מיר גייען ווייטער כסדר הפסוקים פונעם ערשטן קאפיטל. נאכ'ן ערשטן משתה וואס אחשורוש האט געמאכט פאר זיינע שרים און קנעכט, דערציילט אונז די מגילה וועגן נאך א סעודה. און דא וועקן זיך אויף עטליכע תמיהות וואס דער מלבי"ם שטעלט זיך דערויף, און דורך זיי אנטפלעקט זיך אחשורוש'ס גאנצער פאליטישער פלאן.
וּבִמְלוֹאת הַיָּמִים הָאֵלֶּה עָשָׂה הַמֶּלֶךְ לְכָל הָעָם הַנִּמְצְאִים בְּשׁוּשַׁן הַבִּירָה לְמִגָּדוֹל וְעַד קָטָן מִשְׁתֶּה שִׁבְעַת יָמִים בַּחֲצַר גִּנַּת בִּיתַן הַמֶּלֶךְ׃ - און ווען די דאזיגע טעג האבן זיך געענדיגט, האט דער מלך געמאכט פאר'ן גאנצן פאלק וואס האבן זיך געפונען אין שושן הבירה, פון גרויס ביז קליין, א משתה פון זיבן טעג אין הויף פונעם גארטן פון קעניגליכן פאלאץ.
לאמיר קודם אראפשטעלן די שאלות. ערשטנס, פארוואס פעלט אויס נאך א משתה? האבן זיי דען נישט געטרונקען גענוג ביים ערשטן משתה? צווייטנס, "לְכָל הָעָם הַנִּמְצְאִים בְּשׁוּשַׁן הַבִּירָה" - עס וואלט דאך געווען גענוג צו זאגן "לכל העם אשר בשושן הבירה"; וואס לייגט צו דאס ווארט "הנמצאים"? דריטנס, א זאך וואס רוב פון אונז באמערקן בכלל נישט: דער געווענליכער לשון אין תנ"ך איז "מקטון ועד גדול", און דא האט זיך דער סדר איבערגעדרייט - "לְמִגָּדוֹל וְעַד קָטָן". איז דאס צופעליג? און פערטנס, פארוואס איז וויכטיג פאר אונז צו וויסן אז דער משתה איז געווען "בַּחֲצַר גִּנַּת בִּיתַן הַמֶּלֶךְ"? לכאורה א גאר אומבאדייטנדער פרט.
בִּשְׁנַת שָׁלוֹשׁ לְמָלְכוֹ עָשָׂה מִשְׁתֶּה לְכָל שָׂרָיו וַעֲבָדָיו חֵיל פָּרַס וּמָדַי הַפַּרְתְּמִים וְשָׂרֵי הַמְּדִינוֹת לְפָנָיו׃ - אינעם דריטן יאר פון זיין קעניגן האט ער געמאכט א משתה פאר אלע זיינע שרים און זיינע קנעכט, דאס מיליטער פון פרס און מדי, די פירער און די שרים פון די מדינות פאר אים.
זאגט דער מלבי"ם: אחשורוש פירט זיך דא אויס מיט א פלאן כדי ארויסצוברענגען זיין מחשבה מן הכוח אל הפועל. זיין מעסעדזש איז: רבותי, איך קעניג נישט מיט קיין באגרעניצטער מלוכה; מיין מלוכה איז אומבאגרעניצט, איר אלע זענט מיינע אונטערטאנען ווי קנעכט, איך בין דא דער בעל הבית און איך רעכן זיך מיט קיינעם נישט. דעריבער שטייט נישט "בשנת שלוש למלכותו" נאר "לְמָלְכוֹ" - ווייל די מלוכה נעמט זיך פון אים אליין, פון זיין אייגענער קראפט, פונעם שלב ווען ער איז געקומען מלוך זיין מיט כוח. אינעם דריטן יאר צו יענעם שלב האט ער געמאכט א משתה, כדי דערין אויסצופירן זיינע פלענער מן הכוח אל הפועל.
און שוין אינעם סדר פון די געלאדענע מרמז ער אויף זיינע כוונות. קודם "שָׂרָיו וַעֲבָדָיו חֵיל פָּרַס וּמָדַי" - די וואס ער אליין האט געשטעלט, מענטשן וואס זענען געווען גארנישט און ער האט זיי אויפגעהויבן, און דאס חיל פון פרס ומדי פון וואו ער האט אנגעהויבן הערשן. און ערשט נאך זיי "הַפַּרְתְּמִים וְשָׂרֵי הַמְּדִינוֹת לְפָנָיו" - די וואס זענען געווען חשוב'ע לייט און שרי המדינות נאך איידער ער האט איינגענומען די מלוכה. ווען ער וואלט געזעצט די פריערדיגע אויבן אן, וואלט ער דערמיט געוויזן אז ער איז אונטערווארפן אונטער זיי, אז פון זייער כוח וועגן איז ער א מלך. דערפאר שטעלט ער פריער זיינע שרים און קנעכט, און לייגט די שרי המדינות נאך גאר נאך די קנעכט: אמאל זענט איר געווען שרים, היינט מאכט איר גארנישט אויס, און לויט דער חשיבות זענט איר אונטערשטעליג אפילו פון מיינע קנעכט.
