הקדמה
אין קאפיטל ג' רעדט דער מקונן בלשון יחיד: "אני הגבר ראה עני". ער שילדערט די יסורים נישט בלויז אלס א נאציאנאלע קאטאסטראפע נאר אלס א פערזענליכע איבערלעבונג, שטאפל נאך שטאפל, יסורים וואס קייקלען זיך און ווערן אלץ שווערער. אין דעם חלק וועלן מיר זיך אפשטעלן אויף פיר פסוקים - י"ג ביז ט"ז - וואו עס ווערט באשריבן די התעללות, דער שפאט פון די פעלקער, די ביטערקייט פון גלות און די השפלה פון דעם קערפער ממש. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים, ברענגען די פירושים פון די מפרשים, די רייד פונעם מדרש און דעם מוסר השכל וואס קומט ארויס דערפון.
"הביא בכליותי בני אשפתו" - א שיס וואס הרג'עט נישט אויפן ארט
הֵבִיא בְּכִלְיֹתָי בְּנֵי אַשְׁפָּתוֹ׃ (י"ג) - ער האט אריינגעבראכט אין מיינע נירן די פיילן פון זיין קעכער.
עס ערקלערט רבי משה אלמושנינו: "אשפתו" מיינט דער קעכער פון די פיילן. ווען מען וויל הארגענען א מענטש, שיסט מען אין הארץ - און איין פייל ענדיגט די גאנצע זאך. אבער ווען מען וויל זיך מתעלל זיין, שיסט מען נישט קיין קויל אין קאפ; מען שיסט אין דער האנט, דערנאך אין דער פוס, און מען האט הנאה צו זען ווי ער מוטשעט זיך. און דאס איז די טענה פונעם מקונן: וואו האט ער אריינגעשאסן זיינע פיילן? "הביא בכליותי". נישט אין הארץ נאר אין די כליות, כדי די מיתה זאל זיין א לאנגזאמע און פול מיט פיין. און דאס ציט זיך ווייטער צום קומענדיגן פסוק, "נגינתם כל היום" - ווי שטארק דער שונא האט הנאה געהאט צו שפילן מיט מיר און זיך מתעלל זיין אין מיר.
אין "לחם דמעה" ווערט געברענגט א שיינער רמז בדרך צחות: נבוכדנצר האט אהערגעברענגט די מערסט פאראכטעטע און נידעריגע מענטשן, וועלכע ער האט ארויסגעשלעפט פון מיסט און אפפאל, כדי זיי זאלן זיך אפגעבן מיט די אידן. "הביא בכליותי בני אשפתו" - די מענטשן פון די אשפתות האט ער געברענגט קעגן מיר. און די זאך איז שרעקליך: ווען דער וואס פייניגט איז א מענטש וואס פארמאגט כבוד עצמי, וואס איז א "מענטש" אין געוויסן זינען, אפילו אויב ער קריגט קעגן דיר און באלעגערט דיך - שטייסטו נאך אלץ קעגן א מכובד'יגן מענטש. אבער ווען דו שטייסט קעגן א מיסט-מענטש, איז דאס דער ערגסטער מצב פון אלעם, ווייל ער וועט טון די שוידערליכסטע מעשים, ער וועט זיך אכזריות'דיג מתעלל זיין, אן קיין שום ייסורי מצפון.
אין "אהבת ציון" ערקלערט ער אז עס ליגט דא א רמז אויפן מיעוט החכמה אין דער צייט פונעם חורבן. חז"ל שילדערן די ירידת הדורות, איין ירידה נאך דער אנדערער: "שרו חכימיא למהוי כספריא" - די חכמים האבן אנגעהויבן ווערן ווי די מדרגה פון סופרים; די וואס זענען אמאל פאררעכנט געווארן פאר חכמים, זענען שוין נאר אויף דער מדרגה פון סופרים. די כליות זענען יועצות, און דאס איז "הביא בכליותי" - די וואס זענען געווען אויף א הויכער מדרגה האט ער אראפגענידערט צו דער מדרגה פון בלויז כליות יועצות.
