קאפיטל ג' אין איכה הייבט אן מיט דער קינה פונעם "גבר" וואס האט געזען נויט און ליידן, און דער מקונן שילדערט דערין די שטופעס פון דער ירידה און דעם אראפגאנג וואס זענען געקומען אויף כלל ישראל, טריט נאך טריט, פון אנפאנג ביז צום ענדגילטיגן חורבן. מיר וועלן אנפאנגען דווקא פונעם פסוק צו וועלכן דער גאנצער תהליך קומט אן, "וַתִּזְנַח מִשָּׁלוֹם נַפְשִׁי", און פון דארט וועלן מיר צוריקגיין און זען ווי דער מלבי"ם לייגט אויס די גאנצע השתלשלות פון דער מפלה לויטן סדר פון די פסוקים.
יאשיהו איז געווען א מלך צדיק, און עס שטייט אויף אים אז נאך אים איז נישט געשטאנען אזוי ווי ער. כלל ישראל האבן געהאנגען אין אים זייער האפענונג און געזאגט "רוח אפינו משיח ה', אמרנו בצילו נחיה בגויים" - זיי האבן געהאפט אז ער איז דער וואס וועט זיי אויסלייזן. און אט איז יאשיהו ארויסגעגאנגען אפצושטעלן פרעה נכו ער זאל נישט דורכגיין אין זיין לאנד, זייענדיג זיכער אז דאס גאנצע פאלק זענען צדיקים, און באמת האט ער זיך אין דעם טועה געווען - ווייל מיר האבן שוין מסביר געווען אז זיי האבן געהאט עבודה זרה אונטער דער טיר. צוליב דעם איז ער געפאלן אין דער האנט פון פרעה נכו. נאך אים האט געקעניגט יהואחז, און אין זיינע טעג האט אנגעהויבן קומען די רעה, אזוי ווי חולדה הנביאה האט שוין פאראויס נבואה געזאגט און געזען די פורענות וואס וועט קומען דורך פרעה נכו. און עס שטייט: "ויאסרהו פרעה נכו ברבלה בארץ חמת ממלוך בירושלים, ויביאהו למצרים וימת שם" - דאס איז געווען דער אנהייב פון דער מפלה.
אוֹתִי נָהַג וַיֹּלַךְ חֹשֶׁךְ וְלֹא־אוֹר׃ - מיך האט ער געפירט און געטריבן אין חושך און נישט קיין ליכט.
דאס איז דער ערשטער שלב: "נהג אותי" - מען האט אונז גענומען פון דאנען, פון ארץ ישראל, אין גלות אריין, צו א פלאץ פון חושך און נישט קיין ליכט.
אַךְ בִּי יָשֻׁב יַהֲפֹךְ יָדוֹ כׇּל־הַיּוֹם׃ - נאר קעגן מיר קערט ער זיך אום, ער דרייט זיין האנט א גאנצן טאג.
נאך יהואחז האט דער מלך מצרים געשטעלט אן אנדערן קעניג - יהויקים, און אויך ער האט נישט געהאט קיין מנוחה: אין זיין צייט איז געקומען דער מלך בבל, "ויאסרהו בנחושתיים להוליכו בבלה". דאס איז "אך בי ישוב" - נאכאמאל א קלאפ, נאכאמאל גלות. און פארוואס "יהפוך ידו כל היום"? ווייל דער גלות איז נאך נישט געווען בשלימות און ענדגילטיג. ווען א מענטש ענדיגט זיין ארבעט לייגט ער אראפ די הענט; ווען ער דרייט איבער זיינע הענט, איז א סימן אז ער האלט נאך אינמיטן דער פעולה.
בִּלָּה בְשָׂרִי וְעוֹרִי שִׁבַּר עַצְמוֹתָי׃ - ער האט פארצערט מיין פלייש און מיין הויט, ער האט צעבראכן מיינע ביינער.
און דאס איז קעגן דעם וואס איז געקומען דערנאך אין די טעג פון יהויכין בן אליקים, וואס נבוכדנצר האט אים פארטריבן אין גלות, ווי עס שטייט "ויבא נבוכדנצר מלך בבל על העיר ועבדיו צרים עליה, ויצא יהויכין מלך יהודה". דעמאלט האט מען פאראגלט דעם חרש און דעם מסגר, און עס איז דא נישט געבליבן נאר דלת העם און דלת הארץ. כביכול האט דער הקדוש ברוך הוא אלעס פארלענדט - דאס פלייש, די הויט און די ביינער: מען האט גענומען אלע וויכטיגע לייט און איבערגעלאזט דא די פשוט'סטע מענטשן. און "שיבר עצמותי" - די ביינער זענען די שטארקע און די גיבורים אינעם פאלק.
בָּנָה עָלַי וַיַּקַּף רֹאשׁ וּתְלָאָה׃ - ער האט געבויט קעגן מיר און ארומגערינגלט מיט ביטערניש און פלאג.
דער מלך בבל האט געקרוינט צדקיהו, און געבויט א באלאגערונג אויף ירושלים - דאס איז "בנה עלי ויקף", אז זיי האבן ארומגערינגלט ירושלים מיט א מצור.
בְּמַחֲשַׁכִּים הוֹשִׁיבַנִי כְּמֵתֵי עוֹלָם׃ - אין פינצטערנישן האט ער מיך געזעצט, ווי די טויטע פון דער וועלט.
דערנאך האט מען געכאפט צדקיהו'ן, וואס האט מורד געווען אין אים, מען האט אים ארויפגעפירט צום מלך בבל און אויסגעשטאכן זיינע אויגן. "במחשכים הושיבני כמתי עולם" - ווען ער האט פארפינצטערט דעם מאור עינים פון צדקיהו.
"וכל זאת לא שב אפו" - און מיט דעם אלעם האט זיך זיין כעס נאך נישט אומגעקערט: אין דעם ניינצנטן יאר צו דער מלכות פון נבוכדנאצר האט דער מלך בבל פארברענט דעם בית המקדש אין חודש אב, וואס זיין מזל איז אריה.
דֹּב אֹרֵב הוּא לִי אֲרִי בְּמִסְתָּרִים׃ - א לויערנדיקער בער איז ער מיר, א לייב אין באהעלטענישן.
ווען איז דער בער געווען אן אורב? ווען עס איז געווען דער מזל אריה - אין חודש אב.
דְּרָכַי סוֹרֵר וַיְפַשְּׁחֵנִי שָׂמַנִי שֹׁמֵם׃ - מיינע וועגן האט ער פארקרימט און מיך צעריסן, ער האט מיך געמאכט וויסט.
"סורר" איז א לשון פון סירים (דערנער) - ער האט אנגעפילט די שטאט מיט דערנער כדי איר צו פארברענען, "שמני שמם". און אזוי אויך אין די פסוקים ארום דעם: "גדר דרכי בגזית נתיבותי עוה", "דרך קשתו ויציבני כמטרא לחץ".
הָיִיתִי שְּׂחֹק לְכׇל־עַמִּי נְגִינָתָם כׇּל־הַיּוֹם׃ - איך בין געווארן א שפּאָט פאר מיין גאנצן פאלק, זייער געזאנג דעם גאנצן טאג.
