צו ווײַזן אַז זײַן מלכות קומט פֿון זיך אַליין און איז אומבאַגרענעצט, און אַז ושתי איז ניט מער ווי אַ יפת מראה וואָס ער האָט חתונה געהאַט מיט איר. דער אָפּזאָג פֿון ושתי, וואָס לויט איר מיינונג איז זי "המלכה ושתי", האָט חרובֿ געמאַכט דעם גאַנצן פּלאַן, און פֿון דאַנען קומט דער כּפֿל פֿון "ויקצוף... וחמתו בערה בו": אַן אויסערלעכער קצף אויפֿן אָפֿענעם אויפֿשטאַנד, און אַן אינערלעכע חימה אויפֿן פּלאַן וואָס איז צונויפֿגעפֿאַלן. נאָר דער מלך, וועמענס האַרץ איז געווען צוגעבונדן צו איר, האָט געזוכט אַן אויסוועג: ער האָט אַרויסגענומען דעם ענין פֿון די הענט פֿון די "יודעי העיתים" און עס איבערגעגעבן צו די "יודעי דת ודין" ווי אַ משפט צווישן צוויי גלײַכע, ער האָט מרמז געווען מיט "כדת" אַז מען דאַרף באַטראַכטן דעם מאָראַלישן אַספּעקט וואָס לויט דעם איז זײַן פֿאַרלאַנג נישט געווען באַרעכטיקט, און האָט אויסגעקליבן דווקא די זיבן שׂרים וואָס זענען די נאָענטסטע צו אים, די חשובֿסטע, רואי פניו און די יושבים ראשונה - וואָס וועלן קענען פֿאַרשטיין זײַן ווילן איר צו מזכּה זײַן. ממוכן, ווידער, האָט איבערגעדרייט דעם גאַנצן שמועס אויף קאָפּ: נישט קיין פּריוואַטער עַוול איז דאָ, נאָר אַ פֿאַרלעצונג פֿון דער גאַנצער מלכות, ווײַל דבר המלכה וועט אַרויסגיין צו אַלע פֿרויען וואָס וועלן נישט וויסן די פּרטים פֿון דער מעשה, און פֿון זיי וועט מען לערנען אַ קל וחומר מבזה צו זײַן זייערע מענער און דעם כבוד המלכות.