און דער רבי פון גרמייזא, וואס זיין וועג איז אסאך צו גיין מיט רמזים, איז מדייק אין די ראשי תיבות: "בְּכִלְיֹתָי בְּנֵי אַשְׁפָּתוֹ" - בב"א, א רמז אויף רבי יהודה בן בבא. און ווי אזוי איז רבי יהודה בן בבא אומגעקומען? מען האט אריינגעשטאכן אין זיין קערפער דריי הונדערט לונביות, און טייל זאגן אייזערנע לונכיות. קומט אויס אז דאס וואס מען נעמט פונעם קעכער - די פיילן, די שפיזן און די שפיצן - דריי הונדערט פון זיי, וואו זענען זיי אריינגעשטאכן געווארן? "הביא בכליותי".
"הייתי שחוק לכל עמי" - ווען מען שטייט פון דער זייט און מען לאכט
הָיִיתִי שְּׂחֹק לְכָל עַמִּי נְגִינָתָם כָּל הַיּוֹם׃ (י"ד) - איך בין געווארן א געלעכטער פאר מיין גאנצן פאלק (פאר אלע פעלקער), זייער געזאנג דעם גאנצן טאג.
עס איז דער שטייגער פון דער וועלט: ווען א מענטש ליגט אין יסורים, זעען מענטשן זיין צושטאנד און שאקלען מיטן קאפ, אוי וויי, און שפירן מיט זיין צער. אפילו אויב עס איז נאר פון אויבנאויף, ליגט דאך דערין א געוויסע נחמה - מענטשן זעען מיין צער. און ווען מען שפירט גארנישט מיט מיט זיין צער, האט ער שוין א פיל גרעסערן צער: קיינער זעט נישט מיין לאגע, קיינער זעט נישט וויפיל איך לייד. און אויב דאס איז נישט גענוג, נאר זיי פרייען זיך נאך מיט זיין בראך - ווערט דער ווייטאג פילפאכיג און זיבנפאכיג גרעסער.
"לכל עמי" - ערקלערט דער רידב"ז אז די כוונה איז נישט אויף מיין פאלק נאר אויף אלע פעלקער, אזוי ווי "הרודד עמי תחתי" וואס טייטשט פעלקער אונטער מיר. איך בין געווארן א געלעכטער פאר אלע פעלקער, "נגינתם כל היום" - איך בין זייער ניגון, א גאנצן טאג זינגט מען אויף מיר און מען האקט אריין: די אידן, די צרות פון די אידן, די פראבלעמען פון די אידן. מיט דעם זענען געווען פול די צייטונגען. ווער עס קוקט אריין אין דעם וואס איז געווען אין אייראפע פאר דער מלחמה געפינט דא די פונקטליכע שילדערונגען: "שלאג דעם איד און ראטעווע אייראפע". אונזער פראבלעם זענען די אידן, אונזער צרה זענען די אידן. עס איז דארט געווען א מיניסטער פון פראפאגאנדע, געבעלס, וועמענס תפקיד עס איז געווען מסביר צו זיין ווי ווייט דער איד איז עפעס דעמאניש און שרעקעדיג וואס מען מוז פארטיליגן. מען האט באשאפן א דעמאניזאציע פונעם איד, מען האט געמאכט א דה-לעגיטימאציע: די אידן זענען פארשמוצט, פארפעסטעט, ווי מויז. און אז דער מענטש פארשטייט שוין אז אזוי זענען די אידן - מיט קאקאראטשן גיט מען זיך אן עצה מיט K-300 און מיט אידן מיט ציקלאן בי. דאס זענען דאך פאראזיטן, שעדליכע באשעפענישן; דאס איז די רפואה. דערפאר איז דאס אריבער אזוי גרינג: נאכדעם וואס מען האט געמאכט א דה-לעגיטימאציע פאר אזא גרויסן ציבור, ביז ער האט שוין גארנישט קיין רעכט צו לעבן, און נאך מער, ער איז א סרטן אינעם קערפער פונעם פאלק - א סרטן באהאנדלט מען דאך מיט שטראלן.