נאך דעם אלעם האט ער געשטעלט גדליהו בן אחיקם - "הייתי שחוק לכל עמי", ווייל ער האט מיר געשטעלט א מנהיג וואס איז נישט געווען אין דער שיעור קומה פון די גרויסע מנהיגים.
הִשְׂבִּיעַנִי בַמְּרוֹרִים הִרְוַנִי לַעֲנָה׃ - ער האט מיך אנגעזעטיקט מיט ביטערניש, מיך אנגעזאפט מיט לענה.
דאס איז די קומענדיגע שטופע: גדליהו בן אחיקם איז געווען דער לעצטער, און מיט זיין טויט איז געווען די גלות מוחלטת, ווייל צום סוף איז ער דערמארדעט געווארן דורך ישמעאל בן נתניה - און דעמאלט זענען געווען מרורים און לענה.
וַתִּזְנַח מִשָּׁלוֹם נַפְשִׁי נָשִׁיתִי טוֹבָה׃ - און מיין נפש איז פארשטויסן געווארן פון פרידן, איך האב פארגעסן דאס גוטע.
פון וועמען איז מיין נפש פארשטויסן געווארן? "משלום". ישמעאל בן נתניה האט אויסגעזען פאר גדליהו ווי זיין איש שלומו, און דורך דעם כוח פון דעם "איש השלום" איז מיין נפש פארשטויסן געווארן - ווייל ער האט צוגענומען זיין לעבן. מען האט אים דאך געווארנט און געזאגט: ער פלאנעוועט, ער לויערט אויף דיר; האט ער זיי געזאגט: דאס איז לשון הרע, איך וויל דאס נישט אננעמען. און צום סוף האט אים ישמעאל בן נתניה דערמארדעט, און דאס איז געווען די מכה בפטיש, דער ענדגילטיגער קלאפ פאר דעם גאנצן גלות ישראל.
חז"ל דרשנ'ען דעם פסוק אויף נאך אן אופן. רבי אבהו זאגט: "ותזנח משלום נפשי" - דאס איז הדלקת נר שבת. דער טייטש דערפון איז: שבת איז א ספעציעלע צייט פון שביתה, א באזונדערע צייט פון שלום. מיר ווינטשן איינער דעם צווייטן אויף שבת "שבת שלום", ווייל שבת קומט מרמז זיין אויף שלום - מנוחת שלום שלווה והשקט ובטח. און וויבאלד ס'איז שוין מער נישט געווען קיין נר שבת, "ותזנח משלום נפשי".
"נשיתי טובה" - וואס איז די טובה? רבי ירמיה זאגט: דאס איז דאס בית המרחץ; ווען א מענטש קען נישט אנקומען אין בית המרחץ, איז כביכול פארגעסן געווארן פון אים די גוטס. רבי יוחנן זאגט: דאס איז רחיצת ידים ורגלים בחמין. רבי יצחק נפחא זאגט: דאס איז א שיינע בעט און שיינע כֵלים דערויף. רבי אבא זאגט: דאס איז א געבעטע בעט און א באציטע פרוי פאר תלמידי חכמים. "נשיתי" - איך האב פארגעסן; דאס גאנצע גוטס איז פארגעסן געווארן פון מיר.
דאס אלעס זענען באזונדערע זאכן לכבוד שבת: דאס מרחץ, די שיינע בעט און די שיינע כלים וואס שטייט אז מען זאל זיי מסדר זיין פאר שבת. און דער מקונן דערמאנט: זע וואס פאר א שבח איך האב געהאט דא אין ארץ ישראל, און יעצט האב איך דאס אלעס פארגעסן, אלעס איז פארגעסן געווארן פון מיר.
דער רב מגרמייזא ערקלערט לויטן פסוק פריער - "וַיַּגְרֵס בֶּחָצָץ שִׁנָּי הִכְפִּישַׁנִי בָּאֵפֶר": איך בין געווען פארשמירט אין אש, און דערפאר האב איך געדארפט א רחיצה, און איך האב נישט געהאט קיין מרחץ בחמין. "חמין" איז הייס וואסער וואס מען וואשט זיך דערמיט פאר שבת. ווען א מענטש איז אין א געווענליכן מצב, אפילו אויב ער האט נישט קיין רחיצה בחמין - איז עס נאך פארשטענדליך; אבער נאכדעם וואס ער האט מיך פארשמירט אין אש, ווען דער מצב איז אזוי דערנידערט אז מען דארף דרינגענד א רחיצה, און אט "ותזנח משלום נפשי" - האב איך אפילו נישט געהאט כדי אפציוואשן מיין קערפער.
דער "חוט של חסד" ערקלערט אנדערש: די רעה איז געווען אזוי שווער ביז "נשיתי טובה". אמאל ווען א מענטש האט געהאט גוט און דערנאך קומט שלעכטס, דערמאנט ער זיך מיט בענקשאפט - "אזכרה ימים מקדם" - און קלערט איבער די גוטע צייטן וואס זענען אריבער אויף אים. אבער דא, וויבאלד דער מצב איז געווען אזוי שווער, איז די טובה אינגאנצן פארגעסן געווארן פונעם הארץ. אזוי געפינען מיר ביי יוסף: "ולא נזכר השובע" - קיינער האט נישט געדענקט אז ס'איז געווען זעט, עס האט אויסגעזען כאילו ס'איז געווען מיט לאנגע יארן צוריק. אזוי אויך דא: די צרה איז געווען אזוי שרעקליך ביז ווער האט בכלל געדענקט אז ס'איז געווען א גוטע תקופה.
וָאֹמַר אָבַד נִצְחִי וְתוֹחַלְתִּי מֵה'׃ - און איך האב געזאגט: פארלארן איז מיין כוח און מיין האפענונג פון השי"ת.
פארוואס איז פארלארן מיין נצח? ווייל "מה'" - פונעם נאמען פון רחמים. כל זמן ס'איז די מידת הדין וואס ברענגט אויף מיר די שטראפן, קען איך זיך ווענדן צו מידת הרחמים, זיך בעטן צום קדוש ברוך הוא ער זאל משפיע זיין זיינע רחמים כדי צו שוינען אויף מיר און מבטל זיין די שווערע גזירה. אבער אויב די שטראף קומט אויף מיר מכוח מידת הרחמים אליין - אויף וואס קען איך האפן? צו וועמען זאל איך מתפלל זיין?
א משל צו וואס איז די זאך ענליך? צו א מענטש וואס השם ישמור מען האט געפונען ביי אים א געוואוקס, און מען האט אים שנעל איינגעארדנט אן אפעראציע ביי איינעם פון די בעסטע כירורגן, וואס בעזרת השם וועט ער אראפנעמען דעם געוואוקס אן קיין היזק און אן קיין שום שאדן. און דער מענטש, פאר דער אפעראציע, נעמט א תהלים און בעט זיך אז השי"ת זאל אים ראטעווען פון דער אפעראציע. שוטה! דו דארפסט מתפלל זיין אז די אפעראציע זאל מצליח זיין און דו זאלסט ארויסקומען דערפון געזונט און פריש. אויב וועסטו געראטעוועט ווערן פון דער אפעראציע - ווער ווייסט וואס ס'וועט פאסירן מיט דיין גוף. און דאס איז וואס דער מקונן זאגט: וויבאלד דאס וואס פאסירט מיט מיר יעצט איז מידת הרחמים, א חסד מאת השם - וואס דאס וואס דער קדוש ברוך הוא האט אויסגעגאסן זיין כעס אויף האלץ און שטיינער איז דאך געווען כדי כלל ישראל זאל איבערלעבן, דאס איז אן אפעראציע וואס איז באשטימט צו היטן אויף כלל ישראל - ממילא "אבד נצחי ותוחלתי", ס'איז נישטא קיין זין צו מתפלל זיין. אויף וואס זאל איך בעטן, אז די אפעראציע זאל בטל ווערן? די אפעראציע אליין איז דאך צו מיין טובה, און ממילא א תפילה אויף מבטל זיין די גזירה איז כביכול נישט שייך.