בְּהַרְאֹתוֹ אֶת עֹשֶׁר כְּבוֹד מַלְכוּתוֹ וְאֶת יְקָר תִּפְאֶרֶת גְּדוּלָּתוֹ יָמִים רַבִּים שְׁמוֹנִים וּמְאַת יוֹם׃ - ווען ער האט געוויזן דעם רייכטום פון דער ערע פון זיין קעניגרייך, און די פראכט פון דעם גלאנץ פון זיין גרויסקייט, פיל טעג, הונדערט און אכציג טעג.
א מלך וואס הערשט איבער א באגרעניצטער מלוכה - זענען אלע אוצרות און גנזי המלוכה נישט זיינע. זיי געהערן צו דער מדינה, צום קעניגרייך, און ער קען נישט מחליט זיין ארויסצונעמען דאס גאנצע געלט, און ממילא האט ער זיך נישט מיט וואס צו בארימען מיט זיי: דאס איז נישט דיינס. אבער אחשורוש וויל הערשן מיט אן אומבאגרעניצטער ממשלה, און דערפאר נעמט ער ארויס אלע אוצרות פונעם קעניגרייך צו ווייזן פאר יעדן: עס איז דא דא א בעל הבית. איך קעניג מיט כוח, און ווער עס קעניגט מיט כוח - איז זיין מלוכה אומבאגרעניצט און די אוצרות זענען אויך זיינע. "עֹשֶׁר כְּבוֹד מַלְכוּתוֹ" - כאילו די עשירות געהערט נישט צו דער מדינה נאר צו אים אליין.
און אויב וועסטו זאגן: יעדער מלך פארמאגט דאך עשירות מצד זיך אליין? דערויף לייגט דער פסוק צו "וְאֶת יְקָר תִּפְאֶרֶת גְּדוּלָּתוֹ" - דאס איז נישט סתם אן עשירות, נאר א רייכטום לויט דער גרויסקייט פון דער מלוכה; א מעכטיגער מלך וואס הערשט איבער אזא ריזיגער ממשלה, איבער הונדערט זיבן און צוואנציג מדינות, זענען זיינע אוצרות פיל לויט זיין גרויסקייט. זאלט איר מיר נישט זאגן אז יעדער מלך האט עשירות; איך ווייז אייך אן עשירות וואס פאסט פאר איינעם וואס הערשט מיט אזא גרויסער ממשלה.
און נאך מער: נישט איין טאג און נישט צוויי טעג, נאר "יָמִים רַבִּים" ביז הונדערט און אכציג טעג, און אין יעדן איינציגן טאג האט ער זיי געוויזן נייע אוצרות. און פון וואנעט זענען די אלע אוצרות? דאס זענען אוצרות וואס די מלכים פאר אים האבן פארבארגן. און אז איך ווייז זיי אייך טאג נאך טאג במשך הונדערט און אכציג טעג, זאלט איר פארשטיין אז איך בין דא דער בעל הבית, און אז די אלע אוצרות געהערן יעצט צו מיר.
נאך א חכמה האט אחשורוש געטאן: ביים סוף פון די טעג פונעם משתה פאר די שרים, האט ער געמאכט אן אלגעמיינעם משתה פארן גאנצן פאלק וואס געפינען זיך אין שושן. פארוואס? כדי צו ווייזן אז ביי אים זענען דער קליינער און דער גרויסער אייניג. ווייל א מלך וואס הערשט צוליב דעם פאלק - ער האט שרים, זיי זענען די וואס שטעלן אים אויף, זיי זענען די ראטגעבער, מען דארף זיך באראטן מיט זיי, און ער איז אונטערווארפן אונטער זיי און אונטער זיינע יועצים. אבער א מלך רב וואס פרעגט קיינעם נישט און באצווינגט מיט כוח - וואס איז ביי אים דער חילוק צווישן א שר און אן הדיוט? איר זענט אלע אפס פאר מיר, וואס איך וועל באשליסן דאס וועט זיין, איך קען מארגן באשליסן צו הארגענען אלע שרים. א שר האט קיין שום מעלה און קיין שום דעה מער ווי א פשוטער הדיוט; אויב איך וועל וועלן זיך באראטן - וועל איך פרעגן וועמען איך וויל.
