אין דעם שיעור שטעלן מיר זיך אפ אויף בלויז איין פסוק אין פרק ב' פון מגילת איכה, פסוק כ', נאר אז דאס איז איינע פון די שווערסטע און שרעקליכסטע פסוקים אין דער מגילה. דער מקונן ווענדט זיך כלפי שמיא און בעט: רבונו של עולם, קוק און זע פאר וועמען דו האסט דאס אלעס געטון. ארום דעם פסוק דרייען זיך די ווערטער פון די מפרשים, און פון דעם עפנט זיך די גאנצע גוואלדיגע פרשה פון דער הריגה פון זכריה הנביא אינעם בית המקדש, פון זיין זידנדיג בלוט, און פון דער הכרה אין דער שטרענגקייט פונעם חטא.
רְאֵה יְהֹוָה וְהַבִּיטָה לְמִי עוֹלַלְתָּ כֹּה, אִם־תֹּאכַלְנָה נָשִׁים פִּרְיָם עֹלְלֵי טִפֻּחִים, אִם־יֵהָרֵג בְּמִקְדַּשׁ אֲדֹנָי כֹּהֵן וְנָבִיא׃ - זע, ה', און קוק פאר וועמען דו האסט אזוי געטון; צי זאלן פרויען עסן זייערע אייגענע קינדער, די קליינע עוללים וואס זיי האבן געהאדעוועט, צי זאל געהרג'עט ווערן אין מקדש ה' א כהן און א נביא.
דער 'לחם דמעה' ערקלערט: רבונו של עולם, ראה והביטה למי עוללת כה. וואס פאר א דאפלטע פורענות איז דא געווען, אז עס האבן געליטן סיי די פרויען און סיי די עוללים, יענע עוללים וואס האבן אין זיך גארנישט געהאט קיין שום עוון. און מיט דעם אלעם, "תאכלנה נשים פרים עוללי טיפוחים", פרויען האבן געגעסן זייערע אייגענע קינדער רחמנא ליצלן. דאס איז די כוונה פון "למי עוללת כה": ווער זענען די מענטשן? פונקט די וואס זענען נישט געווען ראוי צו ליידן יסורים, די וואס זענען בכלל נישט קיין בעלי עבירה, די תינוקות און עוללים.
און ווייטער: "אם ייהרג במקדש ה' כהן ונביא". אויך דאס איז א דאפלטע און פילפאכיגע פורענות. מקדש ה' איז דער מקום המשפט, דער הייליגסטער פלאץ. א כהן איז א הויכע מדרגה אין קדושה, און א נביא איז א געוואלדיגע מדרגה אין קדושה, א מדרגה פון שלמות, ווי די ווערטער פונעם רמב"ם אז דער יצר הרע פון א נביא איז אים קיינמאל נישט גובר אין קיין שום זאך אויף דער וועלט. און אינעם הייליגסטן ארט ווערט געהרג'עט א כהן און א נביא. וואס פאר א צער און וואס פאר אן עגמת נפש! דעריבער איז די טענה: רבונו של עולם, למי עוללת כה? דוקא פאר די וואס זענען נישט ראוי צו אזא עונש.
אינעם ספר 'אלון בכות' איז ער מדייק דעם כפל הלשון: "ראה" און "הביטה". ראיה איז פון דער ווייטנס, און הבטה איז פון דער נאנט, זיך צו פארוויילן און מתבונן זיין אין א זאך מקרוב. מיר בעטן פונעם קדוש ברוך הוא ער זאל כביכול זען פון דער ווייטנס די תענוגים צו וועלכע מיר זענען געווען צוגעוואוינט, און קוקן פון דער נאנט אויף דעם שרעקליכן שפל צו וועלכן מיר זענען אנגעקומען. אין גלות מצרים האט אונז נישט געפעלט קיין שפייז, ווי עס שטייט "זכרנו את הדגה אשר נאכל במצרים חנם", עסן האבן זיי געהאט. און דא האבן פרויען געמוזט עסן זייערע געצערטלטע קינדער, זייערע אייגענע עוללים.
זאגט דער זוהר הקדוש: אין גלות מצרים האט מען געליטן ווייניגער, ווייל זיי זענען שוין געווען צוגעוואוינט צו צער. נישט אזוי איז געווען אין גלות בבל, וואס מיר זענען אהין ארויסגעגאנגען פון א ברייטקייט. לכתחילה זענען מיר געווען אין א מצב פון גוואלדיגער עשירות, ווי מרתא בת בייתוס, און אין א גאר קורצער צייט זענען מיר אנגעקומען צו א מצב אז מען האט נישט וואס צו עסן, הונגער און מצור. און דאס איז "ראה ה' והביטה למי עוללת כה": פאר וועמען? פאר די וואס זייער מצב איז געווען אזוי גוט, פאר זיי האסטו אזוי געטון זיי צו ברענגען צו אזא שרעקליכן מצב? פאר זיי איז דער קלאפ שווערער פי כמה, ווייל זיי זענען אראפגעפאלן מאיגרא רמא לבירא עמיקתא.