און דאס איז אויך די מציאות וואס מיר לעבן איבער היינט, ליידער, אלס שומרי מצוות. אלע עקאנאמישע פראבלעמען, אלע צרות: אויב די חרדים וועלן לערנען ליב"ה - וועט אלץ געלייזט ווערן, א נייער מיטל מזרח, אפילו אבו מאזן וועט מסכים זיין צו קומען אונטערשרייבן מיט אונז א שלום-אפמאך. נאר אויב מיר וועלן לייזן די פראבלעם פון די חרדים, נאר אויב זיי וועלן ארויסגיין צום ארבעטס-מארק, נאר אויב זיי וועלן אויפהערן לערנען - וועלן זיך אלע פראבלעמען לייזן. און דאס איז וואס דער מקונן זאגט: מילא אז מיר גייען אדורך צרות, אבער אז איינער שטייט פון דער זייט, זעט און לאכט - דאס איז דער גרעסטער קושי.
ביתר וואס האט זיך געפרייט מיטן חורבן ירושלים
אין ספר "אלון בכות" ערקלערט ער אז דא איז דא א רמז צו די מענטשן פון ביתר. עס שטייט אז ווען ירושלים איז חרוב געווארן זענען די בני ביתר געווען פארנומען מיט שמחה, ווי די גמרא זאגט - זיי האבן זיך נישט מצעער געווען און נישט געקלאגט אויפן חורבן ירושלים. "דאס גייט אונז נישט אן, דאס איז ווייט, דאס איז דארט; ביי אונז איז אלעס בסדר, ביי אונז זענען נישטא קיין פראבלעמען". האט דער קדוש ברוך הוא געזאגט: אויב אזוי, וועט איר אויך טרינקען דעם כוס התרעלה. און דערפאר איז ביתר אויך חרוב געווארן תשעה באב. און דאס איז "הייתי שחוק לכל עמי" - לויטן אלון בכות, מיינט דאס אונזער אייגן פאלק, דאס זענען דיינע ברידער. ירושלים גייט דיר נישט אן? ווייל אין ביתר איז גוט, פעלט דיר נישט אויס מיטצוטיילן זייער צער? דו מאכסט פייערונגען? און צוליב דעם וואס הייתי שחוק לכל עמי, נגינתם כל היום, איז געקומען דער רעזולטאט: "השביעני במרורים הרוני לענה" - צוויי און פופציג יאר שפעטער איז ביתר אויך חרוב געווארן תשעה באב, וויבאלד זיי האבן זיך נישט באקלאגט אויפן חורבן ירושלים.
"השביעני במרורים" - ליל פסח און ליל תשעה באב
הִשְׂבִּיעַנִי בַמְּרוֹרִים הִרְוַנִי לַעֲנָה׃ (ט"ו) - ער האט מיך אנגעזעטיגט מיט ביטערנישן, ער האט מיך אנגעטרונקען מיט לענה.
דער נביא קלאגט: השי"ת האט מיך אנגעגעסן מיט ביטערע זאכן ביז צו זעטונג, און מיך אנגעטרונקען מיט לענה - און לענה מיינט מי ראש, גיפטיגע וואסער, ווייל ראש איז א גיפטיגער סם. און דער ספר "אלון בכות" באמערקט: הגם איך עס מרור ליל פסח, איז דאס דאך בלויז א טעימה בעלמא; דא אבער איז "השביעני במרורים" - ער האט מיר געגעבן דעם מרור ביז צום זאט ווערן.