פון דא קומט דער וואונדערליכער דיוק אינעם לשון: תמיד שטייט געשריבן "מקטון ועד גדול", דאס הייסט דער קליינער ווערט פאררעכנט ווי א גרויסער. אבער דא האט זיך דער סדר איבערגעדרייט - "לְמִגָּדוֹל וְעַד קָטָן": ביי מיר איז דער גרויסער פונקט ווי דער קליינער. זאלסט נישט מיינען אז דו ביסט א שר און דו ביסט עפעס קובע פאר מיר; איך בין דא דער מלך, מיין ממשלה איז אן אומבאגרענעצטע, און פאר מיר זענען דער המון און די שרים היינו הך - ביידע זענען כאין וכאפס. און דערפאר דרוקט דער פסוק אונטער "בַּחֲצַר גִּנַּת בִּיתַן הַמֶּלֶךְ": דוקא אין דעם חשוב'ן פלאץ ברענגט ער אריין דאס גאנצע פאלק וואס געפינט זיך דארט, סיי דעם עמך און סיי די הדיוטות, צו ווייזן אז ביי אים זענען נישטא קיין מעמדות.
און אדרבה, מיט דעם ווייזט ער נאך א זאך: די בני שושן, וואו עס שטייט זיין כסא מלכות, קומט זיך זיי דער כבוד פון שרים. ווען איך וואלט געווען אונטערווארפן אונטער די פריערדיגע מלכים, איז דאך בבל די וויכטיגע קעניגליכע שטאט, און ווער זענען בכלל די בני שושן? אבער אויב איך בין דער וואס באשליסט - זענען די בני שושן די בעלי מעלה, ווייל דא האב איך געשטעלט מיין פאלאץ. איר, די בני שושן, זאלט קומען צו מיר אריין אינעם חצר גינת ביתן המלך, ווייל אייער מעלה שטאמט פון מיין כוח; בעת די שרים פון די אנדערע מדינות - זענען ווי גארנישט אין מיינע אויגן.
חוּר כַּרְפַּס וּתְכֵלֶת אָחוּז בְּחַבְלֵי בוּץ וְאַרְגָּמָן עַל גְּלִילֵי כֶסֶף וְעַמּוּדֵי שֵׁשׁ מִטּוֹת זָהָב וָכֶסֶף עַל רִצְפַת בַּהַט וָשֵׁשׁ וְדַר וְסֹחָרֶת׃ - ווייסע וואל, גרינע בוימוואל און בלויע וואל, איינגעכאפט מיט שטריק פון פיין לייוונט און פורפור אויף זילבערנע רינגען און זיילן פון מירמלשטיין, בעטן פון גאלד און זילבער אויף א פוסבאדן פון טייערע שטיינער, מירמלשטיין, פערל און מארמאר.
יעצט באשרייבט אונז דער כתוב דעם עשירות, דעם יקר און די גדולה פונעם משתה. וויבאלד דער משתה איז פארגעקומען אין חצר גינת ביתן המלך, וואס דאס איז אן אפענער פלאץ - אין ווינטער קען מען נישט זיצן צוליב די רעגנס, אין זומער באקט די זון, און עס איז אויך נישט איינגענעם צו זיצן אין אן אפענעם פלאץ - דערפאר האט אחשורוש ארומגענומען דעם הויף מיט יריעות פון אלע זייטן, ווי א ריזיגער געצעלט, כדי דער פלאץ זאל זיין פארמאכט און מער באשיידן, אזוי ווי מען מאכט היינט א גרויסן געצעלט פאר ספעציעלע שמחות.
און דער זעלבער געצעלט איז געווען גאר טייער און פראכטפול: נישט קיין ברעזענטן פון היינטיגע צייטן, נאר "חוּר כַּרְפַּס וּתְכֵלֶת" - די טייערסטע סארטן שטאפן. אויך די שטריק מיט וועלכע מען האט צוגעבונדן די יריעות זענען געווען "בוּץ וְאַרְגָּמָן", און די זיילן צו וועלכע מען האט זיי פארבונדן זענען געווען מירמלשטיינערנע זיילן וואס האבן גערוהט אויף זילבערנע גלילים. די בעטן אויף וועלכע מען איז געזעסן מסב זיין זענען געווען פון גאלד און זילבער, און דער פוסבאדן פון בהט ושש, גאר טייערע שטיינער. דאס איז די באשרייבונג פון דער ארומיגער סביבה.
וְהַשְׁקוֹת בִּכְלֵי זָהָב וְכֵלִים מִכֵּלִים שׁוֹנִים וְיֵין מַלְכוּת רָב כְּיַד הַמֶּלֶךְ׃ - און מען האט אנגעטרונקען מיט גאלדענע כלים, און כלים אנדערש פון אנדערע כלים, און קעניגלעכער וויין אין גרויסער מאס ווי עס פאסט פאר דער האנט פונעם מלך.
די כלים פון וועלכע מען האט געטרונקען זענען געווען כלי זהב. וועלכער מלך לאזט דאס גאנצע פאלק וואס געפינט זיך אין שושן טרינקען מיט כלי זהב? מען קען דאך גרינג אומבאמערקט אריינשארן א בעכער אין קעשענע, און א מענטש גייט ארויס מיט אן עתק רב. נאר אחשורוש מאכט נישט קיין חשבונות, אבי יעדער זאל וויסן: איך בין דא דער מלך.