און די גמרא דערציילט דאך אויף מרתא בת בייתוס אז זי האט ארויפגעשטעלט איר פוס אויף מיסט פון א בהמה און איר נשמה איז אויסגעגאנגען פונעם עקל, מקים צו זיין וואס עס שטייט "הרכה בך והענוגה אשר לא נסתה כף רגלה הצג על הארץ". דער וואס קומט פון אזא הויכער מדרגה פון עשירות, צארטקייט און איסטניסיות, און פאלט פלוצלונג צו אזא נידעריגער מדרגה, איז זיין שוועריקייט פיל גרעסער. און דאס איז די בקשה: ראה ה', זע אונזער מעלה פון דעמאלט, והביטה, און קוק אויף אונזער שפל פון יעצט, וואס דאס איז די שווערסטע זאך פון אלעם, און דאס דארף אויפוועקן רחמי שמים.
דער 'עקידת יצחק' ערקלערט אז דער פסוק איז דער המשך פונעם ווענדן זיך צו דער וואנט פון בת ציון. שוין פריער האט דער מקונן געבעטן פון דער מויער זי זאל מתפלל זיין:
צָעַק לִבָּם אֶל־אֲדֹנָי, חוֹמַת בַּת־ציּוֹן הוֹרִידִי כַנַּחַל דִּמְעָה יוֹמָם וָלַיְלָה, אַל־תִּתְּנִי פוּגַת לָךְ, אַל־תִּדֹּם בַּת־עֵינֵךְ׃ - זייער הארץ האט געשריגן צום ה', מויער פון בת ציון, לאז אראפרינען טרערן ווי א טייך טאג און נאכט, גיב דיר נישט קיין רוה, זאל נישט שווייגן דיין שווארצאפל פונעם אויג.
און איצט זאגט ער צו איר: חומת בת ציון, זאג פאר אים "ראה ה' והביטה למי עוללת כה". און אויב דו וועסט זאגן אז אזא זאך איז שוין געווען אמאל אויף דער וועלט, אז פרויען האבן אויפגעגעסן זייערע קינדער, טרעפן מיר דאך א דוגמא דערצו אין ספר מלכים ב'. אין די טעג פונעם גרויסן הונגער און באלאגערונג אין שומרון איז יהורם בן אחאב געגאנגען אויף דער מויער, און עס זענען געקומען פאר אים צוויי פרויען. איינע האט געזאגט: איך האב אפגערעדט מיט מיין חבר'טע אז היינט וועלן מיר עסן מיין זון און מארגן איר זון. איך האב איבערגעגעבן מיין זון און מיר האבן אים אויפגעגעסן, און אויף צומארגנס, ווען עס איז געקומען איר רייע איבערצוגעבן איר זון, האט זי אים באהאלטן און נישט געוואלט ברענגען. איצט ביסטו דער מלך, משפט. דער מלך האט דאס געהערט און איז געווארן ערשטוינט און דערציטערט, און האט געריסן זיינע בגדים, און דעמאלט האט דאס עם געזען דעם זאק וואס איז געווען אויף זיין פלייש אינווייניג, ווייל צוליב דעם גרויסן מצב האט ער געטראגן א זאק אויף זיין קערפער. און דעמאלט האט ער געשוואוירן אז דער קאפ פון אלישע בן שפט וועט נישט בלייבן אויף אים אויב ער וועט נישט מתפלל זיין אויפן מצב. נאך דעם איז געקומען די נבואה פון אלישע "מחר כעת סאה סולת בשקל", און נאך דעם די מעשה פון די ארבעה אנשים מצורעים וואס מען ליינט אין דער הפטרה.
אויב אזוי, אויף דער ערשטער זאך קען מען זאגן אז דאס איז שוין געווען אמאל. דערפאר פרעגט דער מקונן נאך א שאלה: "אם ייהרג במקדש ה' כהן ונביא"? אזא זאך איז קיינמאל נישט פארגעקומען. כביכול שטעלט זיך חומת בת ציון פארן אויבערשטן און זאגט: רבונו של עולם, אויב אויפן ערשטן וועסטו זאגן אז עס איז שוין געווען, איז דאך דער צווייטער זיכער קיינמאל נישט געווען. ווי אזוי קען זיין אז אין מקדש ה' זאל געהרג'עט ווערן א כהן און א נביא? וואס פאר א צער און וואס פאר א עגמת נפש!
