פתיחה: דער סיום פונעם פערטן קאפיטל
אין דעם לעצטן טייל פון קאפיטל ד' גייט דער מקונן אריבער פון שילדערן די צרות צו א חשבון הנפש און צו נחמה. ער באשרייבט דעם קץ וואס דערנענטערט זיך, די שנעלקייט פון די רודפים, דעם פאל פונעם מנהיג אויף וועמען מען האט זיך אנגעלענט, און צום סוף ווענדט ער זיך צו אדום מיט ווערטער פון תוכחה און צו בת ציון מיט ווערטער פון נחמה. לאמיר גיין לויטן סדר פון די פסוקים.
צדו צעדינו - דער קץ פון גלות און דער קץ פון אונזערע טעג
צָדוּ צְעָדֵינוּ מִלֶּכֶת בִּרְחֹבֹתֵינוּ, קָרַב קִצֵּנוּ מָלְאוּ יָמֵינוּ כִּי־בָא קִצֵּנוּ׃ - זיי האבן נאכגעלאערט אונזערע טריט פון גיין אין אונזערע גאסן, עס האט זיך דערנענטערט אונזער ענדע, אונזערע טעג זענען געווארן פול, ווייל עס איז געקומען אונזער קץ.
זאגט דער בעל 'בנין דוד' אז דא קלאגט דער מקונן אויף דעם, אז כאטש עס האט זיך דערנענטערט אונזער קץ - גלות בבל איז דאך באגרענעצט אויף זיבעציג יאר און מיר ווייסן איר צייט - פונדעסטוועגן זענען דאך ימי שנותינו בהם שבעים שנה ואם בגבורות שמונים שנה. ווער ווייסט צי מיר וועלן זוכה זיין צו זען דעם קץ. דו זאגסט מיר אז דער גלות איז באגרענעצט און בלויז זיבעציג יאר, ריכטיג, אבער וויפיל יאר דארף איך לעבן, צוויי הונדערט יאר? ממילא: קרב קצנו, מלאו ימינו כי בא קצנו. אין דעם מאמענט וואס אונזערע טעג זענען דערפילט געווארן, איז שוין אנגעקומען אונזער קץ, און וואס וועט אונז העלפן די גאולה אויב מיר וועלן נישט זיין דארט.
'ונושנתם' און די הקדמה פון צוויי יאר
דער 'לחם דמעה' ערקלערט דעם פסוק לויט די ווערטער פון חז"ל: צדקה עשה הקדוש ברוך הוא עם ישראל וואס ער האט זיי פריער פארטריבן אין גלות צוויי יאר פארן חשבון פון 'ונושנתם'. 'ונושנתם' איז בגימטריא 852, בעת מיר זענען פארטריבן געווארן פון לאנד נאך 850 יאר. האט דער הקדוש ברוך הוא מקדים געווען מיט צוויי יאר.
פון דא, ווי מיר האבן שוין פריער דערמאנט, לערנט מען דעם ענין פון 'עם הכולל'. אין גימטריאות רעכנט מען נישט קיין הוספה פון איינס, און 51 מיט 52 ווערט גערעכנט די זעלבע גימטריא ממש. עס איז דא אויף דעם אן הסבר על פי סוד, און על פי פשט ווערט איינס כביכול נישט פאררעכנט פאר קיין חילוק, און טייל זאגן אז מען שטעלט צו דעם רבונו של עולם, אלופו של עולם, וואס ער איז איינס. און וואו איז דאס מרומז אין דער תורה? ברענגט דער 'תרומת הדשן' א וואונדערליכן רמז: דער הקדוש ברוך הוא האט אויסגעצויגן דעם קץ ביזן לעצט מעגליכן שטאפל, וואס דאס איז 852 כמנין 'ונושנתם'. נאר דער הקדוש ברוך הוא האט נישט געוואלט מיר זאלן בכלל דערגרייכן צום מנין פון 'ונושנתם בארץ', ווייל דער המשך פונעם פסוק איז דאך 'אבוד תאבדון מהר'. דערפאר האט ער געוואלט מקדים זיין דעם גלות כדי מיר זאלן נישט פארלארן גיין. און פארוואס האט ער מקדים געווען צוויי יאר און נישט איין יאר? ווייל 851 און 852 זענען דאס זעלבע מצד 'עם הכולל'. כדי עס זאל זיין אן אנדערע גימטריא מוז זיין א חילוק פון צוויי און נישט פון איינס, און דעריבער איז דער שפעטסטער זמן וואס האט געקענט זיין 850 יאר.
און דאס איז וואס שטייט 'וַיִּשְׁקֹד ה' עַל הָרָעָה וַיְבִיאֶהָ עָלֵינוּ כִּי צַדִּיק ה' אֱלֹקֵינוּ'. לכאורה שטימען נישט די ווערטער: אויב דער אויבערשטער היט און איילט זיך צו ברענגען אויף אונז שלעכטס, רופט מען אים פאר דעם צדיק? פארשטייט זיך אז דער אויבערשטער איז תמיד צדיק, אבער נישט פאר דעם לויבט מען אים. נאר וויבאלד דער הקדוש ברוך הוא האט געאיילט צו ברענגען דאס שלעכטס שנעל, צוויי יאר פאר דער צייט, אין דעם אליינס ווייזט זיך ארויס זיין צדקות. ווארום ער וואלט דאך געקענט זאגן: לאמיר ווארטן ביז צום סוף, 850 יאר איז דער לעצטער טערמין, און דעמאלט וועט איר באקומען - השם ישמור. אבער דער הקדוש ברוך הוא איז א צדיק, און דעריבער האט ער צוגעזען צו מקדים זיין די פורענות מיט צוויי יאר, כדי מיר זאלן חלילה נישט אנקומען צום סוף און צו א כליה.
און דאס איז וואס דער פסוק זאגט: 'צדו צעדינו מלכת ברחובותינו' - זיי האבן פארשמעלערט אונזערע טריט פאר דער צייט. פארוואס? ווייל 'קרב קצנו מלאו ימינו'. אויב וואלטן זיך אונזערע טעג געפילט כמנין 'ונושנתם', דעמאלט, אוי וויי, וואלט געקומען דער סוף. דעריבער האט דער הקדוש ברוך הוא צוגעזען מיר זאלן נישט אנקומען דערצו, און מען האט געלאערט אויף אונזערע טריט נאך פריער, און דורך דעם איז אונזער קץ נישט דערנענטערט געווארן און אונזערע טעג זענען נישט דערפילט געווארן, און מיר זענען נישט אנגעקומען צו א מצב וואו דער הקדוש ברוך הוא וואלט חלילה געדארפט ברענגען א כליה.
