מיר האלטן אין קאפיטל ב' פון מגילת איכה, ביי פסוק כ"א. ביז אהער האט דער מקונן באשריבן די פורענות וואס האט געטראפן די נשים רחמניות וואס האבן געגעסן זייערע קינדער, די "עוללי טיפוחים", און דעם "כהן ונביא" וואס זענען געהרג'עט געווארן אין מקדש ה'. יעצט, זאגט דער בעל 'לחם דמעה', גייט ער ווייטער און באשרייבט ווי אויך דער גאנצער המון העם איז נישט פֿאַרשאָנט געווארן פון דער פורענות.
שָׁכְבוּ לָאָרֶץ חוּצוֹת נַעַר וְזָקֵן, בְּתוּלֹתַי וּבַחוּרַי נָפְלוּ בֶחָרֶב, הָרַגְתָּ בְּיוֹם אַפֶּךָ, טָבַחְתָּ לֹא חָמָלְתָּ׃ - עס זענען געלעגן אויף דער ערד אין די גאסן יונג און אלט, מיינע בתולות און מיינע בחורים זענען געפאלן דורכן שווערד, דו האסט געהרג'עט אין טאג פון דיין כעס, דו האסט געשאכטן און נישט געהאט קיין רחמנות.
נאכדעם וואס נשים האבן געגעסן זייערע קינדער, די עוללי טיפוחים, און נאכדעם וואס די קינדער זענען געלעגן אויף דער ערד פֿאַרחלש'ט פאר הונגער - זאלסטו וויסן אז אויך נער און זקן זענען געלעגן אויף דער ערד אין די גאסן. און דער דגש דא איז: א נער און א זקן איז זייער שטייגער צו שלאפן אויף בעטן, ווייל זיי זענען די שוואכע - דער נער איז א יונג קינד, און די זקנים זענען שוין אפגעשוואכטע מענטשן וואס דארפן א באקוועמערע בעט. און פונדעסטוועגן זענען זיי געלעגן אויף דער ערד. ווידער "בתולתי ובחורי", וואס זיי זענען די שטארקערע, "נפלו בחרב" - זענען געפאלן ביים שווערד.
די חלוקה אינעם פסוק איז פונקטליך: קעגן די נערים און זקנים, וואס נעמען נישט קיין חלק אין דער מלחמה, שטייט "שכבו לארץ חוצות נער וזקן" - זיי זענען אויסגעגאנגען פון הונגער, און "שכבו לארץ" איז געווען צוליב דער מיתת הרעב. און קעגן די בחורים און בתולות - וואס די בחורים זענען די לוחמים און די בתולות העלפן זיי ארויס, וואס מען רופט היינט תומכי לחימה, וואס האבן זיי באזארגט מיט עסן וכדומה - אויף זיי שטייט אז זיי זענען געפאלן ביים שווערד.
אינעם ספר 'אלון בכות' טייטשט ער "שכבו לארץ חוצות" אלס א באשרייבונג פון די הרוגים וואס נבוזראדן האט געהרג'עט כדי איינצושטילן דאס בלוט פון זכריה. דאס איז א דירעקטער המשך צום פריערדיגן פסוק, "אם יהרג במקדש ה' כהן ונביא" - און צוליב דעם "שכבו לארץ חוצות". וויאזוי? ער האט געברענגט סנהדרי גדולה, געברענגט סנהדרי קטנה, און זיי געהרג'עט. און דאס איז "נער וזקן": די זקנים זענען די חכמי התורה, און אויך יונגע לייט וואס זענען געווען חכמים און געלערנטע פלעגט מען מושיב זיין אין סנהדרין - און אלעמען האט ער געהרג'עט.