דער תרגום טייטשט: זע ה' און קוק אראפ פון הימל, פאר וועמען האסטו אזוי געטון, צי זאלן פרויען עסן זייערע פירות, עוללי טיפוחים. "עוללי טיפוחים" באטייט קינדערלעך וואס זענען געווען אויסגעפוצט, איינגעוויקלט אין זייד. ביז דא איז די טענה פון כנסת ישראל. און אט, דער פסוק איז באמת אן אויסדרוק פון צוויי רעדנערס: דער ערשטער רעדנער איז כנסת ישראל וואס קלאגט "למי עוללת כה", און מידת הדין ענטפערט איר: "אם ייהרג במקדש ה' כהן ונביא"? איר פרעגט שאלות? צי איז עס נאטירלעך אין אייערע אויגן אז אין מקדש ה' זאל געהרג'עט ווערן א כהן און א נביא? ווי אזוי האט איר געטון אזא זאך? און אויב דאס הרג'ענען א כהן און א נביא אין מקדש איז נישט קיין וואונדער און קיין קשיא אין אייערע אויגן, זאל ביי אייך אויך נישט שווער זיין "אם תאכלנה נשים פרים". מיט פשוט'ע ווערטער: איר צאלט דעם פרייז פאר דעם שרעקליכן און שוידערליכן מצב וואס איר אליין האט אנגעמאכט.
די כוונה איז אויף דער הריגה פון זכריה. מען דארף באמערקן אז אינעם ספר 'מעם לועז' איז אריינגעפאלן א טעות, וואס דארט שטייט "זכריה בן עידו", און דאס איז א שיבוש. צוויי מאל זכריה זענען געווען: זכריה הנביא פון תרי עשר, און זכריהו בן יהוידע הכהן. און דער וואס איז געהרג'עט געווארן אין מקדש ה' איז זכריהו בן יהוידע, וואס איז געווען א כהן גדול און אויך א נביא ה', און מען האט אים געשטיינערט מיט שטיינער אין בית המקדש פארן מוסר'ן כלל ישראל אויף זייערע מעשים און פארן זאגן אז דער בית המקדש וועט חרוב ווערן. זיי האבן זיך נישט צוגעהערט צו אים, און נישט נאר וואס זיי האבן אים נישט אויסגעהערט, נאר מען האט אים געשטיינערט אויפן באפעל פונעם מלך, ווייל ער האט געזאגט דברים וואס זענען נישט געווען אנגענעם פאר זיינע אויערן, אז עם ישראל וועט גלות ליידן, און שווערע רייד קעגן דעם מלך.
אזוי ווערט געברענגט אין דברי הימים ב' כ"ד: "ורוח אלוקים לבשה את זכריה בן יהוידע הכהן, ויעמוד מעל לעם ויאמר להם: כה אמר האלוקים, למה אתם עוברים את מצוות ה' ולא תצליחו, כי עזבתם את ה' ויעזוב אתכם. ויקשרו עליו וירגמוהו אבן במצוות המלך בחצר בית ה'. ולא זכר יואש המלך החסד אשר עשה יהוידע אביו עמו ויהרוג את בנו". און וואס איז געווען יענער חסד? ווען עתליה האט געהרג'עט אלע קינדער פון דער מלוכה, איז יואש געראטעוועט געווארן דורך דעם וואס יהוידע האט אים באהאלטן אין קדשי קדשים. און צוליב דעם, ווען מען איז געקומען און אים געזאגט: א כהן גדול גייט דארט אריין בלויז איינמאל א יאר אין יום הכיפורים און דו ביסט דארט געבליבן לעבן, האט ער געמאכט פון זיך אן עבודה זרה. און דער זעלבער יואש, וואס זכריה'ס פאטער האט אים געראטעוועט, האט געשיקט הרג'ענען זיין זון וואס האט נביאות געזאגט. און אין דעם מאמענט פון זיין טויט האט זכריה געזאגט: "ירא ה' וידרוש", דאס הייסט הקדוש ברוך הוא זאל זען וואס איר טוט מיט מיר און זאל מאנען מיין בלוט פון אייך.
פונקט א יאר דערויף האט דער אויבערשטער געמאנט זיין בלוט: אין יענעם זעלבן טאג איז דאס חיל פון ארם ארויפגעגאנגען אויף ירושלים און האט פארניכטעט און געהרג'עט אין זיי. און עס זענען אריבער לאנגע יארן, און נבוזראדן שר הטבחים איז אריינגעקומען אין דער עזרה און געזען בלוט שפרודלען און קאכן. דאס איז געווען דאס בלוט פון זכריה, וואס אלעס וואס מען האט פרובירט אפצואוואשן און פארקערן האט גארנישט געהאלפן, און באלד איז דאס בלוט צוריקגעקומען און געשפרודלט. צוויי הונדערט יאר האט דאס בלוט געקאכט אין דער עזרה. האט נבוזראדן געפרעגט וואס דאס פאר א בלוט איז, האבן זיי אים קודם געזאגט אז דאס איז דם זבחים. האט ער געברענגט אלערליי בהמות און בודק געווען, און עס איז נישט געווען ענליך צו יענעם בלוט. האט ער צו זיי געזאגט: אויב איר וועט מיר נישט דערציילן, וועל איך אייך אלעמען הרג'ענען. האבן זיי אים געזאגט: א נביא איז געווען צווישן אונז וואס האט אונז געמוסר'ט במילי דשמיא, און מיר האבן זיך נישט צוגעהערט צו אים און מיר האבן אים געהרג'עט, און איצט קאכט זיין בלוט. האט ער צו זיי געזאגט: איך וועל אים בארויאיגן. ער האט אנגעהויבן הרג'ענען וועגן אים די זקני העם און די סנהדרין, בחורים און בתולות און תינוקות של בית רבן, מיליאנען האט ער געהרג'עט צוליב יענעם בלוט, ביז ער אליין איז דערציטערט געווארן פון דער שרעקליכער מאסע בלוט. דעמאלט האט ער זיך געבעטן צו זכריה און געזאגט: די בעסטע פון זיי האב איך שוין געהרג'עט, ווילסטו איך זאל זיי אלעמען אויסהרג'ענען? און ערשט דעמאלט האט דאס בלוט גערוהט פון זיין קאכן. און נאך דער מעשה איז ער געווארן שטארק אויפגעציטערט און איז געגאנגען זיך מגייר זיין.