'מלכת ברחובותינו' - ביטול תורה
נאך ערקלערט דער 'לחם דמעה': פארוואס האבן זיי געלאערט אויף אונזערע טריט? 'מלכת ברחובותינו' - ווייל מיר זענען געווען בטלנים פון דער תורה און ארומגעוואנדערט אין די גאסן. ווען מיר וואלטן געווען אין בית המדרש וואלט נישט געווען קיין פראבלעם, נאר דער פראבלעם איז 'מלכת ברחובותינו', מען דרייט זיך אין די גאסן, אין די איינקויף-צענטערס (קניונים). גיי אין בית המדרש, וואס דרייסטו זיך אין גאס? דאס איז וואס ברענגט אז 'צדו צעדינו', אז די שונאים זאלן חלילה קומען און פארשמעלערן אונזערע טריט.
אַ קץ וואָס האָט נישט קיין באַשטימטע צײַט - אַ מעלה און אַ חסרון
דער 'לחם דמעה' דערקלערט ווײַטער, אַז דער פּסוק גייט דאָ אויך אַרויף אויף דער גאולה העתידה. פֿאַר גלות מצרים זענען באַשטימט געוואָרן פֿיר הונדערט יאָר, פֿאַר גלות בבל זיבעציק יאָר, אָבער פֿאַר דער גאולה העתידה איז גאָרנישט באַשטימט קיין צײַט. איז דאָס גוט אָדער נישט גוט? סײַ גוט און סײַ נישט גוט. גוט - ווײַל וויבאַלד ס'איז נישט באַשטימט געוואָרן קיין צײַט, הייסט עס 'היום אם בקולו תשמעו'. אין גלות מצרים האָט געמוזט אָפּלאָפֿן די צײַט, און אין גלות בבל ווען מען וואָלט תשובה געטאָן וואָלט עס נישט געהאָלפֿן, ווײַל עס איז געווען באַשטימט זיבעציק יאָר למלאות חורבות ירושלים. אָבער אין דעם איצטיקן גלות איז נישט באַשטימט קיין צײַט, און אויב מען טוט תשובה הײַנט, ווערט מען הײַנט אויסגעלייזט. נאָר עס איז דאָ דאָ אויך אַ שוואַכער פּונקט: אויב מיר וועלן נישט טאָן קיין תשובה, וועט זיך די זאַך ציִען און ציִען, און נאָך צוויי טויזנט יאָר זענען מיר נאָך אַלץ אין גלות.
און דאָס איז דער טײַטש פֿון 'קרב קצנו' - בײַ אונדז הײַנט איז דער קץ נענטער ווי אין גלות מצרים און גלות בבל. דאָרט איז דער קץ נישט געווען נאָענט, מען האָט געוווּסט אַז עס זענען נאָך פֿאַראַן זיבעציק יאָר, מען האָט געוווּסט אַז עס זענען נאָך פֿאַראַן הונדערטער יאָרן, די צײַט איז געווען ווײַט. אָבער בײַ אונדז קען מען אין איין רגע דערנענטערן דעם קץ, און אויב אַזוי איז די תביעה אויף אונדז פֿיל גרעסער.
און דערנאָך גייט עס ווײַטער: 'מלאו ימינו כי בא קצנו'. ווײַל וויפֿל צײַט עקזיסטירט די וועלט? שית אלפי שנין קאים עלמא וחד חרוב, זעקס טויזנט יאָר עקזיסטירט די וועלט און אינעם זיבעטן טויזנט וועט זי חרוב זײַן. און די כּוונה פֿון 'חרוב' איז נישט קיין חורבן און קלקול נאָר פּונקט פֿאַרקערט, און עס איז נישט דאָ אונדזער אָרט מאריך צו זײַן. אָבער ס'איז פֿאַראַן אַ לעצטער טערמין: ס'איז נישט מעגלעך אַז די וועלט זאָל עקזיסטירן מער ווי זעקס טויזנט יאָר, כּנגד ששת ימי המעשה. און מיר זאָגן: רבונו של עולם, הגם 'היום אם בקולו תשמעו' קענען מיר גלײַך אויסגעלייזט ווערן, אָבער זע וווּ מיר זענען אָנגעקומען - עס זענען שוין כּמעט 'מלאו ימינו', און עס איז שוין געקומען אונדזער קץ. מחד גיסא איז דאָס אַ מעלה, און מאידך גיסא זענען מיר שוין אָנגעקומען צום לעצטן שטאַפּל וווּ ס'איז מער נישטאָ קיין ברירה און כּלל ישראל מוז אויסגעלייזט ווערן.
קלים היו רודפינו - די אַכזריות פֿון די רודפים
קַלִּים הָיוּ רֹדְפֵינוּ מִנִּשְׁרֵי שָׁמָיִם, עַל־הֶהָרִים דְּלָקֻנוּ בַּמִּדְבָּר אָרְבוּ לָנוּ׃ - שנעלער זענען געווען אונדזערע רודפים פֿון די אָדלערס פֿון הימל, אויף די בערג האָבן זיי אונדז נאָכגעיאָגט, אינעם מדבר האָבן זיי אויף אונדז געלויערט.
דער 'לחם דמעה' באַשרײַבט דאָ די אַכזריות פֿון די רודפים. לויטן שטייגער פֿון דער וועלט, ווען אַ שׂונא יאָגט נאָך דאָס פֿאָלק מיט וועמען ער קריגט זיך, און עס הייבט זיך אָן אַ פֿלײַכט און אַ מפלה, פֿאַרטרײַבט ער זיי און באַנוגנט זיך דערמיט. אָבער דאָ, אַפֿילו נאָכדעם וואָס מיר זענען אַנטלאָפֿן און האָבן געפֿלאָסן, האָבן זיי ווײַטער גערודפֿט נאָך אונדז און אונדז געשאָכטן. אַ מענטש לויפֿט אַוועק און קלעטערט אויף די בערג כּדי זיך צו ראַטעווען - פֿונדעסטוועגן 'על ההרים דלקונו', אויך דאָרט יאָגט מען אונדז נאָך. און אויב מען וועט זאָגן אַז אפֿשר האָבן זיי מורא געהאַט אַז מיר וועלן זיך דאָרט באַפֿעסטיקן און מלחמה האַלטן, איז דאָך אין מדבר נישטאָ קיין אָרט זיך צו באַפֿעסטיקן, אַן אָרט וווּ עס איז נישטאָ קיין וואַסער און נישטאָ קיין שאָטן, און פֿונדעסטוועגן 'במדבר ארבו לנו'. זעט מען פֿון דעם, אַז די זאַך איז געקומען פֿון זייער בייזן האַרצן און נישט פֿון קיין עכטער מורא אַז מיר וועלן זיי שעדיקן.