דערנאך האט ער געברענגט די בחורים און די בתולות און זיי אויך געהרג'עט, און דאס איז "בתולתי ובחורי נפלו בחרב" - דורך נבוזראדן, צוליב דעם וואס עס איז געהרג'עט געווארן אין מקדש ה' א כהן ונביא. נאכדעם האט ער געברענגט זעכציג טויזנט פרחי כהונה און זיי אויך געהרג'עט, און דאס איז "הרגת ביום אפך". צום סוף האט ער געברענגט תינוקות של בית רבן און זיי אויך געהרג'עט, און קעגן דעם שטייט "טבחת לא חמלת" - וואס אפילו מצד מידת הדין, און כל שכן מצד מידת הרחמים, וואלט ראוי געווען צו רחמנות האבן אויף קליינע קינדער, און דא "טבחת לא חמלת".
דער בעל 'לחם דמעה' שטעלט זיך אפ אויפן דגש פון די ווערטער "הרגת ביום אפך". וואס מיינט "יום אפך"? עס איז פאראן א טאג וואס איז באשטימט צו פורענות, א טאג פון אף און חמה - דאס איז דער טאג פון תשעה באב, א יום חרון אף. אין דעם טאג איז נגזר געווארן אויף אונזערע אבות צו שטארבן אין מדבר, אין דעם טאג איז חרוב געווארן בית ראשון, און אין דעם טאג איז חרוב געווארן בית שני. און וויבאלד דאס איז געשען "ביום אפך", דערפאר "טבחת ולא חמלת": וויבאלד דער טאג אליין איז מסוגל צו פורענות, ממילא איז די פורענות וואס האט געטראפן געווען ביטער שווער.
אין ספר 'להאיר' ווערט געברענגט אַ מעשה וואָס רבי יחיאל צוקר האָט דערציילט. איך וועל פאַראויסשיקן אַז דאָס איז אַ שווערע מעשה, אָבער זי קומט ווײַזן די גרויסקייט פון כלל ישראל, הייכן וואָס מיר קענען זיך נישט פאָרשטעלן און באַשרײַבן. דאָס האָט דערציילט אַ תלמיד וואָס האָט געלערנט אין דער ישיבה 'חידושי הרי"ם' פון גור, וואָס איז געווען זייער מקורב צום משגיח, רבי גדל אייזנר, אַ הייליקער און העכסטער מענטש, וואָס פלעגט געבן שיעורים פאַר די תלמידים אינעם ספר 'שפת אמת'.
אין איינעם פון די שיעורים האָט אַ תלמיד אַרויסגעלאָזט אַ גרויסן און שווערן קרעכץ. ווען דער משגיח האָט דאָס געהערט, האָט ער אויף אים געקפּידעט און אים אויסגעשאָלטן: וואָס איז דער קרעכץ? פעלט דיר עפּעס? האָסטו נישט קיין בעט צו שלאָפן? האָסטו נישט דרײַ מאָלצײַטן אַ טאָג? האָסטו עול הבית, טירדות, פרנסה? אויף וואָס קרעכצטו? און ווייסטו נישט אַז אַ קרעכץ פון אַ ייד פאַראורזאַכט צער פאַר דער שכינה? דער הייליקער באשעפער האָט דאָך צוגעזאָגט "עמו אנוכי בצרה", און ווען אַ ייד קרעכצט - קרעכצט די שכינה.
בײַם סוף שיעור איז יענער תלמיד אַרײַנגעקומען צום משגיח, און מיט אַ געוויסער תמיה האָט ער געפרעגט: ווייסט נישט דער רבי אַז דער בחור געפינט זיך שוין אַ לאַנגע צײַט אין שידוכים און עס איז אים נישט גרינג, און דערפאַר האָט ער אַרויסגעלאָזט אַ קרעכץ? אפשר דן דער רבי אים צו שטרענג. האָט אים רבי גדל אייזנר געענטפערט: איך וועל דיר דערציילן אַ מעשה וואָס איך האָב קיינמאָל נישט דערציילט פאַר קיינעם.