נאך קומט דער פסוק מרמז זיין, זאגט דער "חוט של חסד", אז אמאל ווען מען קומט אן צו א שרעקליכן מצב, זענען פאראן מצבים וואס פון דארט איז נאר דא אן עליה. עס ווערט דערציילט אויף א מענטש וואס איז געווען א גרויסער גביר, און ער האט געהאלטן אין איין פארמערן נכסים נאך און נאך. איין טאג איז איינער געקומען אים מבשר זיין אז ער האט געווינען אין א פארמעסט (מכרז) אויף א געוואלדיגן נכס וואס יעדער איינער האט געשטרעבט דערצו - און ווען ער האט אים דאס געזאגט, האט ער נישט געזען אויף אים קיין שום שמחה, נאר ער האט געזען ווי ער הייבט אן צו וויינען.
עס איז אריבער א שטיק צייט, און די געשעפטן פון יענעם מענטש האבן אנגעהויבן גליטשן אראפביסלעך ביז ער איז געווארן אן עני מרוד, א בעל חוב וואס איז געבליבן אן קיין פרוטה און געמוזט אויסשטרעקן די האנט, און קוים וואס עס איז אים פארבליבן א העמד אויפן לייב. איין טאג האט ער זיך געוואלט באדן, און קיין בית מרחץ האט ער נישט געהאט, איז ער אראפגעגאנגען צום טייך. ער האט צונויפגעלייגט זיינע בגדים אין א זייט און איז אריין אין וואסער, און ווען ער איז ארויסגעקומען האט זיך ארויסגעשטעלט אז איינער האט צוגענומען זיינע בגדים - אויך קיין קליידער זענען אים נישט פארבליבן. איז ער ארויפגעקראכן אויף א בוים זיך צו באהאלטן, און פונקט איז יענער חבר וואס איז געווען מיט אים אין ביזנעס דארט פארבייגעגאנגען, דער זעלבער וואס האט אים בשעתו מודיע געווען וועגן דעם נכס און געזען ווי ער וויינט. ער זעט אים אויבן אויפן בוים טאנצן, פריילעך און לאכן. האט ער אים געפרעגט: פארוואס ביסטו אזוי צופרידן? זאגט ער אים: מען האט מיר צוגעגנבעט די קליידער. פרעגט ער: אויב אזוי, פארוואס ביסטו אזוי פריילעך? האט ער אים געזאגט: זארג זיך קודם פאר מיר פאר קליידער, און דערנאך וועלן מיר רעדן.
איז דער חבר געגאנגען, פארשאפט פאר אים קליידער, אים אנגעטון און אראפגענומען פונעם בוים, און געזאגט: יעצט זאג מיר, איך וויל באמת פארשטיין. אין יענע צייטן, ווען מען האט דיר מודיע געווען אז דו האסט געווינען יענעם נכס וואס יעדער האט געשטרעבט דערצו - האסטו געוויינט. און יעצט זע איך דיך לאכן? האט ער אים געענטפערט: היא הנותנת, דאס אליין איז דער טעם! דעמאלט האב איך געהאט א שטרעבונג צו דערגרייכן יענעם חשובן נכס, און ווער עס האט געהאט יענעם נכס איז פאררעכנט געווארן ביים סאמע שפיץ, די העכסטע מדרגה וואס מען קען נאר דערגרייכן. און ווען איך האב דאס באקומען, האב איך פארשטאנען אז דאס איז שוין דער העכסטער מצב מעגליך, און פון דא קען מען נאר פאלן - עס זענען מער נישטא קיין שטופעס צו שטייגן, עס איז נישטא וואו ווייטער צו גיין, און דערפאר האב איך געוויינט. אבער יעצט, ווען איך בין געבליבן נאקעט און אן גארנישט כפשוטו, אז אפילו א בגד אויפן לייב איז מיר נישט געבליבן - דאס איז דער נידעריגסטער מצב וואס מען קען נאר אנקומען, און פון דא קען מען נאר שטייגן און ארויפגיין. דערפאר האסטו מיך געזען פריילעך.
דאס איז וואס דער פסוק קומט אונז זאגן: "אבד נצחי" - ווען איך זע אז איך געפין זיך אינעם ערגסטן און נידעריגסטן מצב וואס קען נאר זיין, דעמאלט "ותוחלתי מה'" - דאס איז די צייט צו האפן צום קדוש ברוך הוא. דו האסט אלעס פארלוירן? יעצט הייב אן מתפלל צו זיין, ווייל פון דא קען מען נאר קלעטערן און שטייגן העכער. און דאס איז וואס עס שטייט "קוה לשלום ואין טוב, לעת מרפא והנה בעתה". דער נביא זאגט פאר כלל ישראל: קווה לשלום, האפט אויף שלום. זאגן זיי אים: וועגן וואס רעדסטו, "ואין טוב", עס איז דאך נישטא קיין גוטס? אויף וואס זאלן מיר האפן, וואס וועט דאס העלפן? מיר זעען דאך נישט קיין שום סימן אז עפעס גייט זיך איבערדרייען צום גוטן. האט ער זיי געזאגט: אדרבה, "לעת מרפא" - ווען דער קדוש ברוך הוא דארף ברענגען א רפואה, וואס קומט פריער? "והנה בעתה", א גרויסער שרעק. ווען דו זעסט אז דו ביסט אין א בעתה, אין א גאר נידעריגן מצב - מאך זיך גרייט, עס גייט קומען א רפואה. זאלסט נישט טראכטן אז וויבאלד עס איז "אין טוב" האט נישט קיין זין צו האפן; פארקערט, היא הנותנת, פון אזא נידריגן מצב קען מען נאר קלעטערן און שטייגן אויף ארויף.
נאך א פירוש אינעם פסוק: כלל ישראל זאגט "אבד נצחי" - וואס זענען אונזערע שאנסן ניצול צו ווערן, וואס זענען די שאנסן ארויסצוגיין פונעם שרעקליכן מצב וואס מיר זענען דערין? אין אזא מצב קומט א מענטש צו יאוש. צי וועל איך באמת עקזיסטירן לנצח? די נביאים האבן אונז דאך צוגעזאגט אז כלל ישראל וועט נישט בטל ווערן פון זיין א גוי לפניו כל הימים, און "ואף גם זאת בהיותם בארץ אויביהם לא מאסתים ולא געלתים לכלותם להפר בריתי אתם" - מיר האבן א ברית מיטן קדוש ברוך הוא אז כלל ישראל וועט קיינמאל נישט אונטערגיין. און ווען כלל ישראל זעט אלע צרות, זאגט ער: צי וועלן די ווערטער פון די נבואה טאקע מקוים ווערן? "אבד נצחי" - די אייביקייט וואס מען האט מיר צוגעזאגט איז פארלוירן, עס זעט נישט אויס ווי די נבואה וועט נאך מקוים ווערן. און דורך דעם קומט ער צו יאוש פון דער ישועה. פונדעסטוועגן, ביים סוף איז ער זיכער אז די נבואות וועלן מקוים ווערן - און אויף וואס האט ער זיך פארלאזט, און וויאזוי האט ער דווקא פון די צרות פארשטאנען אז עס איז דא פלאץ ארויסצוקוקן אויף דער גאולה, דאס וועלן מיר זען אין די קומענדיגע פסוקים.
