פרק ב' אין איכה ציט ווייטער די באשרייבונג פונעם חורבן, און אין דעם שלב ווענדט זיך די קינה צו דער רעאקציע פון די ארומיגע: די עוברי דרכים פון איין זייט, און די שונאים פון דער צווייטער זייט. אין פסוק ט"ו האבן מיר געזען די עוברי דרכים וואס קלאפן מיט די הענט און שטוינען אויפן גורל פון דער שטאט; און אין פסוק ט"ז הערן מיר דעם קול פון די שונאים אליין. מיר וועלן זיך פארטיפן אין דעם פסוק בהרחבה, לויט די מפרשים און מדרשים.
פָּצוּ עָלַיִךְ פִּיהֶם כָּל אֹיְבַיִךְ, שָׁרְקוּ וַיַּחַרְקוּ שֵׁן, אָמְרוּ בִּלָּעְנוּ, אַךְ זֶה הַיּוֹם שֶׁקִּוִּינֻהוּ מָצָאנוּ רָאִינוּ׃ - זיי האבן געעפנט אויף דיר זייער מויל אלע דיינע פיינט, זיי האבן געפייפט און געקריצט מיט די ציין, זיי האבן געזאגט מיר האבן איינגעשלונגען, נאר דאס איז דער טאג אויף וואס מיר האבן געהאפט, מיר האבן געפונען, מיר האבן געזען.
"כל אויביך" - די פיינטשאפט וואס איז געווען באהאלטן אין הארץ
אַן "אויב" איז דער וואס פיינט אין באהאלטענעם אין הארץ, להבדיל פון אַ "שונא" וואס ברענגט ארויס זיין שנאה אויף אויסענווייניג. די פיינטשאפט ליגט אינעווייניג, אין הארץ. ביזן חורבן האבן די פיינט באהאלטן זייער פיינטשאפט; ווי נאר זיי האבן געזען דעם חורבן - "פצו עליך פיהם כל אויביך", האבן זיי געעפנט דאס מויל צו רעדן, געעפנט די חרצובות פון זייער לשון, און אנטפלעקט זייער פיינטשאפט בפירוש. דעמאלט האבן זיך אנטפלעקט אלע פיינט, אלע די וואס ביז איצט האט מען נישט געזען זייער שנאה. אזוי ערקלערט דער בעל "לחם דמעה".
און דאס איז תמיד דער וועג צו וויסן מי לנו ומי לצרינו - ווער איז מיט אונז און ווער איז קעגן אונז. ווען עס איז גוט פארן מענטש קען מען נישט וויסן, ווייל ווען עס גייט גוט פאר א מענטש חבר'ן זיך פילע מיט אים, אסאך זענען זיינע "חברים", און פילע טראכטן ביי זיך: אפשר וועט מיר צוקלעבן עפעס פון זיין הצלחה. פון דעם קען מען נישט ברענגען קיין שום ראיה. דער אמת'ער ראיה איז: ווער בלייבט מיט דיר ווען דו פאלסט. ווען יעדער אטאקירט דיך און אלע זענען קעגן דיר - אויב דו זעסט אז אלע אנטלויפן ווי מייז פון א שיף וואס זינקט, איז א סימן אז דער מענטש איז קיינמאל נישט געווען דיין חבר, נאר בלויז כל זמן עס האט זיך אים געלוינט. ווי איינער האט עס מגדיר געווען: א חבר אויף א באטעריע. איז אויסגעגאנגען די באטעריע - איז אויס חברות. ער האט שוין גארנישט צו באקומען פון מיר, און תיכף ומיד: "ווער, פלוני? מיין חבר? האסט טאקע מגזם געווען, אמאל אמאל פלעגן מיר רעדן און מער נישט, פארבינד אים נישט צו מיר". ער האט שוין מער נישט קיין אינטערעס - און פארטיג.