פילע מעשיות ווערן דערציילט איבער דעם מאן וואס איז געווען דער ערשטער צו ווארפן א שטיין אויף זכריה הנביא. אינעם ספר 'הצדיק רבי שלמה' ווערט דערציילט וועגן א בחור וואס אין אים איז אריין א דיבוק. יענער בחור פלעגט זיך דרייען צווישן מענטשן און זיי אויסרעכענען זייערע עבירות, און זיי ארומנעמען און קושן. דער מענטש פלעגט זיך דערשרעקן פון דעם וואס מען דערמאנט אים זיינע זינד און פלעגט אנהויבן טון תשובה, און ווי נאר ער האט געהאט הרהורי תשובה פלעגט דער דיבוק אנטלויפן פון אים און אים זאגן: איך האב דיך פיינט, איך קען נישט בלייבן לעבן דיר! פון זיין גרויס רשעות פלעגט ער זיך חבר'ן מיט בעלי עבירה, און ווער עס האט מהרהר געווען בתשובה האט ער נישט געקענט פארנעמען לעבן זיך. אמאל פלעגט ער אים זאגן: וואס פעלט דיר אויס הרהורי תשובה? און ווען דאס האט נישט געהאלפן, פלעגט ער אנטלויפן. ווען מען האט אים געפרעגט פארוואס ער איז אריין אין דעם בחור, האט ער דערציילט אז ער איז געווען דער ערשטער וואס האט געווארפן דעם שטיין אויף זכריה הנביא, און שוין העכער צוויי טויזנט יאר איז ער נע ונד און האט נישט קיין מנוחה, דערפאר וואס ער איז געווען דער ערשטער גורם צו דער הריגה פונעם נביא. אויך אין דער מחיצה פון תלמידי חכמים האט ער נישט געקענט שטיין: רשעים פלעגט ער ארומנעמען און קושן, און פון א תלמיד חכם פלעגט ער אנטלויפן און זיך דערווייטערן.
דער פאנעוועזשער רב, רבי שלמה כהנמן, איז אמאל אום שבת אריינגעקומען אין עסזאל און געזען טישן וואס זענען נישט געווען צוגעדעקט מיט א טישטוך, ווי דער שטייגער איז אום שבת. האט ער געזאגט פאר די בחורים: איך וועל אייך דערציילן א מעשה. איך האב א קבלה אז דעם דיבוק פון נובהרדוק, דאס איז דער זעלבער דיבוק פון וועמען מיר האבן גערעדט, האט מען אמאל אריינגעברענגט מיט כח אום שבת אין שטוב פון רבי חיים מוולוז'ין, דער תלמיד פונעם ווילנער גאון, א קודש קדשים. אין יענעם הויז האט ער נישט געהאט קיין מנוחה, און ער האט אנגעהויבן לויפן פון רעכטס אויף לינקס און זוכן א פלאץ. פון דער גרויסער קדושה אינעם שטוב, אין א שבת, ביי אזא הייליגן מענטש ווי רבי חיים מוולוז'ין, האט די רוח נישט געקענט אויסהאלטן. ביז ער האט געפונען א ווינקל פון א טיש וואס דער טישטוך האט זיך איינגעקנייטשט דערפון, און ער האט זיך אראפגעבויגן און ארומגענומען יענעם ארט און דארט גערוהט. ער האט נישט קיין אחיזה נאר אין א פלאץ וואס איז נישט צוגעדעקט. און פון דעם, האט ער זיי געזאגט, זאלט איר מקפיד זיין צוצודעקן דעם טיש אום שבת, ווייל א פלאץ וואו עס איז נישטא קיין צודעק אויפן טיש איז א פלאץ וואו די חיצונים און דער סטרא אחרא האבן אן אחיזה.