דער 'לחם דמעה' דערקלערט נאָך, אַז עס איז דאָ דאָ אַ רמז אויפֿן פֿאַרקערטן מצב צווישן אונדזער אַרויסגיין פֿון מצרים און אונדזער אַרויסגיין פֿון ירושלים, אַז דער מקונן קלאָגט אַ גאַנצע קינה איבער דעם חילוק צווישן זיי. ווען מיר זענען אַרויס פֿון מצרים האָבן די אמוריים געלויערט אויף אונדז אין מדבר צווישן צוויי בערג, און האָבן זיך באַהאַלטן אין די היילן און געוואַרט אַז מיר זאָלן דורכגיין פֿון אונטן כּדי צו וואַרפֿן אויף אונדז שטיינער און בליסטראות. וואָס האָט דער הקדוש ברוך הוא געטאָן? אין איין באַרג זענען געווען שפּיציקע שטיינער וואָס האָבן אַרויסגעשטעקט און אין צווייטן היילן, און ער האָט דערנענטערט די בערג איינס צום אַנדערן און די שפּיצן זענען אַרײַן אין די לעכער, אין יענע היילן וווּ די שׂונאים האָבן זיך באַהאַלטן, און נאָר פֿונעם בלוט וואָס האָט געפֿלאָסן האָבן כּלל ישראל געוווּסט פֿון וואָס פֿאַר אַ גרויסער צרה זיי זענען געראַטעוועט געוואָרן, ווי עס ווערט מרומז אין די פּסוקים בײַ נחלי ארנון. זע דעריבער וואָס פֿאַר אַ נסים דער הקדוש ברוך הוא האָט געטאָן פֿאַר כּלל ישראל ווען זיי זענען אַרויס פֿון מצרים אויף די בערג, בעת איצט, נישט נאָר אַז די בערג באַשיצן אונדז נישט בדרך נס, נאָר אויף די בערג אַליין האָט מען אונדז געכאַפּט: 'על ההרים דלקונו, במדבר ארבו לנו'. דער אָרט וווּ ס'איז אונדז פֿריִער געשען אַ נס איז פֿאַרוואַנדלט געוואָרן אין אונדזער אָרט פֿון מפלה.
אינעם ספר 'אהבת ציון' ווערט מבאר געווען אַז אויך דאָ זענען די זאַכן געצילט קעגן יציאת מצרים. ווײַל בײַ יציאת מצרים ווערט געזאָגט 'וָאֶשָּׂא אֶתְכֶם עַל כַּנְפֵי נְשָׁרִים וָאָבִא אֶתְכֶם אֵלָי', בעת בײַם חורבן איז געווען פּונקט פֿאַרקערט: 'קלים היו רודפינו מנשרי שמים'. ווען מיר זענען אַרויס פֿון מצרים זענען מיר געווען פֿלינק ווי אָדלערס פֿון הימל, און ווען מיר האָבן מורד געווען אין דעם אייבערשטנס וואָרט, זענען די שׂונאים געווען פֿלינק ווי אָדלערס פֿון הימל.
דער מעשה פֿון טרכינוס אין איכה רבתי
אין איכה רבתי אויף קאַפּיטל ד' ווערט געברענגט אַ מעשה מיט טרכינוס שחיק עצמות - אַ קללה-נאָמען וואָס חז"ל געבן פֿאַר אַ גאָר נעגאַטיווער געשטאַלט, 'זאָלן צעריבן ווערן זײַנע ביינער', און אויף אַראַמיש 'שחיק טמיא'. זײַן ווײַב האָט געבאָרן אין דער נאַכט פֿון תשעה באב, און אין יענער נאַכט זענען אַלע ייִדן געווען אַבֿלים, געזעסן אויף דער ערד און געזאָגט קינות. אום חנוכה איז דאָס קינד געשטאָרבן. האָבן די ייִדן געזאָגט: זאָלן מיר צינדן חנוכה ליכט צי זאָלן מיר נישט צינדן? ווײַל ליכט זענען תּמיד אַ סימן פֿון שׂמחה, און מען וועט זאָגן אַז די ייִדן פֿרייען זיך מיט דער מפלה פֿון יענעם רשע. האָבן זיי געזאָגט: מיר וועלן צינדן, און וואָס עס וועט קומען אויף אונדז זאָל קומען. האָבן זיי געצונדן ליכט.
זענען זיי געגאַנגען און געזאָגט לשון הרע צו דער פֿרוי פֿון טרכינוס: יענע ייִדן, ווען דו האָסט געבאָרן האָבן זיי געטרויערט, און ווען דאָס קינד איז געשטאָרבן האָבן זיי געצונדן ליכט. האָט זי געשיקט שרײַבן צו איר מאַן: איידער דו באַזיגסט די באַרבאַרן, קום און באַזיג די דאָזיקע ייִדן וואָס האָבן מורד געווען אין דיר. איז ער אַרויף אויף אַ שיף און האָט געמיינט צו קומען אין צען טעג, און דער ווינט האָט אים געבראַכט אין פֿינף טעג, העכער פֿון דעם דרך הטבע. איז ער געקומען און געפֿונען זיי פֿאַרטאָן אינעם פּסוק 'יִשָּׂא ה' עָלֶיךָ גּוֹי מֵרָחוֹק מִקְצֵה הָאָרֶץ כַּאֲשֶׁר יִדְאֶה הַנָּשֶׁר'. האָט ער צו זיי געזאָגט: איך בין דער נשר, וואָס איך האָב געמיינט צו קומען אין צען טעג און איך בין געקומען אין פֿינף. האָבן אים זײַנע לעגיאָנען אַרומגערינגלט און זיי אויסגעהרגעט. האָט ער געזאָגט צו די פֿרויען: פֿאָלגט מײַנע לעגיאָנען, און אויב נישט וועל איך טאָן מיט אײַך ווי איך האָב געטאָן מיט די מענער. האָבן זיי צו אים געזאָגט: טו מיט אונדז ווי דו האָסט געטאָן מיט זיי - דאָס הייסט הרגע אונדז און מיר וועלן דיר נישט פֿאָלגן אויף אַן עבֿירה. גלײַך האָבן זײַנע לעגיאָנען זיי אַרומגערינגלט און אויסגעהרגעט, און עס האָט זיך אויסגעמישט דאָס בלוט פֿון די מיט דאָס בלוט פֿון יענע, און דאָס בלוט האָט געשפּאָלטן און געפֿלאָסן ביז עס איז אָנגעקומען צום טײַך קפֿרוס, ביז קפֿריסין.