בדרך אגב קען מען דאס זען אויך ביים ציבור. היינט ווערט דער ערליכער ציבור אטאקירט, און תחת כל עץ רענן דרוקט זיך יעדער שרייבער און זשורנאליסט אויס מיט שארפע אויסדרוקן. יעדער פארשטייט פלוצים וואס איז גוט פארן היימישן ציבור, יעדער ווייסט וויאזוי זיי צו ראטעווען פון דער ארימקייט, וויאזוי זיי אויסצולערנען לימודי חול כדי זיי זאלן נישט זיין קיין נעבעכס; זיי ווייסן דאך נישט, און מען מוז זיי לערנען און העלפן. איינער שלאגט פאר זיי צו נעמען קערן די גאסן, און דער צווייטער אין זיין גרויס גוטסקייט שלאגט פאר זיי צו מגייס זיין און משפיע זיין אויף זיי. און אט דוקא יעצט ווערט אויסגעפרואווט מי לנו ומי לצרינו: די וואס גיבן א האנט פאר אונזערע שונאים - איז קלאר אז פון אנפאנג אן זענען זיי שטענדיג געווען מיט אונזערע שונאים; און די וואס קומען יעצט רעדן לטובה אויפן ציבור וואס לערנט תורה און היט מצוות, די וואס עס גייט זיי באמת אן דעם כבוד שמים - זייערע פנימ'ער ווערן יעצט אנטפלעקט. ווען עס איז גוט פאר דיר איז נישט קיין חכמה; די חכמה איז ווען עס איז נישט גוט פאר דיר - דעמאלט ווייסט מען ווער עס איז באמת מיט דיר און ווער עס איז קעגן דיר.
די שונאים קעגן די עוברי דרכים - דער ביאור פונעם עקדת יצחק
דער "עקדת יצחק" ערקלערט דעם פסוק לעומת דעם פריערדיגן פסוק. אין פסוק ט"ו האבן מיר געזען די עוברי דרכים: "שָׁרְקוּ וַיָּנִעוּ רֹאשָׁם עַל בַּת יְרוּשָׁלָ͏ִם, הֲזֹאת הָעִיר שֶׁיֹּאמְרוּ כְּלִילַת יֹפִי מָשׂוֹשׂ לְכָל הָאָרֶץ" - זיי וואונדערן זיך און זענען בצער. לעומת דעם קומען די שונאים וואס האבן מחריב געווען און זאגן: מיר וואונדערן זיך נישט און מיר פייפן נישט, מיר האבן בכלל נישט קיין צער. אדרבה - "בלענו", מיר האבן עס חרוב געמאכט. און נישט נאר וואס מיר האבן נישט קיין צער, נאר מיר פרייען זיך: "זה היום שקיווינוהו מצאנו ראינו". סוף כל סוף איז מקוים געווארן אונזער תאוה. מיר האבן אזוי שטארק געוואלט מחריב זיין דעם פלאץ - און וואס פייפט איר און שאקלט מיטן קאפ? גוט אזוי ווי עס איז געשען, ויפה שעה אחת קודם. דא זענען פארהאן צוויי בליקן: פון די פארבייגייער וואס זענען בצער, און פון די שונאים די מחריבים וואס גייען פרייליך און צופרידן פון זיך אליין איבערן חורבן פון דער שיינער שטאט.
"שרקו" - די קיום פון שלמה המלך'ס נבואה
אינעם לשון "שרקו" ליגט א רמז צו דער נבואה וואס דער אויבערשטער האט געזאגט צו שלמה המלך. ווען שלמה האט געבויט דעם בית המקדש איז אים געזאגט געווארן אז אויב כלל ישראל וועט נישט צוהערן צום קול פונעם אויבערשטן - "כל עובר עליו ישום ושרק", ווי עס שטייט אין מלכים א'. און יעצט איז די זאך מקוים געווארן: "כל אויביך שרקו ויחרקו שן", די שונאים צום צייכן פון ביטול קריצן מיט די ציין קעגן ירושלים און מאכן איר חרוב. דאס וואס דער הקדוש ברוך הוא האט דעמאלט געווארנט - ווערט יעצט מקוים.