אין איכה רבתי דרשנ'ען חז"ל: "השביעני במרורים" - דאס איז דער ערשטער יום טוב פון פסח, וואס אויף אים שטייט "על מצות ומרורים יאכלוהו"; "הרוני לענה" - דאס איז ליל תשעה באב. און וואס איז דער שייכות צווישן ביידע? דער ערשטער ליל יום טוב פון פסח פאלט דאך שטענדיג אויס אין דעם זעלבן טאג פון דער וואך ווי ליל תשעה באב, און דאס איז דער באקאנטער רמז פון א"ת ב"ש: א' - פסח, ת' - תשעה באב; ב' - פסח, ש' - שבועות; ג"ר ד"ק און אזוי ווייטער, א סימן צו וויסן אין וועלכן טאג פון דער וואך יעדער פון די טעג פאלט אויס.
דער "לחם דמעה" ערקלערט וואס דאס קומט מרמז זיין: וויבאלד איך בין געווען איבערגעפילט מיט אלעם גוטס אין יום טוב פסח, און פון א מצב פון גרויס שפע בין איך געפאלן א גרויסע מפלה - איז דער ווייטאג פילפאכיג גרעסער. איינער וואס לעבט שטענדיג ווי אן ארימאן און דערנאך פאלט ער, איז עס נישט אזוי געפערליך; אראפפאלן פון א בענקל אויף דער ערד איז נישט געפערליך, אבער אראפפאלן פון די עזריאלי טורעמס צו דער ערד - דאס איז שוין גאר אן אנדערע מעשה. און דאס איז: ליל פסח בין איך געווען אויף א הויכער מדרגה און אין א דערהויבענעם מצב, און לעומת די זעלבע עליה - "הרוני לענה", ליל פסח איז ליל תשעה באב. קוק ווי גרויס, שווער און געוואלדיג די מפלה איז.
צוויי כזיתים מרור - א סימן פון חורבן
דער "אלון בכות" ערקלערט נאך אין דער כוונה פונעם מדרש אז "השביעני במרורים" גייט אויף ליל פסח: פארן חורבן פלעגט מען עסן ליל פסח איין כזית מרור. און דער שיעור פון שביעה איז א כביצה, דאס הייסט צוויי זיתים. אבער נאכן חורבן הייסט מען אונז עסן מרור צוויי מאל: איין מאל נישט בכריכה, וואס מיר טוען לכתחילה, און איין מאל בכריכה, דאס איז כורך. און אזוי איז אונזער סדר: המוציא און על אכילת מצה - מען עסט א כזית מצה; על אכילת מרור - מען עסט א כזית מרור; און דערנאך כורך. קומט אויס אז מיר האבן געגעסן מרור צוויי מאל, צוויי כזיתים, וואס דאס איז שוין א גדר פון שביעה. און פארוואס האט מען נישט מתקן געווען צו עסן דעם מרור צוזאמען מיט דער מצה פון אנפאנג אן? כדי דער טעם פונעם מרור זאל נישט מבטל זיין דעם טעם פון דער מצה; דערפאר האט מען געהייסן: עס קודם מצה באזונדער, דערנאך מרור באזונדער, און דערנאך ביידע אינאיינעם. און דאס אלעס איז געקומען בלויז צוליב דעם חורבן בית המקדש. קומט אויס א רמז: נאכן חורבן דארף מען שוין עסן צוויי מאל מרור, און "השביעני במרורים" - דער מרור איז געווארן א זאך וואס זעטיגט.