"איך בין געווען אין די שרעק-לאַגערן אין אוישוויץ. די נאַציס ימח שמם האָבן אויסגעהרגעט מײַן ווײַב און מײַן גאַנצע משפּחה, און עס איז מיר געבליבן בלויז אַן איינציקע טאָכטער, דער לעצטער שריד פון דער משפּחה, און איך האָב נישט מער קיין קינדער. דאָס מיידל האָט דער הייליקער באשעפער באַשאָנקען מיט אַ באַזונדער שיינקייט, אַ זאַך וואָס האָט מיך זיבנפאַכיק געברענגט צו היטן איר מכל משמר. אין יעדן אָרט וואו איך בין געגאַנגען האָב איך זי מיטגענומען, און איך האָב נישט אַראָפּגענומען פון איר מײַנע אויגן אַפילו אויף אַ רגע.
נאָך עטלעכע חדשים האָט מען אונדז מיט כוח צעשיידט, און צו מײַן מזל האָט מען זי אַריבערגעפירט אין דעם פרויען-לאַגער וואָס איז געווען צוגעשטעלט צו אונדזער לאַגער. כסדר פלעג איך גיין און שטיין בײַם פּלויט און קוקן צום פרויען-לאַגער, צו זען וואָס איז מיט מײַן טאָכטער, מיט אַ שטרענגער אויפזיכט. מענטשן האָבן זיך צומאָל געוואונדערט פאַרוואָס איך קוק צום פרויען-לאַגער, און עס האָט זיך זיי אויסגעזען מאָדנע, אָבער עס האָט מיר נישט אַרט - איך האָב דערין געזען אַ הויכע זאַך, זי צו היטן מכל משמר.
איין טאָג איז דאָרט דורכגעגאַנגען אַ דײַטשער קאָמאַנדיר ימח שמו, האָט ער געזען מײַן טאָכטער און געוואָלט זי נעמען אויף יענער זײַט פון פּלויט, צוליב איר שיינקייט. און זי האָט זיך אָנגעכאַפּט אין פּלויט מיט איר גאַנצן כוח און אָנגעהויבן שרײַען. איך בין געשטאַנען אויף דער אַנדער זײַט, און עס איז געווען קלאָר צו וואָס ער נעמט זי. זי האָט אָנגעהויבן שרײַען: טאַטע, טאַטע, וואָס טוט מען? דער דײַטש האָט אַרויסגעצויגן אַ מעסער און איר געזאָגט: אויב דו לאָזט נישט אָפּ דעם פּלויט - שעכט איך דיך איצט. און זי שרײַט: טאַטע, וואָס טוט מען? האָב איך איר געזאָגט: דאָס איז איינע פון די דרײַ עבירות וואָס אויף זיי שטייט געשריבן ייהרג ואל יעבור. און זי האָט נישט אָפּגעלאָזט דעם פּלויט. און פאַר מײַנע אויגן האָט ער געשאָכטן מײַן איינציקע טאָכטער וואָס איז מיר געבליבן פון מײַן גאַנצער משפּחה."
און דער משגיח האָט אים געענדיקט: און אויך דעמאָלט האָב איך נישט אַרויסגעלאָזט קיין קרעכץ פון מײַן מויל. און אויך דעמאָלט האָב איך נישט אַרויסגעלאָזט קיין קרעכץ פון מײַן מויל. און דו קומסט מיר זאָגן וועגן אַ בחור אין שידוכים וואָס האָט געקרעכצט? האָסטו אויף וואָס צו קרעכצן? איז דער צער פון דער שכינה אין דײַנע אויגן אַ קלייניקייט?
אַ שרעקלעכע זאַך פאַר דעם וואָס באַטראַכט עס. "ראה ה' והביטה" - ריבונו של עולם, זע: מײַנע בתולות און מײַנע בחורים זענען געפאַלן דורכן שווערד. ווער קען גלייבן מיט אַזאַן אמונה, מיט אַזאַן דביקות? און דאָס איז וואָס עס שטייט אין שיר השירים: "שימני כחותם על ליבך, כחותם על זרועך, כי עזה כמוות אהבה, קשה כשאול קנאה, רשפיה רשפי אש שלהבתיה. מים רבים לא יוכלו לכבות את האהבה ונהרות לא ישטפוה, אם ייתן איש את כל הון ביתו באהבה" - די טײַערסטע זאַך וואָס ער האָט האָט ער געגעבן מיט ליבשאַפט, פון דער גרויסער ליבשאַפט פון כלל ישראל צום הייליקן באשעפער.