אינעם ספר "אלון בכות" טייטשט ער "ותזנח משלום נפשי" אויף אן אנדערן אופן: דער חורבן פון בית שני, צוליב וואס איז עס חרוב געווארן? צוליב שנאת חנם. און וויבאלד עס איז געווען דא שנאת חנם - "ותזנח משלום נפשי", מיר האבן פארלאזט דעם שלום, און דערפאר איז מען אנגעקומען צום מצב פון "אבד נצחי ותוחלתי מה'". וואס ביי בית ראשון איז דאך געווען עבודה זרה, גילוי עריות און שפיכות דמים - גאר הארבע ענינים; און דאך זאגט די גמרא: קום און זע אז זייער מצב איז געווען ווייניגער שווער ווי אונזער מצב, ווייל "חזרה בירה לראשונים ולא חזרה לאחרונים", דער בית המקדש איז צוריקגעקערט געווארן צו די ערשטע און נישט צו די לעצטע. בית ראשון איז חרוב געווארן אויף זיבעציג יאר, און דערנאך איז דער בית המקדש ווידעראמאל אויפגעבויט געווארן. אבער יעצט, ווען עס איז פאראן א מצב פון שנאת חנם, ווייסן מיר נישט ווען דער קץ איז. מען האט אונז נישט אנגעגעבן קיין באשטימטע צייט ביז ווען די גאולה מוז קומען; אוודאי ביזן סוף פונעם אלף הששי זענען מיר שוין ביים ענדע, אבער מען זאגט מיר נישט ווען דער קץ וועט זיין איידער די וועלט ענדיגט זיך. דאס איז "ותזנח משלום נפשי" - מיר האבן פארלאזט דעם שלום צווישן אונז, עס איז נישט געווען קיין שלום צווישן אונז נאר אינעווייניגסטע מחלוקות, און דורך דעם "אבד נצחי ותוחלתי מה'" - דער קץ איז נישט אנטפלעקט געווארן. ווייל כל זמן עס איז נישטא קיין שלום צווישן אונז, כל זמן דער שטן טאנצט צווישן אונז, זענען די שאנסן אז די גאולה זאל קומען און אז השי"ת זאל אונז ארויסנעמען פון גלות פיל שוואכער.
זְכׇר־עׇנְיִי וּמְרוּדִי לַעֲנָה וָרֹאשׁ׃ - געדענק מיין פיין און מיין וואגלעניש, וואס זענען ביטער ווי ווערמוט און גיפט.
דערקלערט דער "לחם דמעה": נאר ווען מיר דערמאנען זיך אין די צרות, דעמאלט שפיר איך לענה וראש און מיין הויט ווערט מיר אויפגעשאקלט (נעשה בשרי חידודין חידודין). און לויט דעם איז "זְכׇר" דא נישט קיין לשון ציווי (ווי "זכור ואל תשכח"), נאר א מקור - א לשון פון געדענקען (זכירה), ווי א שם עצם. דאס הייסט: בשעת דער זכירה פון מיין עוני און מיין וואגלעניש, ווען איך דערמאן זיך אין די צרות אין וועלכע איך געפין זיך, איז דאס גלייך ווי מען וואלט מיך געפיטערט לענה וראש. לענה און ראש זענען סמי מות, פארגיפטיגטע געוויקסן, ביטער און שווער - יעדעס מאל וואס איך זע מיין מצב, איז גלייך ווי איך וואלט געגעסן לענה וראש.
זָכוֹר תִּזְכּוֹר וְתָשׁוֹחַ עָלַי נַפְשִׁי׃ - געדענקען וועסטו געדענקען, און איינגעבויגן אויף מיר איז מיין נשמה.
רש"י ערקלערט אז כנסת ישראל זאגט: איך בין זיכער אז "זכור תזכור" - איך בין זיכער אז דו, רבונו של עולם, זעסט אונדזער מצב און געדענקסט אונדזערע צרות, און איך ווייס אז דו וועסט געדענקען אלץ וואס ס'גייט אריבער אויף אונדז. אבער ביז דו וועסט געדענקען - "תשוח עלי נפשי". און וויאזוי דרוקט זיך אויס די זכירה ביים הקדוש ברוך הוא? ווען ער קומט זיך אפרעכענען מיט די גוים: "איך געדענק וואס זיי האבן אייך געטאן", און איך מאך מיט זיי א חשבון. כל זמן דער הקדוש ברוך הוא רעכנט זיך נישט אפ, געדענקט ער כביכול נישט - און באמת איז דאס דאך נישט שייך ביים הקדוש ברוך הוא, נאר אז די זכירה קומט צום אויסדרוק אין דער שעה פון נקמה. און דערפאר זאגן מיר: רבונו של עולם, איך בין זיכער אז דו וועסט געדענקען, איך בין זיכער אז דו וועסט זיך נוקם זיין אין די שונאים, איך האב קיין שום ספק דערין. אבער ביז דעמאלט - וואס בלייבט פונעם נפש? "תשוח עלי נפשי", מיין נשמה איז געבויגן און דערנידערט, אין א שפאלטנדיקן מצב פון צער און מרה שחורה, ביז יענעם שטאפל ווען דער רבונו של עולם וועט "זכור תזכור".
אין ספר "קול יעקב" איז פאראן א וואונדערליכער ביאור אויף די דאזיקע פסוקים, לויט דעם מאמר החכם אין קהלת: "אין זכרון לראשונים וגם לאחרונים שיהיו לא יהיה להם זכרון עם שיהיו לאחרונה". לכאורה איז דא דא א לאנגער לשון וואס איז אומפארשטענדלעך - וואס וויל שלמה המלך דא זאגן? נאר דער "קול יעקב" איז מסביר: ווען די תורה הייסט געדענקען עפעס, דארף מען תמיד מתבונן זיין צו וואס פעלט עס אויס, וואס איז די תכלית פון דער זכירה, וואס וועלן מיר פארדינען פון דעם וואס מיר געדענקען. ווען די תורה זאגט צו געדענקען יציאת מצרים, קען מען דאך זאגן אז דער הקדוש ברוך הוא וויל מיר זאלן געדענקען דעם חסד וואס ער האט געטאן מיט אונדז - אבער וואס גייט אים ארויס פון דעם וואס מיר געדענקען דעם חסד? עס לייגט זיך פיל מער אויפ'ן שכל אז דורך דער דאזיקער זכירה וויל דער הקדוש ברוך הוא אונדז טאן גוטס צום סוף. דאס הייסט: די זכירה איז נישט סתם אויף עפעס וואס איז אמאל געווען, נאר זי האט א נפקא מינה פאר דער צוקונפט, א תועלת פאר דעם וואס שטייט נאך פאר אונדז.