דער מגיד מדובנא: דער מרור וואס שטייט נאך פאר אונז
אינעם "קול יעקב" ברענגט ער דעם ביאור פונעם מגיד מדובנא: דאס וואס ער האט מיך אנגעזעטיגט מיט מרורים ליל פסח - האט ער מיך אנגעטרונקען מיט לענה ליל תשעה באב. און אזוי ערקלערט ער: אויף גאולת מצרים ווערט געזאגט אז זי איז נישט געווען קיין גאנצע גאולה. מיר מיינען אז דאס עסן מרור ליל פסח איז א רמז אויף דער ביטערניש פון מצרים, אבער באמת איז עס אויך א רמז אויף דער ביטערניש פון תשעה באב. ווי אזוי? ווען זענען מיר ארויס פון מצרים? נאך צוויי הונדערט און צען יאר גלות. און וויפיל האט דער קדוש ברוך הוא געזאגט אז מיר וועלן זיין אין גלות? פיר הונדערט יאר. און וואס איז מיטן איבעריגן חשבון? עס איז טאקע דא א ביאור אז קושי השעבוד האט משלים געווען דעם חשבון, און עס איז דא א ביאור אז וויבאלד כלל ישראל איז כמעט אנגעקומען צו די נ' שערי טומאה, וואס פון דארט איז שוין נישטא קיין ארויסגאנג, איז נישט געווען קיין ברירה נאר זיי ארויסצונעמען באלד. אבער דער חשבון בלייבט שטיין: עס איז נאך געבליבן משלים צו זיין הונדערט און ניינציג יאר. און די מפרשים זאגן אז די דאזיגע יארן איז כלל ישראל משלים אין די קומענדיגע גלויות; אלע יסורים וואס זענען געקומען אין די שפעטערע דורות זענען כדי משלים צו זיין דאס וואס דער קדוש ברוך הוא האט פארגיכערט דעם קץ. דער קדוש ברוך הוא האט זיך געאיילט אונז אויסצולייזן - און וויסן זאלסטו אז סוף כל סוף צאלט מען דעם פרייז.
קומט אויס אז ווען מיר עסן מרור, דאכט זיך אונדז אז ער קומט נאר צו דערמאנען יענע ביטערקייט; אבער זאלסט וויסן אז דער מרור איז אויך פאר דער צוקונפט, און קומט מרמז זיין אז מען האט נאך נישט באצאלט דעם פולן פרייז. אויפן חשבון איז נאך פארבליבן אויסצוצאלן הונדערט און ניינציג יאר, און ווי אזוי זיי ווערן צעטיילט ווייסן מיר נישט, אבער א חשבון איז געבליבן צו באצאלן. און דערפאר קומט דער פסוק און ווארנט נאכאמאל און נאכאמאל: זכור את יציאת מצרים. פארוואס ווארנט מען אזוי שטארק צו געדענקען? ווייל דער הקדוש ברוך הוא זאגט: דו האסט נאך מרור אין דער צוקונפט, דו וועסט נאך עסן אסאך מרור, און איך האב מורא אז יענער מרור וועט דיר מאכן פארגעסן דעם ערשטן מרור. ווארום צרות אחרונות משכחות את הראשונות: "ווער געדענקט עבדים אין מצרים? ווייסטו דען וואס אונדזער מצב איז היינט? ווייסטו וויפיל מיר ליידן היינט?" דער מרור פון היינט וועט פארגעסן מאכן יענעם מרור - און דערפאר ווארנט די תורה נאכאמאל און נאכאמאל: פארגעס נישט יענעם מרור.
דער משל פון די בריוו
משל למה הדבר דומה, זאגט דער דובנער מגיד: צו א סוחר וואס איז געקומען, לאמיר זאגן, פון איטאליע קיין שווייץ. טרעפט אים דארט א מענטש און פרעגט אים אויף זיין שלום און אויפן שלום פון זיינע באקאנטע אין איטאליע. זאגט ער אים: טו מיר א טובה - איך וועל דיר געבן בריוו, גיב זיי איבער פאר מיינע קרובים, איך וויל וויסן וואס מאכן זיי. זאגט אים דער סוחר: גארנישט קיין פראבלעם, איך בין גרייט. האט ער אים אנגעשריבן בריוו און איבערגעגעבן אין זיין האנט. איידער ער איז אפגעפארן זאגט ער אים: הער אויס, איך בעט דיר, פארגעס נישט די בריוו, גיב זיי איבער פאר מיינע קרובים אין איטאליע. זאגט ער אים: דו דארפסט זיך נישט זארגן. ער טרעפט אים נאכאמאל: דו געדענקסט - די בריוו פאר די קרובים אין איטאליע. זאגט ער אים: דו האסט מיר שוין געזאגט, ס'איז אין ארדענונג. דער סוחר איז ארויפגעגאנגען אויפן טרעפ פון דער שיף, און יענער שרייט אים נאך: דו געדענקסט, די בריוו, פארגעס נישט! זאגט ער אים: הער אויס, דו האסט מיר שוין פארדרייט דעם קאפ, איך האב דיר דאך געזאגט אז איך וועל זיי אפגעבן, זארג דיך נישט.