און דער מענטש באַקלאָגט זיך און בייזערט זיך, ער האָט קושיות און ער האָט שאלות: פאַרוואָס אַזוי, און פאַרוואָס קען נישט זײַן בעסער, און דאָ האָט מען מיר געטאָן, און דאָ האָט מען פון מיר צוגענומען, און דאָ האָב איך נישט באַקומען. און ער לייגט נישט אַכט אויף וואָס ער באַקלאָגט זיך - אויף נאַרישקייטן. דאָס איז וואָס שטערט דיך? דאָס איז וואָס מאַכט דיר נישט גוט?
איך האָב געלייענט אַן אַרטיקל וואָס איז געברענגט געוואָרן אין 'הדברות', וואָס אַ מחנך פון דער אַכטער קלאַס אין דער מיטלשול 'קלמן' אין רמת השרון האָט געשריבן: אַ פאַנטאַזיע-געשפּרעך צווישן חיה ארליך, אַ מיידל פון בערלין פון יאָר 1940 - אין מיטן פון די טעג פון די נאַצישע גזירות - און איתי נאור פון תל אביב פון יאָר 2015. עס איז קלאָר אַז דאָס איז אַ פאַנטאַזיע-געשפּרעך, אָבער הערט עס.
חיה: היי, דו זעסט אויס זייער פאַרעגמערט. איתי: יאָ, שווערע טעג גייען איבער מיר. חיה: אפשר קען איך העלפן? איתי: ווי? האָסטו קשרים אין די ביוראָען פון אל על? חיה: וואָס איז אל על? איתי: אַ גרויסע ישראלדיקע לופט-געזעלשאַפט. חיה: עס איז דאָ אַ ישראלדיקע לופט-געזעלשאַפט? איתי: אַוודאי, יעדע מדינה האָט כאָטש איין לופט-געזעלשאַפט, אַלזאָ אויך מדינת ישראל. חיה: מדינת ישראל? עס איז דאָ אַ מדינה פאַרן ייִדישן פאָלק? וואו איז זי? איתי: צווישן מצרים און סוריה, צווישן ירדן און דעם מיטלענדישן ים. חיה: איז דאָס נישט דאָס לאַנד פון תנ"ך? דאָס לאַנד פון חלומות? איתי: חלומות אין אספמיה, אַלץ דאָרט גייט איבער אויף די פּנים.
חיה: וואס למשל? איתי: וואס נישט? אין דער פאליציי זענען דא פול מיט פרשיות, פרעג בעסער נישט. חיה: פאליציי? ווער זענען די פאליציאנטן? אידישע פאליציאנטן? איתי: זיכער, ווער דען? חיה: וואס הייסט ווער דען? די נאציס, די פאליאקן, די אונגארישע, די רומענער, די עס-עס גרופעס - פעלן דען פאליציאנטן? איתי: וואס עפעס, וואס רעדסטו, דאס איז דאך אונזער לאנד. וואס זאל איך דיר זאגן - די שטייער-סיסטעם דא מאכט נערוועז, דער ביטוח לאומי הערט דיך נישט אויס. חיה: וואס בויט מען מיט אייערע שטייערן? ארבעטס-לאגערן? איתי: וואס? מען בויט נייע שטעט, שאסייען, באלויכטונג, פארקן, מען באזעצט דאס לאנד. חיה: נו, וואס איז שלעכט דערמיט?
איתי: אז עס איז זייער טייער צו לעבן דא. אלעס אין מדינת ישראל איז טייער - די דירות, די אויטאס, די איינקויפן, אפילו צו פארקירן דעם קאר אין שטאט קאסט געלט. חיה: האסט אן אייגענעם קאר? איתי: פארשטייט זיך, צוויי קארס, איינס פאר מיר און איינס פאר מיין פרוי, מיר זאלן קענען נעמען די קינדער צו חוגים און שפילן. חיה: פששש, הערט זיך ווי גן עדן. איך האב דאס מערסטע ליב שפילן אויף אידיש. איתי: אידיש? דאס איז שוין לאנג פאריבער, נאר עברית. חיה: מען רעדט ביי אייך אין אונזער שפראך? עברית? איך באקום ממש ציטערנישן.