און עס ווערט דערציילט אז אמאל האט מען געסטראשעט יענעם דיבוק אז מ'וועט אים נעמען צום ווילנער גאון, האט ער געזאגט: איך האב פון אים קיין שום מורא נישט, ער האט מיט אונז קיין עסק נישט. און ווי באקאנט, ווי עס ווערט געברענגט אין דער הקדמה צום ספרא דצניעותא, האט זיך דער ווילנער גאון כלל נישט פארנומען מיט קיין דיבוקים, און דאס איז פארקערט ווי די שיטה פונעם הייליגן אר"י, וועלכער האט זיך זייער משתדל געווען זיך אפצוגעבן מיטן תיקון פון אלע נשמות ביז זיין דור. און אפילו איין מאל איז דער גאון געגאנגען צום בית עולם ביים יארצייט פון זיין מוטער, און זיין גאנץ לעבן האט ער חרטה געהאט דערויף, ווייל די נשמות זענען געוואויר געווארן פון זיין גדלות און פלעגן קומען און אים מטריד זיין טאג און נאכט ער זאל זיך אפגעבן מיט זייער תיקון, און ער האט געהאט דערפון גרויס צער און עגמת נפש, און זייט דעמאלט איז ער מער נישט געגאנגען. נאך ווערט דערציילט אז מ'האט געפרעגט דעם דיבוק ווער זענען די ל"ו צדיקים פונעם דור, און ער האט אויסגערעכנט פיל נעמען, צווישן זיי אומבאקאנטע נעמען, און צווישן זיי אויך דעם ווילנער גאון, אבער נישט צווישן די ערשטע. האט מען אים געפרעגט: פארוואס איז דער גאון נישט פון די ערשטע? האט ער זיי געזאגט: ניין, ווייל דער ווילנער גאון איז עטוואס מפורסם. און פון דעם זעט מען אז פרסום שאדט.
אינעם ספר 'שומר אמונים' ווערט געברענגט אז יענער דיבוק איז לסוף אויך אנגעקומען צום קאזשניצער מגיד. און וויאזוי זענען די זאכן געקומען פון צוויי אזעלכע ווייטע ערטער ווי נאוואגרודאק און קאזשניץ? האט דער גאון רבי יעקב אדלשטיין, רב פון רמת השרון, דערציילט, אז לויט ווי ער ווייסט פלעגן פיל מענטשן קומען צום דיבוק כדי צו הערן וועגן עונשי שמים און זיך מחזק זיין אין עבודת ה'. עס איז דאך נישט פאראן קיין גרעסערע חיזוק אין יראת שמים ווי פון א מענטש וואס לייגט פאר דיר אראפ די עבירות וואס ער האט געטאן און די עונשים וואס ער באקומט. נאר די זאכן זענען אנגעקומען צו דער רעגירונג, און די רעגירונג האט מורא געהאט אז עס דרייט זיך א מכשף צווישן די יידן, און אין אייראפע פלעגט מען דאך באלד אומברענגען יעדן וואס מ'האט חושד געווען אין כישוף. וויבאלד ס'איז געווען א סכנה פארן לעבן פונעם בחור, איז נישט געווען קיין ברירה נאר אים ארויסצושמוגלען פון דארט, און מען האט אים אריבערגעפירט קיין קאזשניץ, צום מגיד.
רבי משה הולצברג, ראש ישיבת קארלין סטאלין, האט דערציילט פאר רבי יעקב אדלשטיין, ווי אזוי עס איז איבערגעגעבן געווארן ביי זיי איש מפי איש, וואס עס האט פאסירט ווען דער דיבוק איז אנגעקומען קיין קאזשניץ. און וואס איז דאס א דיבוק? א בלאנדזשענדיגע רוח וואס געפינט א מנוחה אין גוף פון א מענטש, ווייל כל זמן זי איז אין גוף פון א לעבעדיקן מענטש, קענען די כוחות הטומאה און די סטרא אחרא וואס דארפן איר פייניגן נישט אנרירן אין איר, און דאס איז פאר איר ווי אן עיר מקלט. נאר דער לעבעדיקער מענטש ווערט באהערשט דורך איר און ער האט דערפון א שרעקלעכן צער. לכתחילה האט דער מגיד פרובירט ארויסצוטרייבן די רוח מיט שמות, ייחודים און השבעות, אזוי ווי די גדולי ישראל פלעגן מבטל זיין דיבוקים. האט די רוח געהערט און אנגעהויבן לאכן בקולי קולות. עס איז באקאנט אז דער דיבוק פלעגט רעדן פון האלווז פונעם מענטש, אבער מיט זיין אייגענעם קול און נישט מיטן קול פונעם מענטש. האט ער אים געזאגט: דו מיינסט אז דו וועסט מיך דערשרעקן מיט די ייחודים? אין אונזער דור, אין דור פון די נביאים, האבן קליינע קינדער געמאכט די כוונות וואס דו ביסט יעצט מכוון, בין איך דען נתפעל דערפון?