דער סוחר איז אנגעקומען קיין איטאליע - און ערשט דעמאלט ווערט אים קלאר אז זיין געשעפט, פאר וועלכן ער איז געפארן איינקויפן סחורה, איז ארויף אין פלאמען; שאדנס פון מיליאנען און אן אומגעהויערער צער. ערשט דעמאלט האט ער געכאפט: יענער מענטש אין שווייץ האט שוין באקומען א בריוו פון איטאליע אז דאס געשעפט איז פארברענט געווארן. ער האט אים נישט געוואלט אנזאגן קיין שלעכטע בשורות און אים אריינווארפן אין מרה שחורה, אבער ער האט געוואוסט אז ווען ער וועט אנקומען אהין און הערן דעם גרויסן בראך און וועט זיך נעמען ראטעווען וואס מען קען - ווער וועט דען געדענקען די בריוו? דערפאר האט ער אים דערמאנט נאכאמאל און נאכאמאל און נאכאמאל: פארגעס נישט די בריוו.
און דאס איז דער נמשל ביי אונדז, זאגט דער דובנער מגיד. דער הקדוש ברוך הוא האט געוואוסט אז גלות מצרים איז נאר איינע פון די גלות'ן וואס מיר האבן מיטגעמאכט און וואס מיר וועלן נאך מיטמאכן, און דערפאר ווארנט ער: זכור את יציאת מצרים, געדענק יציאת מצרים! פארוואס? ווייל ווען עס וועלן קומען די אנדערע גליות, ווער וועט דען געדענקען די בריוו? ווער וועט געדענקען וואס איז געווען דעמאלט? און דאס איז דער טייטש "השביעני במרורים" - דער הקדוש ברוך הוא זעטיגט מיר מיט מרורים פסח ביינאכט און זאגט: געדענק די ביטערקייט פון מצרים - "הרוני לענה", ווייל ער ווייסט אז דו ביסט נאך עתיד צו באקומען פיל שווערערע מרורים אין תשעה באב. דעריבער בעט איך: די בריוו וואס איך גיב דיר יעצט איבער, געדענק זיי; איך ווייס אז ווען דו וועסט אנקומען אהין וועסטו געפינען א פארברענטן בית המקדש און שרעקליכע צרות, און וועסטו דען דעמאלט געדענקען יציאת מצרים? און מען קען אויך דורש'נען "השביעני" מלשון שבועה: אז דער הקדוש ברוך הוא האט אונדז גלייך ווי באשוואוירן און געשלאסן מיט אונדז א ברית - געדענק אז איך האב דיך ארויסגענומען פון ארץ מצרים.
די קינה "עליכם עדה קדושה"
אויף דעם יסוד איז געבויט די באקאנטע קינה וואס מיר אלע קענען און זאגן אום תשעה באב: "עליכם עדה קדושה, אשאל מכם שאלות, מה נשתנה הלילה הזה מכל הלילות". און וואס איז דער שייכות צווישן ליל תשעה באב און ליל פסח? און אגב, פארוואס עסט מען אן איי ביי דער סדר נאכט? ווייל דאס איי איז א סימן פון אבלות, און קומט מרמז זיין אז דער יום הגאולה - ליל פסח - איז פארטוישט געווארן אויפן יום הגלות, דאס איז ליל תשעה באב.