״וְכֵלִים מִכֵּלִים שׁוֹנִים״ - דערקלערט דער אברבנאל, און דער מלבי״ם ברענגט אים, אז אין יעדן כלי זענען געווען באהאפטן אנדערע כלים: א גאלדענער קרוג וואס אלע גאלדענע בעכערס האנגען דערויף ארום און ארום. דאס הייסט, אז יעדער איינער האט געהאט אלע טרינק-כלים פאר זיך; מען האט נישט געדארפט ווארטן מען זאל אים ברענגען א כוס, און נישט אויף א קרוג מען זאל אים אנשענקען דערפון, און נישט צונעמען פון זיין חבר. דאס אלעס ווייזט אויפן גרויסן ריבוי פון די כלים.
און אויב מען וועט זאגן אז די כלים האבן געקלעקט ווייל עס איז נישט געווען גענוג וויין - ווארום ווען עס פעלט וויין זעט אויס ווי עס זענען דא צופיל בעכערס, און ווען דער וויין איז אסאך ווערט פלוצלונג נתגלה אז עס זענען נישטא גענוג בעכערס - דעריבער זאגט דער פסוק ״וְיֵין מַלְכוּת רָב״. ערשטנס, נישט קיין פשוט'ער וויין פון עמך, נאר מלכות'דיגער וויין. און צווייטנס, אין דער מאס: ״כְּיַד הַמֶּלֶךְ״. אן עושר וואס מאכט א שמחה מאכט דאס מיט הרחבה, און א מלך על אחת כמה וכמה. א פשוט'ער מענטש שפארט: עפן נישט דעם טיש, לאמיר ווארטן און זען צי עס וועלן קומען נאך געסט, און ביי א טיש פאר זעקס זעצט ער אראפ ניין - און מיט רעכט, ווייל ער שפארט זיך איין. אבער דער מלך טוט מיט הרחבה, און דער ריבוי פון ״כיד המלך״ איז א ריבוי אן קיין שיעור. און אמאל איז דא פיל וויין אבער דער טעם איז גארנישט באזונדערס; דעריבער שטייט ״יין מלכות״ - דער בעסטער און שענסטער וויין, וואס צוליב זיין טעם און זיסקייט האט מען געטרונקען דערפון גרויסע קוואנטיטעטן, און דאך האט נישט געפעלט קיין וויין און נישט קיין כלים.
וְהַשְּׁתִיָּה כַדָּת אֵין אֹנֵס כִּי כֵן יִסַּד הַמֶּלֶךְ עַל כָּל רַב בֵּיתוֹ לַעֲשׂוֹת כִּרְצוֹן אִישׁ וָאִישׁ׃ - און דאס טרינקען איז געווען לויט דעם דין אן קיין צוואנג, ווייל אזוי האט דער מלך באפוילן פאר יעדן גרויסן באאמטן פון זיין הויז, צו טון לויטן ווילן פון יעדן איינעם.
זאגט דער מלבי״ם: ווען די כלים קלעקן נישט, מוז מען יאגן א מענטש - מיין הערר, ענדיג שוין ביטע טרינקען, אנדערע ווארטן אויפן בעכער. אבער דא איז געווען אזא ריזיגע מאס פון כוסות, אז מען האט נישט געדארפט צווינגען קיין שום מענטש זיך צו איילן מיט זיין טרינקען כדי א צווייטער זאל קענען נוצן זיין בעכער. דאס מיינט ״והשתיה כדת אין אונס״.
און נאך א זאך: דער מנהג פון די פרסים איז געווען מכבד צו זיין דעם חשוב'ן מיט טרינקען. די גמרא זאגט ״הני פרסאי בסדר הסיבה בקיאי טפי מינן״ - דער גאנצער סדר פון מסב זיין ביים טיש, און די כיבודים פון ערשטן ביזן לעצטן, א גאנצע צערעמאניע, און די פרסים זענען געווען מער באהאוונט דערין ווי אונז. און אומעטום איז דער שטייגער געווען אז דער גרויסער טרינקט ערשט און ערשט נאך אים די אנדערע. אבער דא איז געווען ״אין אונס״: יעדער איינער האט געטרונקען לויט זיין שטייגער, ווען ער האט געוואלט, אן מקדים צו זיין דעם כבוד פונעם גרויסן, און וויפיל כוסות ער האט געוואלט האט מען אים אנגעגאסן.
און כדי עס זאל זיך נישט רעכענען פאר א ביזיון - ווארום דו זיצסט דאך מיטן גרויסן און גיסט זיך אן א דריטן כוס בעת דער גרויסער האלט ערשט אינמיטן דעם ערשטן, אדער דו גיסט זיך אן פאר מען האט אים אנגעגאסן - דעריבער לאזט דער פסוק וויסן ״כִּי כֵן יִסַּד הַמֶּלֶךְ עַל כָּל רַב בֵּיתוֹ״: אויך די גרויסע אין זיין הויז זענען באפוילן געווארן אזוי צו פירן און מוחל זיין אויף זייער כבוד, און זאגן פאר יעדן איינעם: ביטע, טרינק דו פריער. און ממילא איז שוין אין דער הקדמה נישטא קיין ביזיון, ווייל דער מלך אליין האט באפוילן פאר יעדן באאמטן אין זיין הויז ״לַעֲשׂוֹת כִּרְצוֹן אִישׁ וָאִישׁ״.