און דער דובנער מגיד, ווי זיין שטייגער, ברענגט אויף דעם א געוואלדיקן משל: א מענטש האט געליגן זיין חבר א סכום געלט, און נאך א שטיק צייט האט דער חבר געקענט באצאלן א טייל פונעם חוב, און האט באצאלט. וואס טוט דער מלווה? ער נעמט ארויס א פנקס און שרייבט עס אן. און וואס פאסירט ווען דער בעל חוב קומט און צאלט אפ דעם גאנצן סכום אינגאנצן? איז דאך נישט דא וואס אנצושרייבן - מען צערייסט דעם שטר און פארטיג, עס איז מער נישטא קיין חוב, און אויב ער וועט מארגן קומען מאנען איז נישטא קיין שטר און נישטא גארנישט. ווען שרייבט מען יא אן? דווקא ווען דער חוב איז נאך נישט געענדיגט, ווען מען דארף נאך ווייטער באצאלן.
חז"ל דרשנ'ען: "השביעני במרורים" - דאס איז אין ליל פסח, "הרווני לענה" - אין תשעה באב. און מיר האבן שוין פריער גערעדט וועגן דעם שייכות צווישן תשעה באב און פסח, און איבער עטליכע ענינים און דרשות וואס מען האט געזאגט דעריבער; אבער לאמיר דאס יעצט אנקוקן לויט ווי מיר האבן ערקלערט. ווען דער הקדוש ברוך הוא זאגט פאר משה'ן "כה תאמר אל בני ישראל אהיה אשר אהיה שלחני אליכם" - דאס הייסט "איך בין מיט זיי אין דער דאזיקער גלות, און איך וועל זיין מיט זיי אין א צווייטער גלות" - זאגט משה: פארוואס זאל איך זיי זאגן וועגן דער קומענדיקער גלות, פארוואס זאל איך זיי מצער זיין? זיי וועלן צובראכן ווערן פון דעם וואס זיי וועלן וויסן אז ס'וועט זיין נאך א גלות, זיי מיינען דאך אז די מעשה איז פארטיג, אז פון יעצט אן זענען זיי שוין אין אן אייביקער גאולה.
קומט דאך אויס, אז כלל ישראל זענען געווען זיכער אז גלות מצרים איז דער סוף פון אלע גלויות און אז עס וועט מער נישט זיין קיין מצב פון גלות. און אויב אזוי, ווען דער הקדוש ברוך הוא באפעלט "געדענק יציאת מצרים", איז לויט זייער פארשטאנד געווען א זכירה נאר אויפ'ן עבר - צו דאנקען אויף וואס איז געווען און פאראיבער. אבער נאכדעם וואס מיר זענען פארטריבן געווארן אין דער צווייטער גלות, האט זיך אונדז ארויסגעשטעלט אז די ערשטע גלות אין מצרים איז נישט געווען די לעצטע, און אז נאך און נאך גלויות זענען עתיד צו קומען אויף אונדז - מיר זענען נישט פארטיג מיט דער גלות. און דאס איז וואס מיר זאגן: "השביעני במרורים" אין ליל פסח - פארוואס? נישט כדי צו געדענקען א זאך וואס איז געווען און פאראיבער, נאר כדי "להרווני לענה", כדי דו זאלסט וויסן אז די גלות האט זיך נאך נישט געענדיגט, אז עס וועט נאך קומען א צייט פון תשעה באב, עס שטייען נאך פאר ביטערע צרות פון ראש ולענה. אויב אזוי זענען די נסים פון יציאת מצרים נישט בלויז א דאנק פאר'ן אויבערשטן אויפ'ן עבר, נאר אן אנדייטונג: זאלסט וויסן אז עס וועלן נאך זיין שווערע גלויות, און דער וואס האט דיך דעמאלט אויסגעלייזט - ער וועט דיך אויסלייזן אויך אין דער צוקונפט. דער הקדוש ברוך הוא האט אונדז מיט דעם געגעבן א מוסר-ספר אין דער האנט און געזאגט: גיי יעצט קיין ארץ ישראל, און געדענק אז עס קענען נאך זיין נאך גלויות, און אין זיי זאלסטו געדענקען אז דער וואס האט דיך אויסגעלייזט פון יענער גלות, ער וועט דיך אויסלייזן אויך פון דער קומענדיקער גלות. "כימי צאתך מארץ מצרים אראנו נפלאות".
זֹאת אָשִׁיב אֶל־לִבִּי עַל־כֵּן אוֹחִיל׃ - דאס וועל איך צוריקברענגען צו מיין הארץ, דעריבער וועל איך האפן.
און אויב אזוי, "זכור תזכור" - דאס וואס דו הייסט אונדז געדענקען, איז באשטימט כדי אז "זאת אשיב אל לבי על כן אוחיל". פארוואס הייסט מען מיר געדענקען? ווייל דער חוב איז נאך אפן. פארוואס הייסט מען מיר פארשרייבן? ווייל דער חוב איז נאך אפן. און דאס זאגט מיר: געדענק וואס ס'איז געווען, איך האב אייך דעמאלט אויסגעלייזט, איך בין דער ערשטער גואל און איך בין דער לעצטער גואל. אויב אזוי טוט די זכירה אליין אונדז מוטיגן. וואס מיינט איר דארט, די גוים, אז די מעשה איז פאריבער? אויב איז עס פאריבער, פארוואס האט מען אונדז געהייסן פארשרייבן, פארוואס האט מען געהייסן געדענקען? די זכירה איז א באווייז אז איך האב נאך אויף וואס צו האפן. אבער אויב וואלט מען מיר געזאגט געדענק גארנישט, וואס איז געווען איז פאריבער און ס'איז מער גארנישט פאראן - וואלט איך זיך מייאש געווען און צובראכן געווארן, און געזאגט אפשר האבן די גוים רעכט און ס'איז שוין נישטא קיין האפענונג. פארקערט, דורך דעם וואס דו האסט געזאגט "זכור תזכור", מיט דעם וואס דו הייסט מיר געדענקען דעם חורבן - דאס איז וואס איך וועל ברענגען צום הארצן, און דערפאר וועל איך האפן און איך האב אויף וואס ארויסצוקוקן אויף דער אייביקער גאולה. א געוואלדיג שיינער ביאור פונעם דובנער מגיד.
דער "תורת חסד" זאגט: איינע פון די תועלת'ן פונעם געדענקען די צרות איז אז די נפש זאל זיך אונטערווארפן און ווערן נכנע. מיר האבן געזען אז נאכדעם וואס אליהו הנביא איז געקומען מוסר'ן אחאב'ן און אים געזאגט "הרצחת וגם ירשת" - האט אחאב אנגעטאן א זאק "ויהלך אט", און דער הקדוש ברוך הוא האט געזאגט צו אליהו: "הראית כי נכנע אחאב מפני? לכן לא אביא הרעה בימיו". עס איז דא געווען א מצב פון הכנעה, און דאס איז די גאנצע כוונה פון די צרות. א מענטש ווען עס גייט אים גוט - "ויגבה לבו", ער גייט ארום מיט א געפיל פון גאווה, "שמנת עבית כשית" און "וישכח אלוה עשהו". אבער ווען דער הקדוש ברוך הוא ברענגט אויף אים צרות, ווערט זיין הארץ צובראכן און זיין נפש ווערט געבויגן. און דאס איז דער ציל פונעם נביא: "זכור תזכור ותשוח עלי נפשי" - זאלסט געדענקען אז דו האסט פארגעסן מצוות ה', זאלסט געדענקען אז דו האסט פארלאזט עבודת ה', און דורך דעם וועט דיין נפש זיך בייגן פארן באשעפער.