"אמרו בלענו" - א חודש וואס זיין מזל איז אריה
דער אלשיך הקדוש ערקלערט: די שונאים האבן אויסגעוועלט דוקא דעם חודש מנחם אב, וואס זיין מזל איז אריה. דער לייב שלינגט איין אלעס, און קיין שום חיה קען נישט שטיין קעגן אים. דעריבער האבן זיי געזאגט "בלענו" דוקא אין דעם חודש. זיי האבן אויך געוואוסט אז דער זמן איז מועד לפורענות, א צייט פון צרה - תשעה באב. און דאס איז וואס זיי האבן געזאגט: "אך זה היום שקווינוהו" - אט דאס איז דער טאג וואס מיר האבן געהאפט אז מיר וועלן אין אים מצליח זיין, און מיר האבן מצליח געווען. און פארוואס דוקא דער דאזיגער טאג? ווייל מיר האבן געוואוסט אז ער איז מועד לפורענות מקדמת דנא. און "מצאנו ראינו" בכפילות: מצאנו ביים בית ראשון, ראינו ביים בית שני, וואס אויך דער בית שני איז חרוב געווארן פונקט אין תשעה באב. זיי האבן געוואוסט אז דאס איז דער טאג, און דערפאר האבן זיי מכוון געווען זייערע מעשים צו דעם טאג.
פארוואס איז פ' געקומען פאר ע'?
לאמיר באמערקן אן אינטערעסאנטע זאך וואס חז"ל שטעלן זיך שוין דערויף. דער פריערדיגער פסוק - "ספקו עליך כפים" (ס'), אונזער פסוק - "פצו עליך פיהם" (פ'), און דער קומענדיגער פסוק - "עשה ה' אשר זמם" (ע'). לויטן סדר פון אלף בית, לויט וועלכן עס איז אויסגעשטעלט מגילת איכה, וואלט נאך דער ס' געדארפט קומען די ע', און ערשט דערנאך די פ'. אבער דא זענען די אותיות פארדרייט געווארן: נאך "ספקו עליך כפים" שפרינגט עס צו דער פ' - "פצו עליך פיהם", און הערשט דערנאך קערט עס זיך צוריק צו דער ע' - "עשה ה' אשר זמם". עס זענען דא דערויף זייער אסאך ביאורים.
א. קעגן די נביאי השקר - דער אלשיך
דער אלשיך הקדוש ערקלערט: מיר האבן געזען אז די נביאי השקר האבן נבואה געזאגט זאכן וואס האבן נישט קיין שום ממשות - "ויחזו לך משאות שוא ומדוחים". קעגן דעם האבן אויך די שונאים געעפנט זייער מויל אויף וואס זיי האבן נישט געטאן, און געזאגט "בלענו" (מיר האבן איינגעשלונגען). צי האסטו דען איינגעשלונגען? מיר וועלן דאך ווייטער קלאר זען אז דער וואס האט אנגעמאכט דעם חורבן איז דער רבונו של עולם; אים האבן מיר דערצארנט און ער איז דער וואס האט חרוב געמאכט, און אלעס וואס דער גוי האט געטאן איז בלויז "קמחא טחינא טחן" - ער האט געמאלן געמאלענע מעל. נאר היות איר האט געזאגט נבואות אויף וואס איר האט נישט געזען, וועט זיך דער גוי אויך בארימען מיט מעשים וואס ער האט נישט געטאן. זיי האבן געזאגט בלענו - צי האסטו דען איינגעשלונגען? ניין. אבער האסטו דען געזען די נבואה? ניין, און דו האסט דערציילט וואס דו האסט נישט געזען. אויב אזוי וועל איך אויך רעדן פון זאכן וואס איך האב נישט געטאן. דאס איז "הקדימו פ' לע'": זיי האבן מקדים געווען זייער מויל פאר זייערע אויגן, זיי האבן געזאגט מיט זייער מויל נבואות וואס זיי האבן נישט געזען מיט די אויגן. א נביא ווערט דאך אנגערופן א "חוזה" און א "רואה", "מחזה שדי יחזה" - דאס איז אן אמת'ע נבואה; און אויב ער רעדט בלויז און האט נישט געזען, איז ער א נביא שקר. און דערפאר, קעגן דעם איז דא אויך פ' געקומען פאר ע'.