און דערפאר שטייט 'קלים היו רודפינו' - און גיב אכטונג אז עס שטייט געשריבן חסר וי"ו, מרמז צו זיין אז אפילו זיי אליין האבן נישט געקלערט אנצוקומען אין אזא קורצער צייט, און אין דער צייט פון א האלבן וועג זענען זיי שוין אנגעקומען. דאס ווייזט אז די מפלה איז נישט געווען נאטירלעך, און ווען די מפלה איז נישט נאטירלעך איז דאס א סימן פון אן עונש מן השמים, און מען קען נישט זאגן 'מקרה הוא ממקרי העולם', וואס דאס איז דאך 'אם תלכו עמי בקרי'. מען זעט דאך אז אויפן נאטירלעכן אופן האט אזא זאך נישט געזאלט פאסירן, אז אין פינף טעג זאל אנקומען דאס וואס דארף נעמען צען טעג. דער הקדוש ברוך הוא האט צוגעפירט אז ער זאל אהערקומען, אונזערע עוונות האבן אונז פארכאפט, און דאס האט גורם געווען מען זאל אונז קענען בייקומען אין אזא קורצער צייט.
און נאך אן הסבר אין 'קלים היו רודפינו מנשרי שמים': אז זיי האבן אונז באזיגט אפילו ווען מיר זענען געווען אויף די הויכע בערג. ווייל ווער עס געפינט זיך אויף א הויכן בארג האט דאך שטענדיג א סטראטעגישע מעלה, און מיר ווייסן דאך ווי שווער עס איז געווען די אייננעמונג פון דער רמה, רמת הגולן און דער בופור. און דא גיב אכטונג אז אפילו די דאזיקע מעלה האט נישט אויסגענומען לטובתנו, ווייל 'על ההרים דלקונו'. זיי זענען געווען ווי נשרי שמים, און פאר אן אדלער איז א בארג נישט קיין שום שטערונג, אין א רגע געפינט ער זיך דארט. דאס אלעס צייגט אז אלעס איז געווען מאת השם און אונזערע עוונות האבן דאס גורם געווען.
רוח אפינו משיח ה' - דער פאל פונעם מנהיג
רוּחַ אַפֵּינוּ מְשִׁיחַ ה' נִלְכַּד בִּשְׁחִיתוֹתָם, אֲשֶׁר אָמַרְנוּ בְּצִלּוֹ נִחְיֶה בַגּוֹיִם׃ - דער אטעם פון אונזער נאז, דער געזאלבטער פון גאט, איז געכאפט געווארן אין זייערע גרובן, וואס מיר האבן געזאגט אין זיין שאטן וועלן מיר לעבן צווישן די פעלקער.
חז"ל זאגן אז דער פסוק גייט אויף יאשיהו המלך. און פארוואס ווערט ער אנגערופן 'משיח ה''? דער פשוטער פשט איז: ווייל מען האט אים געזאלבט מיט בוימל און ער איז געווען א מלך. אבער אין ספר 'אלון בכות' ברענגט ער אן אנדערן ביאור: אז ירמיהו איז געגאנגען און צוריקגעברענגט די עשרת השבטים, און יאשיהו האט געקעניגט איבער זיי. קומט אויס אז ער איז געווען ווי א בחינה פון משיח, ווייל משיח וועט דאך צונויפנעמען די פארטריבענע פון זיין פאלק ישראל און הערשן איבער אלעמען, משיח וועט דאך איינזאמלען יעדן איינעם און אפילו די עשרת השבטים. און כאטש עס איז דא א מחלוקת אין חז"ל צי זיי וועלן צוריקקומען, האלטן מיר אז זיי זענען יא עתיד צוריקצוקומען.
נאר יאשיהו איז 'נלכד בשחיתותם', און דערמיט איז פארלוירן געגאנגען אונזער האפענונג, וואס מיר האבן געזאגט 'בצלו נחיה בגוים'. 'בצלו' מיינט זיין רוחניות'דיקער שוץ, אז יאשיהו וואס איז געווען א צדיק'דיקער מלך זאל שיצן אויף אונז. און צום סוף האבן מיר געזען אז אין זיין שאטן איז נישט געווען דער כח צו באשיצן, ווייל די זינד פונעם פאלק זענען געווען פיל און זיינע זכותים זענען נישט געווען גענוג מגין צו זיין אויף זיי. און מיר האבן שוין גערעדט דערפון אז מען האט געדינט עבודה זרה בסתר: ווען די שוטרים פון יאשיהו פלעגן עפענען די טירן צו זוכן עבודה זרה, איז די עבודה זרה געווען אנגעהאנגען אויף דער אינעווייניגסטער זייט פון דער טיר, און ווען מען האט געעפנט די טיר איז זי פארדעקט געווארן. מען האט געזוכט איבערן גאנצן הויז און נישט געפונען קיין סימן, מען איז ארויסגעגאנגען און פארמאכט די טיר הינטער זיך, און אט שטייט די עבודה זרה ווידער אויף. קומט אויס אז דאס פאלק, ווי חז"ל דריקן זיך אויס, 'אין דורו דומה יפה' - דער דור איז נישט געווען ערליך.
און דער לשון 'בצלו' איז שטענדיג מרמז אויף א רוחניות'דיקער באשיצונג, פונקט ווי מיר געפינען ביי משה רבינו, ווען ער האט געוואלט וויסן צי די איינוואוינער פונעם לאנד האבן זכותים האט ער געפרעגט 'הֲיֵשׁ בָּהּ עֵץ אִם אַיִן', און חז"ל און אויך רש"י טייטשן אויס: צי עס איז דא דארט א צדיק וואס איז ראוי צו שיצן אויף זיין דור ווי א בוים. זעט מען דאך אז דער שאטן ווי א בוים באדייט הגנה. און מיר האבן שוין פריער מסביר געווען אז די כוונה איז אויף איוב, 'אִישׁ הָיָה בְאֶרֶץ עוּץ', אל תקרי עץ אלא עוץ. קומט אויס אז מיר האבן געמיינט אז זיינע זכותים וועלן אונז באשיצן, און אונזער האפענונג איז אנטוישט געווארן.