איתי: ציטערנישן? וועסטו זען וואס פאר א שוידער דו וועסט פילן ווען מען רופט דיך צו מילואים פונקט אין די מערסט פארנומענע חדשים ביי דער ארבעט, ווען דער בעל הבית איז אנגעצויגן - דאס איז א קאשמאר. חיה: מילואים? ערקלער מיר. איתי: א מאביליזאציע פון עטליכע וואכן אין דער ארמיי. חיה: איר האט אן ארמיי? מען ערלויבט אייך צו קעמפן? איתי: דו מאכסט א וויץ, ווער דארף אונז ערלויבן? חיה: נו, איז דאס זיכער אן ארמיי מיט שטעקנס, אזוי ווי די אידישע פאליציי דא, די קאפאס. איתי: שטעקנס? וואו לעבסטו? עס זענען דא טאנקען, עראפלאנען, שיפן, פול מיט זעלנער, אלעס האבן מיר. אבער עס איז נישט גרינג דא, סוף כל סוף טוט די רעגירונג וואס זי וויל.
חיה: א רעגירונג? איר האט אן אייגענעם פארלאמענט? איתי: א פארלאמענט? דו מאכסט מיר לאכן - מענטשן וואס זיצן און ווארעמען אן בענקלעך פיר יאר, אינעם גוטן פאל, ביז מען וועלט זיי נאכאמאל. חיה: מען וועלט זיי? מען האט ביי אייך א מעגליכקייט אויסצוקלויבן אן הנהגה? דאס איז נישט קיין דיקטאטור? איתי: דעמאקראטיע, מיין ליבע, דעמאקראטיע, און דאס איז פונקט די פראבלעם - אז דער רוב צווינגט ארויף זיין מיינונג אויפן גערעכטן מיעוט. חיה: פששש, איר האט אלזא א תנ"כיש לאנד, א מדינה, פאליציאנטן, אן ארמיי, א פארלאמענט, דעמאקראטיע, אן עקאנאמיע און אויך אן אייגענעם קאר. אויב איך וואלט געהאט בלויז איין זאך פון דעם אלעם, וואלט איך געדאנקט דעם אויבערשטן יעדן טאג. איתי: לאז אפ, דו פארשטייסט גארנישט. בקיצור, איך וויל אוועקפארן, יורד זיין פונעם לאנד, טוישן די לופט, גיין צו אן אנדער ארט, ברייט און אויפנעמענדיג, אן קיין לאסט, עפעס ריין, אן שונאים אויף יעדן ווינקל. חיה: וואוהין וועסטו גיין? איתי: איך האב געטראכט וועגן בערלין אין דייטשלאנד. דער מילקי דארט איז דאך ביליגער.
פארשטייט איר? אויף וואס קרעכצטו דען? אויף וואס וויינסטו? דו דארפסט נישט צוריקגיין צוויי טויזנט יאר צוריק - נעם זיבעציג יאר צוריק, זע וואס מענטשן זענען דורך, און דו וועסט פארשטיין אז אלע דיינע צרות און אלע דיינע פראבלעמען און אלעס וואס דו גייסט דורך - אלעס איז א גארנישט, אלעס ווערט קליין, דאס איז גארנישט ממש. שטיי אויף יעדן אינדערפרי און זאג: א דאנק דיר רבונו של עולם! א דאנק אז איך לעב אין אן ארט וואו איך קען טון וואס איך וויל, אז איך גיי ארויס פון מיין שטוב אן קיין פחד, אז איך קען גיין לערנען, און דאווענען, און דינען דעם קדוש ברוך הוא, און איך האב פרנסה, און א היים, און א פרוי, און קינדער, און איך האב אלעס. און עס איז ריכטיג, עס איז דא א פראבלעם דא און א פראבלעם דארט - אבער איז דען דאס אלעס? אויף דעם קרעכצטו?