האט אים דער קאזשניצער מגיד געפרעגט: וואס איז דער וועג דיך צו פאררעכטן? ער איז דאך געווען א גרויסער תלמיד חכם, וואס פלעגט רעדן אין לערנען מיט גרויסע תלמידי חכמים. האט ער אים געענטפערט: זייט מיין טויט בין איך שוין מגולגל געווארן מער ווי הונדערט מאל און איך האב קיין רו נישט, און קיינמאל איז נאך נישט געווען קיין תלמיד חכם וואס זאל מלמד זכות זיין אויף מיר. אויב עס וועט זיך געפינען א תלמיד חכם וואס וועט זאגן אויף מיר א סניגוריא בפה מלא, וועט דאס ברענגען מיין תיקון. האט דער מגיד געטראכט און אים געזאגט: איך האב א זכות צו לערנען אויף דיר, אבער מיט א תנאי אז דו ווייזט מיר דיין רוחניות'דיגע מדרגה. ווייל ס'איז דאך א נפש פון דער תקופה פון בית ראשון, די תקופה פון די נביאים, און מיר האבן דערין גארנישט קיין השגה. דער ווילנער גאון זאגט אז מיר קענען נישט משיג זיין וואס א שוסטער איז געווען אין דער תקופה פון די נביאים, על אחת כמה וכמה וואס א תלמיד חכם איז געווען אין יענעם דור. האט ער אים געזאגט: איך וועל דיר ווייזן, אבער נישט דא, נאר אינדרויסן פון שטאט. האט זיך דער מגיד פארטאפט, אים ארויסגעפירט אינדרויסן פון שטאט, און מלמד זכות געווען אויף אים. און דעמאלט האט זיך באוויזן פאר אים אן עמוד אש פון דער ערד ביזן הימל, און נאך זאכן האט ער געזען וואס ער האט נישט געוואלט פארציילן. און ערשט דעמאלט האט ער געקענט משיג זיין מיט וואספארא געוואלדיגע כוחות פון א רוחניות'דיגע מדרגה מ'האנדלט דא.
און וואס איז געווען יענער לימוד זכות? האט רבי משה הולצברג דערציילט פאר רבי יעקב אדלשטיין, אז דער מגיד האט געטראפן א סברא הלכתית אז ער האט כביכול געהאט אן היתר צו שטיינערן דעם נביא מיט א שטיין. נישט אז ס'איז באמת געווען אן היתר, נאר ס'איז געווען א צד צו מאכן א טעות און טראכטן אז ס'איז מותר. ווייל א נבואה לרעה קען זיך דאך ענדערן, און כל זמן די נבואה איז נישט ארויס פון מויל פונעם נביא קען זי נאך אלץ געענדערט ווערן, ווייל זי איז דאך נישט איבערגעגעבן געווארן און די זאך האט נישט קיין קיום. אויב אזוי, האט ער געהאט א טענה צום נביא: פארוואס ביסטו געקומען און גערעדט? און אויב וועסטו זאגן אז ער איז מחוייב ארויסצוזאגן די ווערטער און ס'איז אים אסור צו כובש זיין זיין נבואה, און א נביא הכובש נבואתו איז דאך חייב מיתה, וואלט ער אים געזאגט: דו האסט געדארפט מוסר נפש זיין אויף מיתה און נישט ברענגען אויף כלל ישראל אזא אומגליק און צרה, ווייל מיטן איבערגעבן די נבואה ברענגסטו אויף זיי א שלעכטס. באמת איז די זאך אפגעפרעגט, ווייל אויב דער אויבערשטער האט אים געשיקט רעדן, איז א סימן אז דער וועג צו ראטעווען כלל ישראל איז נישט דורך שווייגן נאר דורך רעדן און זיי צוריקברענגען בתשובה, ווייל אז נישט קען חס ושלום קומען א פיל גרעסערע כליה. אבער עס איז געווען גענוג מיט דעם לימוד זכות צו ברענגען דעם תיקון פאר יענער נשמה.
נאך ברענגט רבי אליהו לאפיאן, אז אין דעם טאג וואס דער ווילנער גאון איז נפטר געווארן, האט יענע רוח ארויסגעלאזט שרעקלעכע געשרייען. האט מען איר געפרעגט פארוואס, האט זי געזאגט אז פיל מלאכים זענען אראפגעקומען מקבל פנים צו זיין דעם ווילנער גאון. און דעמאלט האט מען פארשטאנען אין נאוואגרודאק אז אין ווילנא איז דער גאון נפטר געווארן. נאך פאר נייעס-אגענטורן און נאכריכטן, מיט קרוב צו צוויי הונדערט און פופציג יאר צוריק, האט מען עס געוואוסט פונעם דיבוק. און נאך האט רבי אליהו לאפיאן דערציילט, אז מ'פלעגט ברענגען פאר אים פארדעקטע ספרים און ער פלעגט דערקענען וואו עס איז פאראן א ספר קודש און וואו נישט. אמאל האט מען געברענגט פאר אים צוויי פארדעקטע ספרים, און פון איינעם האט ער אנגעהויבן ציטערן און געשריגן נעמט עס ארויס, בשעת צום צווייטן האט ער גארנישט רעאגירט און איז געווען רואיג. און ס'האט זיך ארויסגעשטעלט אז דאס זענען געווען צוויי בענדער פון דרוק פונעם זוהר: איין באנד איז געדרוקט געווארן אין דרוק פון סלאוויטא בקדושה ובטהרה, און דער צווייטער איז געדרוקט געווארן דורך מחללי שבת. אינעם צווייטן באנד האט ער נישט געשפירט קיין שום קדושה, בעת דער ערשטער, וואס איז געדרוקט געווארן דורך יראי אלוקים, האט ארויפגעברענגט אין אים א פחד און ציטער. אזוי ווי א ספר תורה שכתבו כופר וואס האט נישט קיין קדושה, און א ספר תורה שכתבו ירא שמים וואס האט אין זיך קדושה. מיר שפירן דאס נישט, אבער די רוח האט געשפירט.