דער ספר 'בנין דוד' ערקלערט אז אויפן טויט פון יאשיהו האט דער פסוק געזאגט 'וְהֵבֵאתִי הַשֶּׁמֶשׁ בַּצָּהֳרָיִם'. וואס מיינט א זון אינמיטן העלן טאג בצהרים? אזוי ווי די זון אין מיטאג צייט שטייט אין איר פולסטער שטארקייט און גבורה, אזוי אויך האט יאשיהו משלים געווען אלעס וואס ער האט געדארפט מתקן זיין, און איז נפטר געווארן פון דער וועלט אין זיין גרעסטער שטארקייט און פולקאמקייט. און מיר האבן שוין גערעדט איבער דער הריגה פון יאשיהו, וואס איז געווען צוליב דעם וואס דער קעניג פון מצרים האט געבעטן אריבערצוגיין דורך ארץ ישראל, און האט אים געזאגט 'לֹא עָלֶיךָ אַתָּה הַיּוֹם'. אבער יאשיהו איז געווען זיכער מיט דער הבטחה פון 'וְחֶרֶב לֹא תַעֲבֹר בְּאַרְצְכֶם', וואס חז"ל דרש'ענען אפילו א שווערד פון שלום, און ער איז געווען זיכער אז זיין דור איז ערליך און צדיקים און דערפאר וועט ער זיך קענען קעגנשטעלן און מצליח זיין. נאר ער האט געהאט א טעות אין דער מציאות פון זיין דור, און האט נישט געוואוסט אז 'אין דורו דומה יפה'. און ווען מלך מצרים איז אריינגעקומען איז יאשיהו ארויס מלחמה האלטן קעגן אים כאטש יענער האט נישט געוואלט קעמפן מיט אים, און ווען דער קעניג פון מצרים האט געזען אז מען שלאגט זיך מיט אים האט ער צוריקגעקעמפט, און יאשיהו איז געהרג'עט געווארן, מען האט אריינגעשטאכן שפיזן אין זיין הארץ און אים געמאכט ווי א זיב (ככברה), און אויף אים האט ירמיהו מקונן געווען 'רוח אפינו משיח ה' נלכד בשחיתותם'.
פארוואס איז ער פארכאפט געווארן? ווייל מען האט זיך פארלאזט אויף זיין שאטן
נאך אן הסבר: די סיבה פארוואס ער איז 'נלכד בשחיתותם' איז ווייל זיי האבן נישט תשובה געטאן, און זיי האבן געהאט אין זיך זינד, און דאס איז געווען די סיבה פארוואס ער איז דורכגעפאלן. און פארוואס האבן זיי זיך נישט אפגעקערט פון זייער שלעכטס און נישט פארראכטן זייערע מעשים? דער ענטפער ליגט ביים סוף פונעם פסוק, וואס איז א טעם אויפן אנפאנג: 'אשר אמרנו בצלו נחיה בגוים'. זיי האבן געזאגט: מיר האבן ווער עס זאל שיצן אויף אונז, מיר דארפן נישט זיין אזעלכע גרויסע צדיקים און זיך מוטשען מיט תשובה, מיר האבן דאך א צדיק'דיקן מלך און דער אייבערשטער וועט דאך נישט ברענגען אויף אים קיין צרה און קיין אומגליק. און אלעס האט זיך אנגעהויבן דערפון וואס מען האט זיך פארלאזט אויף 'בצלו נחיה בגוים'.
און פונקט ווי די גמרא דערציילט וועגן די שכנים פון רבי זירא וואס זענען געווען בריונים. די גאנצע צייט וואס רבי זירא האט געלעבט האבן זיי געזאגט: עס איז נישטא וואס צו זארגן, רבי זירא איז דא, מיר האבן א כיפת ברזל וואס וועט אונז שיצן און אלעס אראפשיסן, הונדערט פראצענט פינקטלעך, נאך בעסער פון א כיפת ברזל. און די גמרא זאגט אז כל זמן ער האט געלעבט האבן זיי נישט תשובה געטאן, און ווען ער איז נפטר געווארן האבן זיי תשובה געטאן. פארוואס? ווייל זיי האבן זיך געפרעגט: ווער וועט איצט שיצן אויף אונז און ווער וועט היטן אויף אונז? זיי האבן זיך געפונען אינגאנצן אנטבלויזט אן א שוץ, טא לאמיר תשובה טאן! אזוי אויך דא: 'נלכד בשחיתותם' איז געווען צוליב דעם וואס 'אמרנו בצלו נחיה בגוים', ער וועט אונז שוין באשיצן און מיר דארפן זיך נישט יאגן צו תשובה טאן. און מיר האבן געהאט א טעות, וואס זיינע זכותים זענען נישט געווען גענוג צו שיצן אויף זיי טראץ אלע זייערע עוונות, און די עוונות האבן מכריע געווען.
נאך א זאך: עס איז דא דא אויך א רמז אויף שאול המלך, וואס זיין דור איז געווען פראבלעמאטיש, ווייל עס זענען דארט געווען דלטורין - מלשינים, און לשם האמת האט שאול אליין געמוטיקט די זאך, ווייל ער האט דאך געזאגט 'וְאֵין גֹּלֶה אֶת אָזְנִי', פארוואס זענען פאראן מענטשן מיט דוד'ן און קיינער קומט מיר נישט דערציילן. און עס ווערט דא אויך מרמז געווען משיח בן יוסף, אויף וועמען עס שטייט אז ער וועט געהרג'עט ווערן דורך גוג ומגוג, און גוג איז אדום. און דערפאר קומט תיכף נאך 'רוח אפינו משיח ה' נלכד בשחיתותם' דער פסוק 'שישי ושמחי בת אדום', ווייל די וואס וועלן הרג'ענען משיח בן יוסף וועלן זיין די אדומיים, וואס זיי זענען פון די לייט פון גוג ומגוג.
א קינה לדורות: ווען מען ליקווידירט דעם מנהיג
אין ספר 'שערי חיים' ברענגט ער אז דא איז פאראן א קינה לדורות. צוררי ישראל אין אלע דורות, ווען זיי זעען אז כלל ישראל האט א מושיע און א מנהיג, עמיצער וואס קען זיי ברענגען צו תשובה און צו א תיקון הדרך, גלייך טראכטן זיי שלעכטס אויף אים און פייניגן אים, כדי כלל ישראל זאל פארלירן זייער בטחון און זיי זאלן נישט האבן אויף וועמען זיך צו שטיצן. און דאס האבן מיר געזען דורכאויס אלע דורות, אז די מלכות הרשעה האט אלעמאל געזוכט די מנהיגים. די נאציס ימח שמם וזכרם, די ערשטע מיט וועמען זיי האבן זיך פארנומען זענען געווען די רבנים און די מנהיגים; זיי האבן געהאט אן ענין זיי צו דערנידערן און צוברעכן, און האבן אלעמאל געזוכט די גדולי ישראל אויף וועמען מיר שטיצן זיך.