און אזוי זאגן מיר: פארוואס פסח ביינאכט עסט מען מצות און מרורים, און יעצט די נאכט האבן מיר אנגעזעטיגט שפאט און מרורים, אויף דער הריגה פון כשר'ע, אויף דעם זרע פון ערליכע, און דערפאר בבכי תמרורים וועל איך אויפהייבן מיין קול אנשטאט טענץ. פארוואס פסח ביינאכט איז דער שולחן ערוך מיט שמחה, און יעצט בעוונותינו די נאכט הערט זיך א קול ואנחה, וויי ווייל מיר האבן נישט געפונען קיין מנוחה פאר אונדזער פוס, אוי ווייל ס'איז געקומען א צרה, דעריבער וועל איך פארגעסן פון טענץ. פארוואס פסח ביינאכט טרינקט מען כוסות מיט א ברכה, און יעצט די נאכט לייענען מיר מגילת איכה, איכה בין איך אין גלות געזעסן און געקומען אין א לאנד פון מבוכה, דעריבער אוי אויף דעם וועל איך אויפוועקן א קול יללות. פארוואס פסח ביינאכט זאגט מען שטענדיג די הגדה, און יעצט זאגן מיר די נאכט בבכי תמרורים א קלאג, אוי ווייל מיין הערשאפט איז פארצויגן געווארן און ס'איז געקומען די צייט פון פקידה, אוי אויף דער ליבער שטאט און אויף די בתי תפילות. פארוואס פסח ביינאכט ענדיגט מען שטענדיג דעם הלל, און יעצט די נאכט קלאגן מיר, באוויינען און יאמערן, ווייל בעוונותינו קענען מיר יעצט נישט דאווענען - ווי מיר האבן געזאגט "שתם תפילתי" - ווייל דער בית המקדש ווערט פארשוועכט און די היכלות זענען חרוב געווארן. פארוואס פסח ביינאכט זאגט מען "שפוך" מיט געזאנג, און יעצט די נאכט האבן מיר געטרונקען לענה ראש ומרה, אוי ווייל די שמחה האט זיך אפגעשטעלט און דרכי ציון אבלות. זאלן זיך טרייסטן אין גלות די בנים וואס זיצן אין ציון - און טייל לייענען בטעות "בציון", אבער די כוונה איז בְּצִיָּה, די קינדער וואס זיצן אין א וויסטעניש - איך וועל אייך אויפהייבן פון דער שפלות, איך וועל אנגרייטן די עבודה פון ציון, איך וועל בויען דעם שיינעם פּאַלאַץ, דעמאלט וועט איר זיך פרייען בשמחה. דער אויבערשטער זאל אונדז אויסלייזן מיט א גאולת עולמים בקרוב.
"ויגרס בחצץ שיני" - דער טייג וואס איז געקנאטן געווארן אין שטויב
וַיַּגְרֵס בֶּחָצָץ שִׁנָּי הִכְפִּישַׁנִי בָּאֵפֶר׃ (ט"ז) - ער האט צעבראכן מיינע ציין מיט קליינע שטיינער, ער האט מיך איינגעבויגן אין אש.
עס ווערט געברענגט אין איכה רבתי: ווען כלל ישראל איז געגאנגען אין גלות, איז א מענטש געקומען קנעטן זיין טייג און האט נישט געוואוסט אין וואס - זיי האבן אפילו נישט געהאט קיין כלים צו קנעטן אין זיי. וואס האט ער געטון? ער האט געגראבן א גרוב אין דער ערד און דערין געקנעטן, און די שטיינדלעך האבן זיך צוגעקלעבט צום טייג, זאמד האט זיך צוגעקלעבט און שטיקלעך שטיינער האבן זיך צוגעקלעבט. און אזוי ווי ער האט עס אריינגעלייגט אין מויל, זענען זיינע ציין שטומף געווארן, מקים צו זיין וואס עס שטייט: "ויגרס בחצץ שיני".