גַּם וַשְׁתִּי הַמַּלְכָּה עָשְׂתָה מִשְׁתֵּה נָשִׁים בֵּית הַמַּלְכוּת אֲשֶׁר לַמֶּלֶךְ אֲחַשְׁוֵרוֹשׁ׃ - אויך ושתי די מלכה האט געמאכט א משתה פאר פרויען אינעם קעניגליכן פאלאץ וואס געהערט צום מלך אחשורוש.
בַּיּוֹם הַשְּׁבִיעִי כְּטוֹב לֵב הַמֶּלֶךְ בַּיָּיִן אָמַר לִמְהוּמָן בִּזְּתָא חַרְבוֹנָא בִּגְתָא וַאֲבַגְתָא זֵתַר וְכַרְכַּס שִׁבְעַת הַסָּרִיסִים הַמְשָׁרְתִים אֶת פְּנֵי הַמֶּלֶךְ אֲחַשְׁוֵרוֹשׁ׃ - אויפן זיבעטן טאג, ווען דאס הארץ פונעם מלך איז פרייליך געווארן פון וויין, האט ער געזאגט צו מהומן, בזתא, חרבונא, בגתא, און אבגתא, זתר, און כרכס, די זיבן קעמערלינגען וואס באדינען פארן מלך אחשורוש.
לְהָבִיא אֶת וַשְׁתִּי הַמַּלְכָּה לִפְנֵי הַמֶּלֶךְ בְּכֶתֶר מַלְכוּת לְהַרְאוֹת הָעַמִּים וְהַשָּׂרִים אֶת יָפְיָהּ כִּי טוֹבַת מַרְאֶה הִיא׃ - צו ברענגען ושתי די מלכה פארן מלך מיטן קעניגליכן קרוין, צו ווייזן פאר די פעלקער און די שרים איר שיינקייט, ווייל זי איז געווען שיין אין אויסזען.
וַתְּמָאֵן הַמַּלְכָּה וַשְׁתִּי לָבוֹא בִּדְבַר הַמֶּלֶךְ אֲשֶׁר בְּיַד הַסָּרִיסִים וַיִּקְצֹף הַמֶּלֶךְ מְאֹד וַחֲמָתוֹ בָּעֲרָה בוֹ׃ - אבער די מלכה ושתי האט זיך אנטזאגט צו קומען אויפן באפעל פונעם מלך דורך די קעמערלינגען, און דער מלך איז זייער אין כעס געווארן און זיין גרימצארן האט אין אים געברענט.
לאמיר מקדים זיין די קשיות פונעם מלבי"ם. פארוואס מאכט ושתי א באזונדערע משתה פאר פרויען, און נישט קיין געמיינזאמען משתה צוזאמען מיטן מלך? און פארוואס דארף מען אונז בכלל מודיע זיין וועגן אן אייגענעם זעלבסטשטענדיגן משתה אירן, וואס לכאורה איז עס נישט נוגע צום ענין? עס וואלט דאך געווען גענוג צו דערציילן אז דער מלך האט געהייסן איר ברענגען מיטן כתר מלכות און זי איז נישט געקומען. און נאך מער: פארוואס איז וויכטיג וואו דער משתה איז פארגעקומען - "בֵּית הַמַּלְכוּת"? און פארוואס לייגט מען צו "אֲשֶׁר לַמֶּלֶךְ אֲחַשְׁוֵרוֹשׁ", איז דען דא נאך א בית מלכות?
נאך א שינוי וואס דער מלבי"ם שטעלט זיך דערויף, און אויך אנדערע מפרשים האבן זיך דערויף אפגעשטעלט, און אפילו דער הגאון מווילנא האט מכוון געווען און איז אים מקדים געווען מיט אן ענליכן ביאור: צום ערשט ווערט געזאגט "גַּם וַשְׁתִּי הַמַּלְכָּה" - ושתי און דערנאך המלכה; און אזוי אויך אין פסוק י"א "לְהָבִיא אֶת וַשְׁתִּי הַמַּלְכָּה". אבער אין פסוק י"ב דרייט זיך איבער דער סדר: "וַתְּמָאֵן הַמַּלְכָּה וַשְׁתִּי". און שפעטער, ווען דער מלך וויל מאכן א משפט, זאגט ער אויך "כְּדָת מַה לַּעֲשׂוֹת בַּמַּלְכָּה וַשְׁתִּי" - פונקט ווי איר לשון. פון וואו נעמט זיך דער שינוי?