און דאס איז וואס דער מקונן זאגט: 'רוח אפינו משיח ה' נלכד בשחיתותם' - פארוואס רודפ'ן אים די גוים? 'אשר אמרנו בצלו נחיה בגוים'. דער גוי ווייסט אז כל זמן דער צדיק לעבט האבן מיר א האפענונג און האבן מיר אויף וואס צו קוקן, און מיר וועלן האבן מוט און כח ווייטער אנגיין. אבער אין דעם מאמענט וואס דער מנהיג שטארבט, צעשפרייט מען זיך. און אזוי געפינען מיר ווען כלל ישראל איז אנטלאפן נאכ'ן טויט פון אחאב, האט דער נביא געזאגט 'לֹא אֲדֹנִים לָאֵלֶּה' - ס'איז נישטא קיין מלך, דער מלך איז געפאלן אין דער מלחמה, און ממילא א פאלק וואס האט נישט קיין האר אנטלויפט. און אזוי אויך 'אִישׁ הַיָּשָׁר בְּעֵינָיו יַעֲשֶׂה' - ווען? 'בַּיָּמִים הָהֵם אֵין מֶלֶךְ בְּיִשְׂרָאֵל'.
למעשה האבן מיר אנגענומען די דאזיגע שיטות, און ווען עס שטייט אויף עפעס אן הנהגה וואס הייבט אן צו גארן אויפ'ן שטח, שיקט מען זיי מיט א ראקעט קיין עולם שכולו רע, צום ארט וואס קומט זיי. אבער די צרה איז אז מיר פארגעסן אז אונזער פראבלעם איז נישט מיט זיי; אונזער פראבלעם איז מיט'ן רבונו של עולם, און די פראבלעמען מיט אים דארף מען לייזן, נישט מיט יענעם פון צפון אדער פון דרום. און מיר האבן שוין גערעדט אז געווענליך ברענגט די ליקווידאציע פון איינעם א צווייטן וואס איז נאך פיל ערגער: דער וואס איז געווען פאר נאסראללא איז געווען ווי א פודל קעגן דעם ראטוויילער וואס איז געקומען נאך אים, און ער האט געברענגט די ארגאניזאציע צו אזעלכע מעגליכקייטן וואס זיין פארגייער האט נישט דערגרייכט אפילו א צענטל דערפון. עס איז נישט מוכרח אז ווען דו שניידסט אפ איין קאפ פון א שלאנג ביזטו זיכער אז די קומענדיגע מציאות וועט זיין בעסער, און אמאל שטייט אויף א קאפ פון א שלאנג וואס איז פיל ערגער און געפערליכער. און נישט אז מען דארף נישט ליקווידירן, אלע פון זיי דארף מען ליקווידירן, אבער מען דארף וויסן אז דאס איז נישט דער ריכטיגער וועג און מיר זענען נישט ביים ריכטיגן אדרעס. ליקווידיר דיינע פראבלעמען מיט'ן רבונו של עולם, און דעמאלט וועסטו זען ווי אלע פראבלעמען ווערן געלייזט תרתי משמע - מיר וועלן פטור ווערן פון זיי. אבער צו טראכטן אז מיט אן אויסערליכער לייזונג וועט אלעס פארענדיגט ווערן, איז פונקט ווי א חולה מיט אן אינעווייניגסטער ביטערער מחלה וואס בעט פונעם דאקטער א זאלב ווייל עס האט זיך אנגעהויבן ביי אים אן אויסשלאג אויפ'ן גוף. וואס וועט דיר העלפן די זאלב? דער אויסשלאג איז דאך בלויז א סימפטאם פון דעם וואס טוט זיך אינעווייניג. אזוי זענען די אויסערליכע לייזונגען אפצושרעקן און פטור צו ווערן פונעם טעראר: שלאגן, אריינגיין, באמבארדירן - מען דארף שלאגן און שלאגן זייערע טאטעס טאטע, אבער צו טראכטן אז דאס וועט לייזן דעם פראבלעם איז א פולקאמע נאאיוויטעט, ווייל מען לייענט נישט די מאפע ריכטיג און מען פארשטייט נישט קעגן וועמען די מלחמה איז באמת.
שישי ושמחי בת אדום
שִׂישִׂי וְשִׂמְחִי בַּת־אֱדוֹם יוֹשֶׁבֶת בְּאֶרֶץ עוּץ, גַּם־עָלַיִךְ תַּעֲבָר־כּוֹס תִּשְׁכְּרִי וְתִתְעָרִי׃ - פריי זיך און זיי פריילעך, טאכטער אדום וואס זיצט אין לאנד עוץ, אויך אויף דיר וועט אריבערגיין דער כוס, דו וועסט ווערן שיכור און וועסט אנטבלויזט ווערן.
זאגט דער 'לחם דמעה' אז דא ווענדט זיך דער מקונן צו אדום און זאגט איר: פריי זיך און זיי לוסטיג מיט זיך אליין, מיט דיינע חכמות, מיט דיינע תחבולות אין מלחמה און מיט דיין גבורה. אבער זאלסט וויסן אז צום סוף וועט אויך אויף דיר אריבערגיין א כוס און דו וועסט ווערן שיכור, דאס הייסט אז דיין גאנצע חכמה און דיין גאנצע גבורה וועלן פארשוועמט און פארלוירן ווערן פונקט ווי ביי א שיכור. 'ותתערי' - מלשון 'עָרוּ עָרוּ עַד הַיְסוֹד בָּהּ', אז מען וועט אונטערגראבן אירע יסודות ביז גאר אונטן.
און מען קען דאס זאגן אויך בנוגע אמעריקע, וואס האט זיך ערלויבט צו בלייבן פונדערווייטנס אין א זייט, ביז זיי האבן פלוצלונג איינגעזען אז די מלחמה איז אויך קעגן זיי, ביז די צוויי מגדלים וואס זענען געווען זייער שטאלץ זענען געווען בבחינת 'ערו ערו עד היסוד בה'. און אפשר צוליב דעם איז דער לשון כפול, 'ערו ערו', כנגד די צוויי. וויאזוי עס זאל נאר נישט זיין, ליגט דא א פארשטאנד אז די גדולה און דער כבוד בלייבן נישט אויף אייביג, און ווער עס איז היינט אויבן וועט סוף כל סוף געשטראפט ווערן און מען וועט זיך פון אים אפרעכענען.