נאך א תועלת, אזוי ווי די מעשה וואס איז געווען מיט רבי עקיבא און זיינע חברים. די גמרא דערציילט אז זיי זענען געגאנגען אויפן הר הבית, און זיי וויינען און רבי עקיבא לאכט. האבן זיי אים געזאגט: עקיבא, פארוואס לאכסטו? האט ער זיי געזאגט: און איר, פארוואס וויינט איר? האבן זיי אים געזאגט: א פלאץ וואס אויף אים שטייט "והזר הקרב יומת", און מיר זעען שועלים הילכו בו (פוקסן גייען דערין) און גוים שרייען אין זיין היכל - זאלן מיר נישט וויינען? האט רבי עקיבא זיי געזאגט: פונקט דערויף לאך איך! צוויי נבואות זענען דא - א נבואה אויפן חורבן און א נבואה אויף דער גאולה; כל זמן די נבואה פונעם חורבן איז נאך נישט מקוים געווארן, האב איך נישט געוואוסט ווען עס וועט קומען די נבואה פון דער גאולה. אבער יעצט ווען איך זע אז עס איז מקוים געווארן די נבואה פון דער פורענות, וועט זיכער מקוים ווערן אויך די נבואה פון דער גאולה. דא האסטו א האפענונג - "על כן אוחיל", עס איז דא א טעם צו האפן און ארויסקוקן אויפן קיום פון די נבואות פונעם באשעפער, און עס איז נישטא קיין ספק אז עס וועט אויך קומען די נבואה פון דער גאולה. אדרבה: ווען דו זעסט אז די צרות זענען געקומען, איז עס א סימן אז די גאולה דערנענטערט זיך.
און דאס איז פונקט דער משל מיט וועלכן חז"ל באשרייבן די חבלי הגאולה - ווי די ווייען פון א יולדת. ווען א פרוי הייבט אן צו שפירן וועען, זאגט זי דען "אוי, א שאד"? זי זאגט: אט, עס דערנענטערט זיך, א קינד גייט ארויסקומען אויף דער וועלט. די שמערצן זענען א סימן פאר דער געבורט, צום קומען פון דער גאולה. אויב אזוי, "תשוח עלי נפשי", געדענק וואס עס איז געווען - "זאת אשיב אל לבי", און דעריבער "על כן אוחיל", און איך האב דערויף וואס ארויסצוקוקן אויף דער אייביגער גאולה.
אין ספר "אלון בכות" ווערט מסביר געווען אז "זאת" קומט מרמז זיין אויף דער תורה, אזוי ווי מיר זאגן "וזאת התורה אשר שם משה". "זאת אשיב אל לבי" - די תורה איז דאס וואס טרייסט מיר אין מיין פיין, "לולי תורתך שעשועי אז אבדתי בעניי", און "אין לנו שיור אלא התורה הזאת". וואס טרייסט אונז אין גלות? די תורה "אשיב אל לבי" - "על כן אוחיל", דאס גיט מיר נאך אלץ האפענונג ארויסצוקוקן.
און ווי אמת איז די זאך ביי גדולי ישראל! דער סטייפלער האט געזאגט אז ווען נישט די תורה מיט וועלכער ער האט זיך אפגעגעבן, וואלט ער שוין לאנג צובראכן געווארן פון אלע צרות וואס זענען געקומען אויף אים. "איך האב געהאט אלע סיבות אויף דער וועלט נישט עוסק צו זיין אין תורה", האט ער געזאגט, "און אלע האב איך אוועקגעשטופט און זיך צוגעקלעבט בלויז אין דער הייליגער תורה". קומט אויס, אז דאס וואס שטייט א מענטש צו הילף אין די שווערסטע מאמענטן איז עסק התורה - דאס איז וואס דערמוטיגט און דאס איז וואס האלט אים ביים לעבן. און באמת האבן מיר געזען גדולי ישראל וואס זענען אדורך שווערע צרות, מיתת בנים און שרעקליכע אסונות - און וואס האבן זיי געטאן? זיי האבן גענומען א גמרא, זיך געזעצט און פארזונקען געווארן אין איר. ווען איך בין עוסק אין תורה, בין איך דבוק אינעם הקדוש ברוך הוא. "תורתך שעשועי" - און דורך דעם גיי איך נישט פארלוירן אין מיין נויט; אבער אן איר גייט א מענטש ארום אין דעפרעסיע און אין צער, און טראכט די גאנצע צייט פון זיינע צרות און פראבלעמען. א מענטש קומט אריין אין בית המדרש - און שוין, אלע צרות ווערן בטל, אלע פראבלעמען, דער מינוס אין באנק, אלעס ווערט פארגעסן. דאס איז אונזער נחמה אין אונזער פיין.
דער ספר "לחם דמעה" זאגט: איך בין נישט געקומען צו יאוש פון די פילע צרות, נאר איך האב געזאגט - וויבאלד אלע צרות זענען געקומען, איז דאס א ראיה אז עס וועלן אויך מקוים ווערן די הבטחות. וואס איז דער כוונה דערפון? אסאך מענטשן פרעגן: וואו איז געווען דער רבונו של עולם אין דעם חורבן? ווי אזוי קען זיין אזעלכע צרות, אזעלכע אסונות, נשים, קליינע קינדער און עופעלעך? וואס איז דער תירוץ? דער תירוץ איז: ער איז נישט דארט געווען. און וואס הייסט "ער איז נישט געווען", איז דען נישטא קיין רבונו של עולם? ניין, עס איז דא א רבונו של עולם, נאר ער האט פריער מודיע געווען אז ער וועט נישט זיין דארט. דו קלאפסט און קלאפסט - וואו ביזטו, וואו? לייען דעם צעטל: איך האב פון פריער ארויפגעלייגט א צעטל, אז אין דער תקופה בין איך נישט אינדערהיים. און דאס איז א מפורש'ע נבואה אין דער תורה: "כאשר ימצאו אותם צרות רבות ורעות... ואנכי הסתר אסתיר פני מהם ביום ההוא".
און עס שטייט דארט "והיה לאכול". ווייסט איר וואס מיינט "והיה לאכול"? ווער עס שעכט א בהמה, האט ער אמאל געוויסנביסן? אזוי וועלן די גוים דיך שעכטן אן קיין שום געוויסנביסן, פונקט ווי א מענטש וואס עסט, אן צו שפירן קיין שום פראבלעם. שרצים פארטיליגט מען מיט שפריץ-געצייג און אידן מיט ציקלאן בי - "עס זענען דא דא טפילים, מען דארף זיי אויסראטן". זאגט דער הקדוש ברוך הוא: זאג נישט אז איך האב דיר נישט געזאגט, פון פריער לאז איך דיר וויסן "ואנכי הסתר אסתיר". און דערנאך: "ואמר כי אין אלהי בקרבי מצאוני כל הצרות האלה".