און דאס אלעס פארוואס? ווייל זיי האבן נישט אויסגעהערט דעם קול פון יחזקאל הנביא. דער הקדוש ברוך הוא האט אים אנגעזאגט: "ואתה בן אדם עשה לך כלי גולה" - א פלאש (א לעדערנער זאק), א טעפיך און א שיסל. א לעדערנער זאק - ער לייגט דערין אריין מעל און לייגט עס אונטער זיין קאפ; א שיסל - צו עסן און טרינקען דערין; א שטיח - צו זיצן און שלאפן דערויף. האט דער הקדוש ברוך הוא געזאגט פאר כלל ישראל: זעט וואס יחזקאל טוט, טוט אויך אזוי. ווען איר וואלט אים אויסגעהערט, וואלט איר געהאט א שיסל אריינצולייגן דאס מעל; נאר איר האט נישט אויסגעהערט און נישט אנגעגרייט קיין כלי גולה. און "מאכט אייך כלי גולה" דרוקט אויס א טיפערע זאך: זיי האבן זיך בכלל נישט געגרייט צו דעם אז זיי גייען אין גלות. לויט זייער בליק - מיר בלייבן דא; די נביאים האבן שטענדיג ליב צו שרעקן, די רבנים רעדן אלעמאל וועגן גוג ומגוג, אלעס וועט זיין בסדר, זארגט זיך נישט. און דערפאר האט זיך קיינער נישט אנגעגרייט פון פריער, און אפילו א שיסל האבן זיי נישט מיטגענומען מיט זיך. און וויבאלד אזוי - "ויגרס בחצץ שיני".
און וואס באטייט "הכפישני באפר"? עס זענען פאראן וואס טייטשן עס מלשון שמוץ און טינוף, און אזוי זאגט רש"י: ער האט מיך פארשמוצט אין אש. און אנדערע ערקלערן דאס מלשון כפייה, ווי א כלי וואס איז איבערגעקערט אויף איר מויל, ווייל "כפישה" מיינט זיך באנוצן מיטן הינטערשטן טייל פונעם כלי. דאס הייסט, נישט בלויז מיינע ציין האבן וויי געטאן, נאר מיין גאנצער קערפער איז כביכול אריינגעווארפן געווארן אינעם אש.
צום סך הכל:
אין די דאזיגע פיר פסוקים אנטפלעקט זיך די טיפקייט פון די יסורים: "הביא בכליותי בני אשפתו" - לאנגזאמע און געצילטע יסורים, דורך מענטשן וואס זענען ארויסגעצויגן געווארן פונעם מיסט, און קעגנאיבער דעם די ירידת הדורות אין חכמה און א רמז צו דער הריגה פון רבי יהודה בן בבא. "הייתי שחוק לכל עמי" - דער ווייטאג פונעם געלעכטער פון די וואס שטייען פון דער זייט, פון דער העצע וואס איז פארגעקומען פאר דער שואה ביזן שפאט פונעם דור אויף שומרי תורה, און א תוכחה פאר די בני ביתר וואס האבן זיך געפרייט בשעת ירושלים איז חרוב געווארן. "השביעני במרורים הרוני לענה" - דער צוזאמענבינד פון ליל פסח מיט ליל תשעה באב: די גרויסע מפלה פון דער השפעה, די צוויי כזיתים מרור נאכן חורבן, און דער חשבון וואס איז נאך געבליבן אויסצוצאלן, און דערפאר זענען מיר באפוילן צו געדענקען יציאת מצרים כדי די שפעטערדיגע צרות זאלן עס נישט פארגעסן מאכן. און צום סוף "ויגרס בחצץ שיני" - דער שכר פונעם וואס האט זיך נישט אנגעגרייט קיין כלי גולה און נישט געגלייבט אין די ווערטער פון די נביאים. פון דא נעמט מען דעם מוסר השכל: זיך משתתף צו זיין אינעם צער פון אונזערע ברידער, צו געדענקען די ערשטע חסדים, און צו פאלגן דעם קול פון די נביאים און נישט זאגן "עס וועט זיין גוט". דער אויבערשטער זאל אונז אויסלייזן מיט א גאולת עולמים במהרה.