און נאך א גרויסע תמיהה, בלשון המלבי"ם: וואו געפינט זיך נאך אזא גרויסע נארישקייט, אז אזא מעכטיגער הערשער זאל באפעלן צו ברענגען זיין באליבטע ווייב זי צו ווייזן פאר א גרויסן המון פון גוים און פעלקער ווייל זי איז שיין - און לויט דער קבלה פון חז"ל האט ער גאר געהייסן זי ברענגען נאקעט. דאס איז א געוואלדיגער וואונדער. אפילו אויב מען וועט זאגן אז ער האט געטרונקען אסאך וויין און זיין שכל איז פארנעפלט געווארן, איז דאך א צומישטער מענטש נאך אלץ אינעם גרענעץ פון שכל; אבער אז ער זאל הייסן ברענגען זיין ווייב אויף אזא שפל'דיגן און פארשעמנדן אופן - דאס האט נישט קיין שכל און קיין לאגיק, און מ'קען די זאכן נישט פארשטיין כפשוטם.
און נאך א וואונדער: גיט אכטונג אויפן לשון "בְּיַד הַסָּרִיסִים". זאגט דער מלבי"ם, ער שיקט זיינע אייגענע קנעכט - גייט און ברענגט זי. אזוי פירט מען איינע פון די געמיינסטע פרויען, אזוי ברענגט מען אן ארעסטאנט אין תפיסה; מען ברענגט נישט אזוי קיין קעניגין! א קעניגין ברענגט מען אויף א מכובד'יגן אופן, דורך אירע אייגענע מיידלעך און קעמערער, און נישט מיט א כוח פון דעם קעניגס סריסים.
און פארוואס בכלל ווערן אויסגערעכנט די נעמען פון די סריסים? וואס גייט מיר אן זייערע נעמען, באלד וועט מען נאך שרייבן זייער אידענטיטעט-נומער און שיך-נומער! חז"ל האבן צוליב דעם שוועריקייט געדארשנט דרשות און געגעבן ערקלערונגען אויף יעדן נאמען על דרך הדרש, אבער דער מלבי"ם לויט זיין שטייגער וויל פארשטיין דעם פשוטן פשט פון די זאכן.
און ווייטער: "לְהָבִיא אֶת וַשְׁתִּי הַמַּלְכָּה לִפְנֵי הַמֶּלֶךְ בְּכֶתֶר מַלְכוּת" - עס וואלט געדארפט שטיין "להביא את ושתי המלכה בכתר מלכות לפני המלך", זי קומט דאך שוין אנגעטאן מיט איר קרוין פון איר אייגענעם משתה הנשים. פונעם לשון הכתוב איז משמע אז דעם כתר מלכות זאל זי ערשט אנטאן ווען זי שטייט פארן מלך. וואס איז דער געדאנק דערפון?
און נאך מער: "וַתְּמָאֵן הַמַּלְכָּה וַשְׁתִּי לָבוֹא בִּדְבַר הַמֶּלֶךְ אֲשֶׁר בְּיַד הַסָּרִיסִים" - איז משמע אז דאס אליין איז געווען די סיבה פארוואס זי האט זיך קעגנגעשטעלט; ווייל אויב נישט, וואלט געווען גענוג צו זאגן אז זי האט זיך אנטזאגט צו פאלגן זיין באפעל. און צום סוף, וואס איז דער חילוק צווישן "וַיִּקְצֹף" און צווישן "וַחֲמָתוֹ בָּעֲרָה בוֹ"?
דער תירוץ ליגט אין דעם וואס מיר האבן מסביר געווען: אחשורוש האט געהאט א פלאן - אויפצוווייזן פאר יעדן אז ער איז א מלך וואס הערשט אן קיין שום באגרענעצונג. פאר דעם צוועק האט ער געמאכט דעם משתה און געוויזן דעם גאנצן רייכטום ווי זיין אייגנס, פונקט ווי א מענטש וואס געוועלטיגט איבער זיין פריוואטן פארמעגן. און א טייל פון דעם זעלבן פלאן איז געווען דאס דערנידעריקן ושתי'ן.
ווייל ביים אנהייב פון זיין מלוכה האט ער געדארפט האבן ושתי'ן: איך בין א פשוט'ער מענטש, טאקע אן עשיר אבער אן הדיוט, און איך הערש בלויז מיט כוח. וויאזוי שאף איך פאר מיר א קעניגליכע געשטאלט? דורך דעם וואס איך האב חתונה געהאט מיט נבוכדנצר'ס אייניקל. די חתונה גיט מיר לעגיטימאציע - איך בין פארבינדן מיט דער מלכות.
און אזוי געפינען מיר ביי הורדוס, וואס האט געוואלט חתונה האבן דווקא מיט מרים פון די אייניקלעך פון די חשמונאים. האבן אים דען געפעלט פרויען? ער איז דאך געווען א מלך! נאר אז אויב בין איך פארהייראט צו א טאכטער פון די חשמונאים וואס זענען געווען מלכים, האב איך א לעגיטימאציע פאר מיין קעניגרייך; אויב אבער נישט, וועט מען מיר תמיד דערמאנען אז איך בין בלויז אן עבד, און וואס פאר א שייכות האסטו צו דער מלוכה. און זי איז ארויף אויפן דאך, אראפגעשפרונגען און גענומען דאס לעבן, און אויסגערופן: זאלט איר וויסן, יעדער וואס וועט זאגן "מזרע דחשמונאים קאתי" - אן עבד איז ער, הורדוס איז אן עבד.