נאך א זאך זאגט ער: דער פאל וועט נישט קומען אויף איינמאל. לכתחילה 'תשכרי', אז דו וועסט אויסטרינקען דעם כוס התרעלה ביז'ן סוף, און דערנאך 'תתערי', אז דו וועסט אויסגעליידיגט ווערן אינגאנצן ביז עס וועט דארט נישט בלייבן אפילו איין איינוואוינער. און לויט דעם ביאור איז 'תתערי' מלשון 'וַתְּעַר כַּדָּהּ', אויסצוגיסן פונעם קרוג ארויס, אז זי וועט אויסגעליידיגט ווערן פון אירע איינוואוינער. און דאס איז א נבואה אויף אדום: פון איין זייט וועט זי טרינקען א כוס תרעלה, און אינעם קומענדיגן שלב וועט זי אינגאנצן אויסגעליידיגט ווערן פון אירע באוואוינער.
די לעצטע בקשה
און מעגליך ליגט דא א רמז צו דעם וואס עס פלעגט זיין איינגעפירט אין יענע צייטן, אז פאר א מענטש וואס מען האט פאראורטיילט צום טויט פלעגט מען געבן א לעצטע בקשה. און שוין אין דער גמרא געפינען מיר אזוי, און עס ווערט געברענגט אין די ספרים אז מען פלעגט אנבאטן א לעצטע בקשה כדי דער מענטש זאל זיך בארואיגן און זיי מוחל זיין פאר'ן אים הרג'ענען, און געווענליך פלעגט מען בעטן א גוטע סעודה אדער א גוטע פלאש וויין.
די גמרא דערציילט וועגן ריש לקיש וואס איז אנגעקומען צו די לודאי, האבן זיי אים געכאפט און געזאגט צו אים: א לעצטע בקשה, וואס ווילסטו? האט ער זיי געזאגט: אבטיח (א וואסערמעלאן). האבן זיי אים געזאגט: וואספארא אבטיח, ס'איז דאך יעצט אנהויב ווינטער! האט ער זיי געזאגט: אויב אזוי לאמיר ווארטן, איך שטופ אייך נישט. צום סוף האט זיי ריש לקיש געזאגט: מיין לעצטע בקשה איז צו נעמען א זאק און געבן פאר יעדן פון אייך א זעץ אין קאפ אריין מיט'ן זאק. האבן זיי געזאגט: גוט, דאס איז א קלייניקייט. זיי האבן מסכים געווען, און ס'איז א פלא וויאזוי זיי האבן מסכים געווען, א פנים זיי זענען נישט געווען קיין גרויסע חכמים. האט זיי ריש לקיש פארבונדן, געלייגט א שטיין אינעווייניג אינעם זאק, און געגעבן יעדן איינעם א קלאפ אין קאפ. זיי האבן געמיינט אז דאס איז סתם א זאק, אבער באמת איז דארט געווען א שווערער שטיין. איינער פון זיי האט געקריצט מיט די ציין, האט ער אים געזאגט: וואס לאכסטו? עס קומט דיר נאך צוויי! און אזוי האט ער זיי אלעמען אויסגעהרג'עט. און עס איז דא אין דעם א גאנצער הסבר, און ווער עס וויל קען אריינקוקן אין 'משנת הגלגולים' וואו עס ווערט מבואר וואס דער ענין איז געווען צווישן ריש לקיש און די לודאי, אז ס'איז דא געווען א גאנצער תיקון און גלגול וואס ריש לקיש האט געהאט אן ענין מתקן צו זיין, און דאס איז נישט אונזער נושא דא.
און לויט דעם, 'גם עליך תעבור כוס': פריי זיך און לוסטיג דיך, בת אדום, דיין סוף איז נאנט! און וואס טוט מען פארן סוף? מען גיט דיר א לעצטע בקשה. אויב עס איז דיר נאך געבליבן אביסל צייט, פריי זיך דערמיט און בעט א לעצטע בקשה, ווייל ביים סוף וועט די האק ארויפגיין אויך אויף דיר, און אויך דו וועסט אויסטרינקען די כוס התרעלה, וועסט שיכור ווערן און בלייבן נאקעט ('תשכרי ותתערי'). און דאס איז ווי דער שטייגער וואס מען פלעגט שטענדיג געבן עפעס א גוטע זאך פאר א גזר דין מות.
תם עוונך בת ציון - די נחמה
תַּם־עֲוֺנֵךְ בַּת־צִיּוֹן לֹא יוֹסִיף לְהַגְלוֹתֵךְ, פָּקַד עֲוֺנֵךְ בַּת־אֱדוֹם גִּלָּה עַל־חַטֹּאתָיִךְ׃ - עס איז געענדיגט געווארן דיין זינד, בת ציון, ער וועט דיך מער נישט פארטריבן אין גלות; ער האט דערמאנט דיין עוון, בת אדום, ער האט אויפגעדעקט דיינע חטאים.
דער תרגום זאגט: נאך דעם וועט געענדיגט ווערן דיין עוון, און בת ציון איז עתיד אויסגעלייזט צו ווערן דורך מלך המשיח און אליהו, און דער אויבערשטער וועט דיך מער נישט פארטריבן אין גלות. דער נביא טרייסט דא כלל ישראל און זאגט זיי, אז דער איינציגער עוון וואס האט גורם געווען דעם גלות, דאס הייסט דער עוון פון ביטול תורה, איז געענדיגט ('תם'). ווייל היינטיגע צייטן לערנען כלל ישראל תורה מתוך צער און מתוך דוחק, מען האט אפילו געשניטן די שטיצע פאר די כוללים, און אידן לערנען תורה מיט א געוואלדיגער מסירות נפש. אויב אזוי איז דער עוון שוין תם, און ווער עס איז מקיים די תורה מעוני, איז זיין סוף זי מקיים צו זיין מעושר.
און בפרט אז 'לא יוסיף להגלותך' - ער וועט דיך מער נישט גלות'ן, ווייל דער עיקר טעם פונעם גלות איז דאך געווען פארן חטא פון ביטול תורה, ווי די גמרא זאגט: על מה אבדה הארץ? על עוזבם את תורתי (פארוואס איז דאס לאנד אונטערגעגאנגען? ווייל זיי האבן פארלאזט מיין תורה). און ווי דער אור החיים הקדוש זאגט, אז משה רבינו וויל נישט קומען אויסלייזן א פאלק פון בטלנים פון דער תורה, נאר דער עיקר ענין איז מען זאל עוסק זיין בתורה. און מען קען זאגן בדרך רמז אז 'תַּם' איז ראשי תיבות ת'ורת מ'שה: וויבאלד איר זענט שוין צוריקגעקומען צו תורת משה און איר זיצט און הארוועט אין דער תורה, ממילא איז דער עוון שוין פאראיבער, און 'לא יוסיף להגלותך' - מען דארף שוין יעצט אויסלייזן כלל ישראל.