און נאך א מעשה: איין אברך, דער זון פון א גרויסן גביר, אן עצומ'דיגער מתמיד וואס זיין גאנץ לעבן האט ער זיך בלויז אפגעגעבן מיט לערנען תורה. איין טאג איז דער קייסער געקומען אין שטאט קראקא און די גאנצע שטאט איז געווען טומלדיג, און ער איז געזעסן און געלערנט אין זיין שטוב ווי זיין שטייגער. ווען ער האט געהערט דעם רודעריי און טומל, איז ער צוגעגאנגען צום פענסטער און עס געעפנט כדי צו מאכן די ברכה "שחלק מכבודו לבשר ודם". ווען ער האט פארמאכט דעם פענסטער, איז אראפגעפאלן א שטיין פונעם וואנט און זיך אומגעקייקלט גלייך לעבן קייסער. גלייך איז אויפגעקומען א חשד אז איינער האט פרובירט אומצוברענגען דעם קייסער דורך ווארפן א שווערן שטיין פון אויבן. זענען די פאליציאנטן ארויפגעלאפן, געזען אז דער שטיין איז אראפגעפאלן פון זיין שטוב, און אים ארעסטירט. אלע פרואוון איבערצוצייגן אז ער האט נישט קיין שייכות דערצו און אז דאס איז געווען א טעות האבן נישט געהאלפן, און מען האט געמשפט זיין פסק צום טויט. האט מען געזאגט אז אויב דער מרא דאתרא וועט קומען און מלמד זכות זיין אויף אים און שתדל'ן ביי די שרי המלוכה, קען עס אפשר העלפן. האט מען זיך געוואנדן צום רב, אבער ער האט געזאגט אז דער דין איז א דין אמת און יענער אברך איז חייב מיתה, און האט גארנישט געוואלט טאן. לסוף האט מען אים הינגעריכט, און צוליב דעם זענען געווארן רעדעס אין שטאט: ווי קען דער רב טאן אזא זאך, מען וואלט אים דאך געקענט ראטעווען.
ביי דער לוויה האט דער רב געהייסן אריינברענגען די מיטה אינעם בית המדרש, א זאך וואס מ'טוט נאר פאר צדיקים. מ'האט אריינגעברענגט די מיטה, און דער רב האט געזאגט צום נפטר: איך גוזר אויף דיר און איך באפעל דיר בגזירת התורה, שטיי אויף און מאך באקאנט פארן עולם די סיבה פון דיין טויט, כדי דער עולם זאל נישט רעדן, והשיקות מעלי את תלונות בני ישראל. צו אלעמענס שטוינונג האט זיך דער מת אוועקגעזעצט אויף דער מיטה און געזאגט: איך בין דער ערשטער וואס האט געווארפן דעם שטיין אויף זכריה הנביא, און דערפאר בין איך אראפגעשיקט געווארן דא אויף דער וועלט, און שוין פיל מאל בין איך געקומען און נישט זוכה געווען צום תיקון. און אין דעם גלגול האב איך זוכה געווען צוצוקומען צו מיין תיקון, און דער רב וואס האט דאס געוואוסט האט געטראכט מחשבות לבלתי ידח ממנו נדח, און געזארגט אז מיין נפש זאל אנקומען צו איר ארט אין גן עדן העליון, און דעריבער האט ער גארנישט געטאן מיך צו ראטעווען. ער האט געענדיגט זיינע ווערטער, זיך צוריק געלייגט, און זיין נשמה איז ווידער אויסגעגאנגען. און דעמאלט איז קלאר געווארן אז וואס דער רב האט געטאן, האט ער געטאן על פי דין והלכה. יענע רוח קומט צוריק און גילגול'ט זיך און קומט צוריק און גילגול'ט זיך, און ס'זענען דא נאך פיל מעשיות, און עס איז גענוג מיט דעם צו פארשטיין וויפיל גלגולים ס'זענען אריבער אויף דעם וואס איז געווען דער ערשטער אומצוברענגען אין מקדש ה' א כהן און א נביא.