און ענליך צו דעם האט דער אויבערשטער צוגעפירט ביי דוד'ן, כדי צו באפעסטיגן זיין מלכות: ער האט צוגעזען אז שאול זאל אים געבן זיין טאכטער. איך בין נישט קיין אומבאקאנטער מענטש, איך בין דעם מלך שאול'ס אן איידעם. און דאס איז אויך געווען די טענה פון אחימלך בן אחיטוב פון נוב עיר הכהנים, ווען מען האט אים געפרעגט פארוואס האסטו פארראטן דעם מלך און געהאלפן פאר דוד'ן דעם קעניגס שונא - האט ער געענטפערט: ער איז דאך חתן המלך, א טייל פונעם קעניגרייך! אזוי אויך אחשורוש האט צום אנהייב געוואלט ווייזן: איך בין דער חתן המלך, איך בין פארהייראט מיט ושתי'ן.
אבער מיט דער דאזיגער פעולה, זאגט דער מלבי"ם, שיסט ער כביכול זיך אליין אין די פוס. ווארום אויב איך בין דער ממשיך פון דער מלוכה און ווער אנגענומען אלס א געווענליכער מלך און נישט ווי א מושל בכוח - איז דאך מיין מלכות באגרענעצט; איך בין אונטערווארפן אונטערן פאלק און די שרים, דער עשירות איז נישט מיינס, און איך קען נישט טוישן קיין געזעצן. און דאס שטימט נישט מיט די פלענער און ערווארטונגען פון אחשורוש. פלוצלונג באמערקט ער אז דער זעלבער רעדל וואס ער האט צוגעלייגט צו ברענגען אים א תועלת ביים אנהייב פונעם קעניגרייך איז פארוואנדלט געווארן אין אן אבן נגף: דער עצם פאקט וואס איך בין פארהייראט צו ושתי סימבאליזירט אז מיין מלכות איז באגרענעצט און קומט מכוח א צווייטער מלכות. וואס טוט מען? מען נעמט אוועק דעם אבן נגף, כדי צו ערמעגליכן א שטארקע מלוכה פון א מושל בכוח, אן אומבאגרענעצטע מלכות.
דערפאר איז דאס דער מעסעדזש וואס ער וויל איבערגעבן: ושתי איז נישט קיין יורשת פון דער מלוכה וואס איך האב חתונה געהאט מיט איר און מיין כוח שטאמט פון איר; איך האב איינגענומען דא די מלוכה, און אזוי ווי איך האב איינגענומען - האב איך אויך איינגענומען איר, אלס א שבוית חרב. זאלט איר נישט מיינען אז זי האט א מעלה מצד זיך אליין און אז איך קום מכוח איר מעלה. בין איך דען אנגעוויזן אויף איר יחוס? דארף איך דען נבוכדנצר'ן? איך בין א מלך וואס הערשט מיט א גרויסער ממשלה ווייל איך האב געוועלטיגט בכוח, און איר אלע זענט מיינע אונטערטאנען. און פארוואס האב איך חתונה געהאט מיט איר? ווייל זי איז שיין, און עס זענען נישטא קיין סך פרויען אזוי שיין ווי איר. דאס איז דער טעם פארוואס ער רופט איר "וַשְׁתִּי הַמַּלְכָּה": זי איז בלויז ושתי מצד זיך, און ערשט נאכדעם וואס זי האט חתונה געהאט מיט מיר איז זי געווארן א מלכה.
און ושתי איז נישט מסכים צו דער דאזיגער הגדרה: "וַתְּמָאֵן הַמַּלְכָּה וַשְׁתִּי" - דו האסט א גרויסן טעות; איך בין די מלכה ווייל מיין פאטער איז א מלך, נישט מכוח דיר. "שפל שבאנשים, סייס" - אזוי האט זי אים געלאזט זאגן; דו האסט אביסל געטרונקען, דער וויין איז דיר געשטיגן אין קאפ, איך בין א בת מלך! ער האט געלאזט הערן: זי איז גארנישט, זי איז ושתי און נאר צוליב איר חתונה האבן מיט מיר איז זי געווארן א מלכה. און זי האט געענטפערט: וואס עפעס, איך בין קודם כל א מלכה, און ערשט דערנאך ושתי, און ערשט דערנאך דיין ווייב.
זעט ווי וואונדערבאר: זאגט דער הגאון מווילנא אז דער גאנצער מהלך איז מרומז אין די טעמים. דאס ערשטע מאל, "גַּם וַשְׁתִּי הַמַּלְכָּה עָשְׂתָה מִשְׁתֵּה נָשִׁים" - די ווערטער זענען געטייטשט מיט א זקף קטן, אזוי ווי די טענה פון אחשורוש: איך האב דיך אויפגעריכט ווען דו ביסט געווען א קליינע; ווער ביסטו דען בכלל, קודם ושתי און ערשט דערנאך א מלכה.