אינעם ספר 'עלי מרורות' פונעם גאון הצדיק רבי יהושע משה אהרונסון זצ"ל ווערט געברענגט אן ערשיטערנדע מעשה, וואס שילדערט די שווערע און שרעקליכע טעג וואס זענען אריבער אויף כלל ישראל, און גיט אונז א דערמאנונג אויף "בתולותיי ובחוריי נפלו בחרב".
ארום דער תקופה פון חג השבועות, אין פרילינג, האבן די נאציס אריבערגעפירט די אידן פון איין ארט צום צווייטן, און אויפן וועג וואו זיי זענען געגאנגען זענען שוין געוואקסן פירות. ביים ארויסגאנג פונעם לאגער האט א יונגער בחור ארויפגעקראכן אויף איינעם פון די ביימער און אראפגעריסן צוויי קליינע, אומצייטיגע עפלעך. דער נאמען פונעם בחור איז געווען פאדאמבסקי. ווען דער דייטש האט דאס באמערקט, אן קיין טראכטן, אן קיין טענות ומענות, האט ער פשוט געשאסן אין אים - און אזוי איז געווען דער סדר דארט.
דער בחור האט זיך געוואלגערט אין זיין בלוט, גוסס, אבער נאך אלץ ביים לעבן. מען האט אים צוריקגענומען אין לאגער. ווען דער קאמאנדיר פונעם לאגער האט דאס געהערט, האט ער באפוילן אים אריינצולייגן אין וואש-צימער און מען זאל זיך גארנישט צו אים צורירן: נישט טון גארנישט פאר אים און נישט געבן קיין שום הילף. און דארט, אויב מען איז ממרה דעם באפעל פונעם קאמאנדיר, באקומט מען אליין אויך א קויל אין קאפ - עס זענען נישטא קיין בתי משפט, נישט קיין דין און נישט קיין דיין.
א גאנצן מעת לעת האבן ארויסגעשאלט פונעם וואש-צימער שרעקליכע און פחד'דיגע קולות, קולות וואס האבן געציטערט די הערצער. אינמיטן דער טיפער נאכט האבן עטליכע מסכן געווען זייער לעבן, זענען געגאנגען, גענומען אביסל וואסער און אים דערלאנגט. צומארגנס, ווען דער קאמאנדיר האט געזען אז דער בחור שטארבט נישט, האט ער באפוילן אים נאכאמאל צו שיסן - און דער וואונדער איז געווען אז דער בחור איז ווייטער געבליבן ביים לעבן.
דער קאמאנדיר, זעענדיג אז דער בחור צאפלט נאך אלץ, איז נשתומם געווארן, און ער האט גערופן צענדליגער דייטשע פרויען פון דער שטאט זיי איינצולאדן אינעם לאגער צו זען דעם אינטערעסאנטן וואונדער: א בחור וואס האט געכאפט צוויי קוילן און לעבט נאך אלץ און צאפלט. און עס איז נישט צום גלייבן - מיט וואס פאר א גלייכגילטיגקייט האבן יענע אנגעזעענע, איידעלע און אינטעליגענטע דייטשע פרויען געקוקט אויף א זעכצן-יעריגן בחור וואס וואלגערט זיך אין זיין בלוט און קעמפט פאר זיין לעבן, און די זאך האט ביי זיי אפילו נישט ארויפגעברענגט קיין איין קנייטש. גלייך ווי: נו, נאך א איד פגר'ט, אזוי ווי מען זעט א זשוק אויסגעדרייט אויפן רוקן וואס צאפלט.