דער רמב"ן שרייבט אין שער הגמול: כל ייסורי איוב האבן נישט קיין גענוג פאר דער שטראף פון איין עבירה. לכאורה זעען די ווערטער אויס ווי א גוזמא. א מענטש וואס איז נכשל געווארן אין איין עבירה, גערעדט לשון הרע אדער אפילו אריבערגעגאנגען אויף א לייכטערע עבירה, זענען דען אלע ייסורי איוב נישט גענוג פאר איר? אבער קום און זע דא וויפיל עס האט געקאסט איין עבירה: ס'זענען אומגעקומען די בעסטע פון די קינדער פון ירושלים, סנהדרין און תינוקות של בית רבן, חכמים און צדיקים, און דאס בלוט האט נאך אלץ נישט גערוהט. דאס איז בלויז איין עבירה, און וויפיל זענען געהרגעט געווארן צוליב איר. און אכציג טויזנט פרחי כהונה און די עבירה איז נאך אלץ נישט פארגעבן געווארן. פון דא הייבן מיר אן צו פארשטיין אז די ווערטער זענען פונקטליך: אויף יעדע איינציגע עבירה זענען אלע ייסורי איוב נישט גענוג.
נאר מען דארף פארשטיין: נבוזראדן האט געזאגט "טובים שבהם הרגתי, רצונך שיהרגו כולם", און מיט דער אמירה האט דאס בלוט אויפגעהערט צו זידן. לכאורה איז דאס נישט פארשטענדליך, ממה נפשך: אויב דער חטא איז שוין פארענדיגט געווארן, וואלט דאס בלוט געדארפט בארואיגט ווערן פון זיך אליינס; און אויב דער עוון קאכט נאך אלץ און מאנט נאך הריגה און נאך א דין, וויאזוי האט אן אמירה בעלמא געהאלפן אפצושטעלן דאס זידן פונעם בלוט? וואס איז געשען אין יענעם מאמענט ווען נבוזראדן האט געפרעגט זיין שאלה?
זאגט רבי חצקל לוינשטיין, בעל 'אור יחזקאל', משגיח פון ישיבת פוניבז': פון דא זעט מען ווי גרויס עס איז די אמת'ע הכרה. דער עיקר איז נישט דער מעשה נאר די הכרה. ווען נבוזראדן האט געזאגט: זכריה, צי ווילסטו אז איך זאל אויסמעקן יעדן איינעם, אין וואס האט ער דא מכיר געווען? ער האט דערקענט וואס דער חטא ברענגט אן. ער האט געזען אז צוליב יענער רציחה קאכט דאס בלוט, און האט פארשטאנען אז אזא חטא דארף גורם זיין מיתה פאר גאנץ כלל ישראל. "רצונך שאהרוג את כולם" מיינט: איך פארשטיי אז פאר אזא חטא זענען אלע ראוי צו שטארבן. און דאס איז פונקט וואס מען פאדערט פונעם הימל, אז דער מענטש זאל דערקענען וואס דער חטא איז און וואס דער עוון פועל'ט אויף. אין דעם מאמענט וואס ער איז אנגעקומען צו דער דאזיגער הכרה, האט זיך דאס בלוט בארואיקט פון זיין קאכן.
קומט אויס אז די הכרה איז פיל מער וויכטיג פונעם מעשה, ווייל דער מעשה קען זיין בלויז א חיצוניות, א מעשה קוף בעלמא. אבער די הכרה איז די הבנה וואס איז א קלקול, וואס איז א חטא, און ווי שווער דער חטא איז. און אויב דער מענטש איז דערגאנגען צו דער דאזיגער הבנה און הכרה, איז שוין גענוג דערמיט. זיכער זענען די דרויסנדיגע מעשים אויך נויטיג, אבער דער עיקר איז וויפיל פנימיות'דיגע הכרה דער מענטש פארמאגט אינעם חטא, אינעם קלקול און אינעם חיסרון. דאס איז וואס מען פאדערט פון אים.
פסוק כ' איז דער געשריי פון "ראה ה' והביטה למי עוללת כה": א ראיה פון ווייטנס אויף וואס מיר זענען געווען, און א הבטה פון דער נאנט אויף וואס מיר זענען געווארן. כנסת ישראל טענה'ט אויף דער טאפלטער פורענות וואס האט געטראפן אומשולדיגע מענטשן, פרויען און עוללים, און מדת הדין ענטפערט: איז דען די רציחה פון א כהן און נביא אינעם בית המקדש נישט אומדערהערט אין אייערע אויגן? פון דא עפנט זיך דער גאנצער ענין פון זכריהו בן יהוידע, זיין בלוט וואס האט געקאכט צוויי הונדערט יאר, נבוזראדן וואס האט געהרג'עט צוליב דעם רבבות און צום סוף זיך מגייר געווען, און די קייט פון גלגולים פונעם מענטש וואס האט געווארפן דעם ערשטן שטיין. פון דעם אלעם האבן מיר געלערנט ווי חמור איין עבירה איז, אז אפילו אלע יסורי איוב זענען נישט גענוג דערפאר, און מיר האבן אויך געלערנט די צווייטע זייט: דאס בלוט האט זיך בארואיקט פונעם קאכן נישט בכח פון א מעשה, נאר בכח פון דער הכרה. דער עיקר וואס מען פאדערט פונעם מענטש איז די אינעווייניגסטע הכרה אין דער חומרת החטא און אינעם קלקול וואס ער ברענגט אן.