פקד עוונך בת אדום - דאס שטיין ביים שיידוועג
דער ספר 'אלון בכות' ערקלערט אויפן יסוד פון דברי חז"ל, אז ווען נבוכדנצר הרשע איז געקומען קיין ירושלים זי צו חרוב מאכן, שטייט אין ילקוט שמעוני אויף עובדיה אז עשיו הרשע איז געקומען און זיך געשטעלט ביים שיידוועג אין א מרחק פון א מיל, און דאס איז וואס שטייט אין עובדיה 'בְּיוֹם עֲמָדְךָ מִנֶּגֶד'. ער האט געזאגט צו זיך אליין: איך שטיי דא; אויב ישראל וועט זיגן, וועל איך זיי זאגן 'איך בין געקומען אייך צו העלפן' - עס איז גוט וואס איך בין אנגעקומען, איך בין שוין דא, איך בין געווען נאנט און געקומען צו העלפן, און ברוך השם איר האט מיך נישט געדארפט. און אויב די בבליים וועלן זיגן, דריי איך זיך אויס און איך הרג'ע אין אידן און העלף די בבליים. בקיצור, אן אופורטוניסט, וואס זוכט אלעמאל וואס לוינט זיך אים און וואס וועט אים ארויסקומען דערפון, און קיין בריתות און התחייבויות עקזיסטירן נישט ביי אים. און רוח הקודש שרייט אויס: 'אַל תַּעֲמֹד עַל הַפֶּרֶק' - שטיי נישט אינדערמיט אן צו באשליסן צו וועלכן צד דו געהערסט. און דאס איז וואס עובדיה זאגט: 'אֵיךְ נֶחְפְּשׂוּ עֵשָׂו נִבְעוּ מַצְפֻּנָיו' - די באהאלטענע כוונות פון זיין הארץ זענען אנטפלעקט געווארן, סוף כל סוף איז זיין שלעכטע כוונה ארויסגעקומען אויפן אויבערפלאך.
און דאס איז וואס עס שטייט דא: 'תם עוונך בת ציון לא יוסיף להגלותך', בעת וואס אדום, וואס שטעלט זיך כביכול ארויס ווי נייטראל און נעמט נישט קיין צד - 'פקד עוונך בת אדום גילה על חטאתיך'. און דאס איז ליידער די מציאות וואס מיר קענען היינט, אז בת אדום איז כביכול נייטראל, און יעדעס מאל שלאגט זי זיך ווידער פאר אלס א פארמיטלער צווישן אונז און די פאלעסטינער. און מיר קענען דאך אדום, ווי רויט זי איז פון בלוט! און מיר ווייסן אז אייראפע איז שוין לאנג נישט קיין שטאט פון אדום, נאר זי איז שוין א לאנד פון די לענדער פון ישמעאל און א קאנטינענט פון ישמעאל, און אויב מען זעט עס נאך נישט קלאר, איז דאס בלויז א פראגע פון צייט. ביי יעדן ישמעאלי דארט זענען דא אכט און צען קינדער, בעת די אייראפעער האבן נגזר געווען אויף זיך אליין א כליה, אז פון יעדער פארפאלק געבוירט זיך קוים איין קינד, קומט אויס אז יעדן דור פארמינערן זיי זיך מיט פופציג פראצענט. און פון דא נעמט זיך אויך זייער גאנצע 'פאליטיקלי קארעקט' לגבי דער ישמעאל'ישער פראבלעם וואס רינגלט זיי ארום, און פראנקרייך פרובירט צו פירן א פארלוירענע מלחמה און פארבאטן די בורקע וכדומה, אבער עס איז שוין צו שפעט, די מיליטאנטן פארנעמען דארט יעדן ווינקל, און די פאליציי האט מורא זיך אנצוהייבן מיט זיי. סוף כל סוף וועט דער הקדוש ברוך הוא באצאלן פאר זיי ווי עס קומט זיי, פאר דעם וואס זיי מאכן זיך כביכול נייטראל, און מיר ווייסן דאך וואוהין די נייטראלקייט פירט און ווי אנגעזאפט די ערד פון אייראפע איז מיט אידיש בלוט. אויף דעם שטייט 'פקד עוונך בת אדום' - דער הקדוש ברוך הוא וועט צום סוף אויפדעקן זייער אמת'ן פרצוף, 'גילה על חטאתיך', און וועט זיך אננעמען פון זיי ווי עס פאסט, במהרה בימינו אמן.
לסיכום:
דער סוף פון קאפיטל ד' לערנט אונז אויס דריי זאכן. ערשטנס, אז אפילו אין דער גרויסער הסתרה ארבעט די מידת צדקתו פונעם הקדוש ברוך הוא, וואס האט מקדים געווען דעם גלות מיט צוויי יאר, כדי מיר זאלן נישט אנקומען צו דער מדרגה פון 'ונושנתם' און א גאנצער כליה. צווייטנס, אז די מפלה אליין - די שנעלקייט פון די רודפים, די בערג וואס פלעגן זיין אן ארט פון נסים און זענען פארוואנדלט געווארן אין אן ארט פון מפלה, און דאס פאלן פון יאשיהו 'רוח אפינו' - אלעס צייגט אז עס איז חלילה נישט קיין מקרה נאר די יד השם, און אז זיך בלויז אנצולענען אויפן צל פון א צדיק אן קיין תשובה האט נישט קיין קיום. און דריטנס, אז די קינה ענדיגט זיך מיט א נחמה: אדום וואס איז געשטאנען פון דער זייט און האט זיך געפרייט מיט אונזער אומגליק, וועט ביים סוף אויסטרינקען די כוס התרעלה און ווערן אויסגעליידיגט; בעת בת ציון, וואס איר עוון איז שוין פאראיבער מיט דעם וואס זי איז צוריקגעקומען צו תורת משה און הארוועט אין דער תורה מתוך דוחק, וועט דער אויבערשטער איר מער נישט פארטרייבן אין גלות. און דער עיקר לימוד: די אדרעס פאר דער ישועה פון אונזערע צרות איז נישט דער פיינט פון אינדרויסן, נאר אונזער חשבון מיטן רבונו של עולם, און פון דארט וועט קומען די גאולה במהרה בימינו אמן.