אין דעם פסוק זענען דא צוויי הבנות. א מענטש קען זאגן "עס איז נישטא קיין באשעפער" און אראפווארפן יעדע עול - דאס איז דער רשע, וואס זוכט אלעמאל ווי אזוי צו פורק עול זיין, און אט האט ער געטראפן א געלעגנהייט. אמאל האט מען געפרעגט דעם חזון איש: ווי קען זיין אז דער חורבן האט געמאכט געווענליכע מענטשן פאר צדיקים, און אנדערע מענטשן פאר רשעים? די זעלבע מעשה ממש - איין חלק האבן זיך שטארק מתחזק געווען און איין חלק זענען געווארן אינגאנצן צעבראכן. האט זיי דער חזון איש געזאגט: צוויי פעסער, אין איינעם ליגט צוקער אונטן און אין דעם צווייטן זאלץ אונטן. כל זמן מען לאזט זיי שטיין אזוי ווי זיי זענען, טרונק פון ביידע - זיי שפירן זיך די זעלבע, מען דערקענט גארנישט, דער צוקער איז אונטן און דער זאלץ איז אונטן. אבער אין דעם מאמענט וואס דו נעמסט און שאקלסט זיי אויף - דא שפירט מען זיס און דא שפירט מען געזאלצן. וואס איז געשען? מען האט זיי אויפגעשאקלט. א איד איז ווי א פאס וואס מען ווייסט נישט וואס ליגט אויפן גרונט; אבער ווען מען הייבט אן שאקלען, קומט אלעס ארויף צום אויבערפלאך. ווער עס האט געהאט בלאטע אונטן - איז די גאנצע בלאטע ארויפגעקומען: אט איז א געלעגנהייט אלעס אפצולאזן, "וואס בין איך שולדיג, דער רבונו של עולם טוט אזוי צו כלל ישראל" - און ער האט אלעס אפגעלאזט. אבער א מענטש וואס איז געווען שטארק אין אמונה, ווען ער זעט דאס - פארשטייט ער: "על כי אין אלהי בקרבי מצאוני הצרות", דער אויבערשטער האט דאך פריער געזאגט אז ער וועט דארט נישט זיין, און דאס אליין איז פאר אים א סיבה פון חיזוק.
און דאס איז וואס ער זאגט: "זאת אשיב אל לבי" - איך וועל נעמען צום הארצן און זיך פארטראכטן, ווי קען זיין אז עס איז מיט מיר געשען וואס עס איז נישט געשען צו קיין שום פאלק אויף דער וועלט? ווי קען זיין אז מיר זענען געווארן אזוי פארפאלגט און געפייניגט ווי קיין שום אנדערע אומה? איך מיין נישט אז עס איז דא אין דער היסטאריע א פאלק וואס מען האט אויף זיי אנגעשריבן אז רחמנות'דיגע פרויען האבן געקאכט זייערע אייגענע קינדער. עס איז נישטא קיין שום אזא באריכט - נאר אויף עם ישראל. יוסיפון באשרייבט די מעשה פון יענער פרוי וואס האט געהרג'עט איר זון און אים געקאכט, א גאנצער קאפיטל, א זאך וואס איז שרעקליך און שוידערליך צו לייענען, און מען דארף א שטארק הארץ דאס בכלל צו לייענען. איז דען דא א פאלק וואס איז אדורך אזא זאך? "זאת אשיב אל לבי" - קוק זיך איין און זע די צרות, וואס זענען העכער יעדן פארשטאנד, און די דאזיגע זאך וואס איז נישט צום באגרייפן שטייט שוין פון פריער אנגעשריבן. "על כן אוחיל" - אויב אזוי איז פארהאן א האפענונג. ווייל דאס אליין וואס דער אויבערשטער האט פון פריער געזאגט "איך וועל נישט זיין", לערנט אונז אז ווען דו זוכסט אים אין דער ביטערער צרה האסטו פארשפעטיגט די צייט. און אז איך זע אז דער הקדוש ברוך הוא האט מקוים געווען די דאזיגע נבואה, זענען דאך דא נאך נבואות - נבואות אויף דער גאולה, נבואות וואס זאגן אז דער אויבערשטער וועט נישט אייביג קריגן און נישט אייביג צארנען אויף זיין פאלק ישראל, און אז ביים סוף וועט דער הקדוש ברוך הוא מתקן זיין די וועלט במלכות ש-ד-י. איז דאך דא א האפענונג: דער זעלבער וואס האט געזאגט אז עס וועט קומען אזא שווערע צרה וואס מען וועט דערין נישט געפינען דעם רבונו של עולם, דער זעלבער האט אויך געזאגט אז ביים סוף וועט קומען די גאולה. "זאת אשיב אל לבי על כן אוחיל" - און דורך דעם וועל איך נישט צעבראכן ווערן פון די שווערע צרות וואס מיר גייען אדורך.
נאך א ביאור אויף "זאת אשיב אל לבי על כן אוחיל": זאגט דער מקונן, וויבאלד "זכור תזכור" - מיין נפש געדענקט די צרות, כאטש ס'איז דא א גזירה על המת שישתכח מן הלב. לכאורה וואלטן מיר שוין לאנג געדארפט פארגעסן אלע צרות און אלץ וואס איז איבערגעגאנגען אויף אונז, און דאך זע איך אז "תשוח עלי נפשי". ווי קען מיין נפש זיין געבויגן און דערשלאגן אזא לאנגע צייט, ווען אפילו א מת וואלט שוין לאנג פארגעסן געווארן פונעם הארץ? וואס לערנט מען פון דעם? די זעלבע מסקנא וואס יעקב אבינו איז צוגעקומען פון דעם וואס ער האט נישט פארגעסן יוסף'ן. דאס איז א סימן אז ס'איז מעגליך אז דאס קינד לעבט נאך - און דערפאר האט יעקב געזאגט "יוסף איננו ושמעון איננו". וואס איז די פארגלייכונג? יוסף איז דאך טויט און שמעון איז אין תפיסה! נאר יעקב זאגט: איך שפיר אז יוסף איז בלויז "איננו" - ווייל אויב נישט, ווי קען זיין אז נאך צוויי און צוואנציג יאר געדענק איך אים נאך אלץ, און ס'איז דאך דא א גזירה על המת שישתכח מן הלב. אויפן זעלבן יסוד: "זכור תזכור ותשוח עלי נפשי" - איך געדענק אלע צרות און מיין נפש איז דערשלאגן אין מיר; וואס איז דאס א סימן? "זאת אשיב אל לבי" - איך טראכט אריין אין דעם און דאס געבט מיר חיזוק, "על כן אוחיל". ס'איז דא א האפענונג, און דער באווייז איז וואס איך געדענק נאך אלץ, אז די זאך איז נישט פארגעסן געווארן פון מיין הארץ - א סימן אז ס'איז דא פאר וואס צו האפן אויף דער גאולה, וואס וועט באלד קומען.