נאך אין יענעם טאג זענען נאך פיר אידן דערמארדעט געווארן צוליב ענליכע עבירות, וואס האבן פרובירט צו נעמען פירות אויפן וועג אינעם ארבעטס-לאגער. די פינף גופים האט מען ארויפגעלייגט אויף א וואגן, און מען האט זיי געשיקט באגראבן אינעם קריסטליכן בית הקברות. לכתחילה האט מען אויסגעגראבן קברים פאר אלע פינף, ווייל מען האט געמיינט אז דער בחור איז שוין טויט. פיר גופים האט מען באגראבן, און דעמאלט האט מען באמערקט אז דער בחור צאפלט נאך אלץ, און שרייט אפילו צו זיי: "וואס טוט איר? מאמע, זע וואס מען טוט מיט מיר!"
זיי האבן געוואוסט אז על פי הלכה, אויב זיי באגראבן אים - איז דאס רציחה, און עס איז אסור דאס צו טון, ווארעם מען פארמאכט נישט די אויגן פון א גוסס, און דאס ווערט פאררעכנט ווי א שופך דמים. האבן זיי אפגעמאכט צווישן זיך: וואס עס זאל נאר נישט זיין, אפילו אויב מען וועט אונז זאגן אז אויב מיר באגראבן אים נישט וועט יעדער פון אונז באקומען א קויל אין קאפ - וועלן מיר ענדערש כאפן א קויל אין קאפ און אים נישט באגראבן. יהרג ואל יעבור.
און וואס איז דארט געשען? אין יענער צייט איז דארט פֿארבייגעגאנגען א הויכער אפיציר, ער האט אויסגעהערט די מעשה, ארויסגעצויגן זיין ביקס, אויפגעריסן דאס העמד פונעם בחור און געשאסן גלייך אין זיין הארץ. און אין יענע רגע ווען ער האט אויפגעריסן דאס העמד - האט מען געזען אז ער טראגט ציצית. און דעמאלט האט מען אויך פארשטאנען א טייל פון דער שמירה וואס האט אים אזוי אפגעהיט. דער דאזיגער בחור איז געווען א תלמיד פונעם רב לוונטל פון אוניו. מיט דעם האט זיך די מעשה געענדיגט, און ערשט דעמאלט האט מען אים געקענט ברענגען לקבר ישראל.
פסוק כ"א שילדערט די פורענות וואס האט זיך פארשפרייט אין אלע שיכטן פונעם פאלק: נער וזקן, די שוואכע וואס זייער שטייגער איז צו ליגן אויף בעטן, האבן געלאגערט אויף דער ערד און זענען אויסגעגאנגען פונעם הונגער, און בחורים ובתולות - די קעמפער און די שטיצער פונעם קאמף - זענען געפאלן דורך דער שווערד; און לויטן 'אלון בכות' איז דאס א באשרייבונג פון דער הריגה פון סנהדרי גדולה וקטנה, די בחורים און בתולות, זעכציג טויזנט פרחי כהונה און תינוקות של בית רבן דורך נבוזראדן, איינצושטילן דאס בלוט פון זכריה. "הרגת ביום אפך" - אין דעם טאג וואס איז מסוגל צו פורענות, תשעה באב, ווען עס איז נגזר געווארן מיתת המדבר און עס זענען חרוב געווארן ביידע בתי מקדש, און דערפאר "טבחת לא חמלת". און אויף דעם זאגן מיר: "ראה ה' והביטה" - רבונו של עולם, קוק וואס עס איז אריבער אויף דיין פאלק ישראל, זע זייער גבורה און זייער אומבאשרייבליכע דבקות, און האב חמלה און רחמנות אויף זיי. און אפילו אויב עס זענען נגזר געווארן אויף אונז שווערע גזירות, און מלחמת גוג ומגוג און אלעס וואס עס זאל נאר נישט זיין - כלל ישראל האט שוין אויסגעטרונקען דעם כוס התרעלה ביז צום גרונט. מיר האבן שוין געטרונקען און אויסגעשעפט, און דאס וואס בלייבט איצט איבער איז בלויז די גאולה השלמה. און ביז דעמאלט, זאלן מיר פון דעם אלעם זיך לערנען אויפצוהערן קרעכצן אויף זאכן וואס זענען גארנישט מיט נישט, נאר אויפשטיין יעדן אינדערפרי און באדאנקען דעם רבונו של עולם אויף אלעס.