דערנאך "לְהָבִיא אֶת וַשְׁתִּי הַמַּלְכָּה" - זענען די טעמים דרגא תביר: דער גאנצער שריט איז געווען געצילט צו צוברעכן איר דרגה. דו מיינסט אז דו ביסט א מלכה? דיין דרגה איז צובראכן.
אבער די מלכה געבט זיך נישט אזוי שנעל אונטער, און אינעם פסוק דערנאך "וַתְּמָאֵן הַמַּלְכָּה וַשְׁתִּי" - זענען די טעמים מונח רביעי: איך בין דער פערטער דור צו נבוכדנצר המלך; און פון דער אנדערער זייט איז דאס א רמז אז זי גייט ווערן אפגעראמט פון דער מלוכה און בלייבן ליגן.
און ווען אחשורוש בעט אן עצה פון די שרים - "כְּדָת מַה לַּעֲשׂוֹת בַּמַּלְכָּה וַשְׁתִּי", און דא טוט ער זיך דאך שוין צוריקציען און רופט איר ווידער "המלכה ושתי" - זענען די טעמים טפחא אתנחתא: כביכול בעט ער פון זיי אביסל אן אתנחתא, יאגט אייך נישט, באשליסט נישט תיכף איר צו הרג'ענען, איך דארף איר נאך אלץ.
אבער ממוכן געבט נישט נאך: "לֹא עַל הַמֶּלֶךְ לְבַדּוֹ עָוְתָה וַשְׁתִּי הַמַּלְכָּה" - דארט זענען די טעמים מונח אתנחתא: איך ראט אפצולאזן די אתנחתא, אן קיין שום אפשטעלן. האסט אנגעהויבן א מהלך - ענדיג עס צו; די דאזיגע פרוי טויג נישט, און מען דארף גלייך פסק'ענען איר דין.
און צום סוף, "אֲשֶׁר לֹא תָבוֹא וַשְׁתִּי לִפְנֵי הַמֶּלֶךְ אֲחַשְׁוֵרוֹשׁ וּמַלְכוּתָהּ יִתֵּן הַמֶּלֶךְ לִרְעוּתָהּ הַטּוֹבָה מִמֶּנָּה" - איז דער טעם קדמא ואזלא רביעי: זי זאל מקדים זיין און גיין פון דאנען, און ווער? די פערטע - די וואס איז פערט צו נבוכדנצר זאל זיך מקדים זיין און אוועקגיין.
איצט פארשטייט מען שוין דעם ערשטן צייכן צו ווייזן פאר יעדן די הירארכיע און דעם סדר המעמדות - דער משתה. ווען ושתי וואלט באטראכט געווארן אלס די יורשת העצר, און ווען ער וואלט געווען מלך מכוח איר, וואלט דאך געפאסט אז זי זאל אויך מאכן א משתה פאר די שרים, ווייל זי איז דאך אזוי חשוב ווי אים און זי איז דער עיקר אין דער מלוכה. און נישט נאר דאס, נאר עס וואלט געפאסט אז דער משתה זאל פארקומען אין איר אייגענעם בית המלכות, ווייל אויך פאר דער מלכה איז געווען א באזונדער בית המלכות - אזוי ווי שלמה המלך האט געבויט א פאלאץ פאר בת פרעה. אבער דא איז נישט אזוי געווען.
דערפאר שטייט "גַּם וַשְׁתִּי הַמַּלְכָּה" - וואס ער האט באשלאסן אז זי איז קודם כל ושתי און ערשט דערנאך א מלכה - "עָשְׂתָה מִשְׁתֵּה נָשִׁים": פרוי, דו מאכסט נישט קיין משתה פאר די שרים, דו האסט קיין שום שייכות מיט די שרים. ווער ביזטו אז דו זאלסט האבן א שייכות מיט די שרים? דו וועסט מאכן א משתה פאר פרויען. די שרים, די פרתמים און די שרי המדינות - זיי שטייען פאר מיר, זיי זענען פארבינדן צו מיר. ווער ביזטו בכלל? איך האב דיך אויפגעקליבן פון דער גאס צוליב דיין שיינקייט, און איך דארף בכלל נישט דיין יחוס.
און פון דעם קומט אויך די הוספה "בֵּית הַמַּלְכוּת אֲשֶׁר לַמֶּלֶךְ אֲחַשְׁוֵרוֹשׁ": דו האסט געמאכט דיין משתה אין מיין בית המלכות, נישט אין דיין בית המלכות. דו האסט נישט קיין זעלבשטענדיגן מעמד, דו האסט נישט קיין שררה, דו ביסט נישט קיין יורשת עצר און דו האסט נישט קיין בית המלכות פאר זיך אליין - ווייל איך בין דא דער בעל הבית, איך הערש מיט א גרויסער ממשלה בכוח, והמלוכה לו לבדו יאתה.