ס'איז באקאנט די מעשה אויף נאפאלעאן, אז איין נאכט איז ער דורכגעגאנגען אין זיין שטאט און געהערט געוויינען פון א בית הכנסת. איז ער אריין און געזען מענטשן זיצן אויף דער ערד, זאגן מיט א טרויעריגן קול און וויינען. האט ער געפרעגט: איז עפעס געשען? האט מען אים געזאגט: זיי וויינען אויפן חורבן בית המקדש. האט ער געזאגט: א חורבן? וואס איז בית המקדש? האט מען אים געזאגט: דאס איז א גרויסער ארט פון תפילה. האט ער געזאגט: און וואס איז די פראבלעם, איבער וויפיל געלט רעדט מען? וויפיל דארף מען האבן? מיר וועלן זיי בויען! איך זע מענטשן זיצן אויף דער ערד און וויינען - זאגט נאר וויפיל, און די שטאטראט וועט זיך באטייליקן. דאס איז נישט מדינת ישראל, דאס איז פראנקרייך, דארט האט מען א ווארעם הארץ צו רעליגיעזע ענינים. האט מען אים געזאגט: ניין, דאס איז דער בית המקדש, דאס איז נישט עפעס וואס איז חרוב געווארן דא מיט צוויי חדשים צוריק, דאס איז חרוב געווארן מיט צוויי טויזנט יאר צוריק. האט ער געזאגט: צוויי טויזנט יאר, און איר וויינט נאך אלץ? האבן זיי געזאגט: יא, מיר האבן נאך אלץ נישט פארגעסן דעם חורבן בית המקדש. האט זיי נאפאלעאן געזאגט: אויב ס'איז שוין אריבער צוויי טויזנט יאר און איר וויינט נאך אלץ, האב איך קיין שום ספק נישט אז דער בית המקדש וועט נאך צוריקגעבויט ווערן! א איד וואס געדענקט צוויי טויזנט יאר זיין הויז און וויינט נאך אלץ דערויף, שטרעבט צו דעם, האפט דערויף און קוקט ארויס דערויף - וועט זוכה זיין דערצו.
און דאס איז וואס דער מקונן זאגט: "זכור תזכור ותשוח עלי נפשי" - פון דעם וואס איך געדענק נאך אלע צרות, וואס מיין נפש איז דערשלאגן אין מיר טויזנטער יארן שפעטער און איך טרויער נאך דערויף, טראכט איך אריין אין דעם, "זאת אשיב אל לבי", און ממילא ווייזט מיר דאס אז פארקערט - דו דארפסט נאך האפן, ווייל דער עצם פאקט אז די האפענונג איז נישט פארלארן געווארן פון דיר איז דער גרעסטער באווייז און מופת אז דאס איז נישט בגדר פון א מת וואס ווערט פארגעסן פונעם הארץ, נאר א זאך וואס לעבט און עקזיסטירט.
נאך א ביאור: "זאת" איז א רמז אויף דער שכינה הקדושה, ווי עס שטייט "בזאת יבא אהרן אל הקדש", און ווי "זה אלי ואנוהו" - אז ווען אהרן הכהן גייט אריין אין קדשי קדשים, גייט די שכינה אריין מיט אים. "זאת אשיב אל לבי" - וויבאלד די שכינה איז מיט אונז אין גלות, "על כן אוחיל", איז דא א האפענונג ארויסצוקוקן מיט כבוד אז דער אויבערשטער וועט אונז אויסלייזן. אויב א קעניג לייגט דיך אריין אין תפיסה, און ער זיצט אויף זיין קעניגליכן שטול בשלום ובשלוה, איז דא אסאך שאנסן אז ער וועט דיך פארגעסן און דו וועסט פארפוילט ווערן אין תפיסה ביז סוף פון דיינע טעג. אבער אויב דער קעניג לייגט דיך אריין אין תפיסה און זאגט דיר: די גאנצע צייט וואס דו ביסט אין תפיסה, בין איך אינעם צימער לעבן דיר, איך וויל זיין בצער צוזאמען מיט דיר יעדע רגע וואס דו ביסט בצער - צי וועט מען אין אזא מצב פארצווייפלען? זיכער נישט! ווייל דער קעניג אליין, וואס דארף מיך ארויסנעמען פון תפיסה, ליידט מיט מיר יעדן טאג, און דאס גיט גרויסע שאנסן אז די גאולה וועט קומען בקרוב. דאס איז דער טייטש "זאת אשיב אל לבי" - אז די שכינה הקדושה איז מיט מיר, "עמו אנכי בצרה", "ולא עאלנא לביתא", ווי מיר זאגן אין פתח אליהו: איך וועל נישט אריינגיין אין ירושלים של מעלה ביז איך וועל אריינגיין אין ירושלים של מטה. דאס נעם איך צו מיין הארץ, און דאס שטארקט אין מיר די האפענונג - "על כן אוחיל", איך האף און קוק ארויס אויף דער נאנטער גאולה.
חַסְדֵי יְהֹוָה כִּי לֹא־תָמְנוּ כִּי לֹא־כָלוּ רַחֲמָיו׃ - די חסדים פונעם אויבערשטן זענען עס וואס מיר זענען נישט פארטיליגט געווארן, ווייל זיינע רחמים האבן זיך נישט געענדיגט.
כאטש דער אויבערשטער רודפ'ט אונז אין גלות, האב איך אין דעם צוויי ראיות. די ערשטע: ווער עס וויל בלויז פארטרייבן, גייט נישט ווייטער נאך. און די צווייטע: ווער עס יאגט נאך כדי צו פארטיליגן - פארניכטעט ביז צום סוף; אבער "חסדי ה' כי לא תמנו" - א סימן אז די רדיפה וואס דער אויבערשטער האט אונז גערודפ'ט איז נישט געווען אונז צו פארטיליגן, נאר זי איז געווען באשטימט אונז צוריקצוברענגען צו אים כדי מיר זאלן פאררעכטן אונזערע מעשים.
קאפיטל ג' פירט אונז לויטן סדר פון דעם אראפגאנג - פון יאשיהו און יהואחז, דורך יהויקים און יהויכין, די באלעגערונג אויף ירושלים און די בלינדקייט פון צדקיהו, דאס פארברענען פונעם בית המקדש אינעם חודש אב, ביז צום רציחה פון גדליהו בן אחיקם דורך ישמעאל בן נתניה, "ותזנח משלום נפשי" - וואס דורך דעם כח פון יענעם "איש שלום" איז די נפש פארשטויסן געווארן, און אין אים איז אפגעשניטן געווארן די טובה פון שבת און מנוחה: "נשיתי טובה". און פונקט פון דער דאזיקער טיפעניש אליין וואקסט די האפענונג: ווען דער שטראף קומט פון מידת הרחמים, איז עס ווי אן אפעראציע פאר אונזער טובה; ווען ס'איז שוין מער נישטא וואו צו פאלן, קען מען נאר שטייגן העכער; און ווען דער קדוש ברוך הוא הייסט געדענקען - איז א סימן אז דער חוב איז נאך אפן און דער שטר איז נאך נישט צעריסן. די זכירה וואס ווערט נישט פארגעסן נאך טויזנטער יארן, די נבואות הפורענות וואס זענען מקוים געווארן פינקטלעך, די תורה וואס טרייסט אין דער ארימקייט, און די שכינה וואס איז אראפ מיט אונז אין גלות - דאס אלעס איז "זאת אשיב אל לבי על כן אוחיל", און פון דעם לערנען מיר אז "חסדי ה' כי לא תמנו": די רדיפה איז נישט געקומען צו פארטיליגן, נאר אונז צוריקצוברענגען צו אים און פאררעכטן אונזערע מעשים.