ב. ווער האט באמת פארברענט דעם בית המקדש
און באמת האבן נישט זיי פארברענט דעם בית המקדש. אזוי ווערט געברענגט אין מדרש אין ילקוט ירמיה: די שונאים זענען געזעסן און האבן זיך באראטן ווי אזוי צו פארברענען דעם בית המקדש, פון וואו אנצוהייבן און אויף וואספארא אופן. ביז זיי האבן זיך דורכגערעדט צווישן זיך - האבן אראפגענידערט פיר מלאכים מיט פיר פייער-פאקלען אין זייערע הענט, און האבן זיי געלייגט אין די פיר עקן פונעם היכל און עס פארברענט. לויטן מדרש, זענען די וואס האבן פארברענט דעם בית המקדש געווען די מלאכים, און די האנט פון די גוים האט נישט אנגערירט און נישט געטשעפעט דעם בית המקדש. און ווי מיר האבן שוין אויך פריער מסביר געווען, איז דער בית המקדש אליין "עולה געווען באש" - דאס הייסט עס איז ארויפגעפלויגן צום הימל, און וואס די גוים האבן פארברענט איז בלויז געווען א געביידע פון שטיינער. מען קען אזוי פארשטיין די ווערטער פונעם מדרש: דער מדרש רעדט נישט פונעם פיזישן גשמיות'דיגן הויז, וואס דאס איז מעגליך אז די גוים האבן טאקע פארברענט, נאר פון דער פנימיות, פונעם רוחניות'דיגן חלק. ווער האט דאס פארברענט? דאס האבן מיר פארברענט מיט אונזערע מעשים, און דערפאר האט דער אייבערשטער געשיקט מלאכים וואס האבן עס כביכול פארברענט מיט זייערע הענט. און וואס דער גוי האט געטאן איז בלויז וואס איז געבליבן פון אינדרויסן - געמאלענע מעל, די דרויסנדיגע שאלאכץ, גארנישט. און אויב אזוי, פונקט ווי איר האט געזאגט זאכן וואס איר האט נישט געזען, אזוי וועלן זיך די גוים בארימען מיט זאכן וואס זיי האבן נישט געטאן, און זאגן "מיר האבן פארברענט" - בעת עס איז פארברענט געווארן דורך מלאכי השרת.
ג. נאה דורש ונאה מקיים - "שערי חיים"
אינעם ספר "שערי חיים" ערקלערט ער בדרך צחות: דער וואס לערנט תורה פאר אנדערע דארף קודם כל מקיים זיין און ערשט דערנאך לערנען, ער זאל זיין א נאה דורש ונאה מקיים. עס קען נישט זיין אז ער זאל זאגן "מען דארף היטן שבת" און ער אליין איז א מחלל שבת, אדער "מען דארף נזהר זיין פון לשון הרע" און ער רעדט לשון הרע פרייערהייט, און אזוי ביי יעדער איינציגער זאך. ער מוז אליין מקיים זיין וואס ער זאגט; און אויב רעדט ער נאר און טוט עס נישט מקיים זיין - איז עס א מיאוס'ע זאך. און דאס איז "הקדים פ' לע'": זיי פלעגן זאגן מיט זייער מויל וואס מען האט נישט געזען מיט די אויגן - דער חכם פלעגט הייסן אנדערע טאן, און דער צוהערער קוקט און זעט נישט דעם חכם אליין עס טאן. דו זאגסט מען טאר נישט גנב'ענען - און דו גנב'עסט; דו זאגסט מען טאר נישט רעדן לשון הרע - און דו רעדסט. דאס איז "אמרו בפיהם מה שלא ראו בעיניהם": דער עולם הערט פון דיר אז אזוי דארף מען טאן, אבער מען זעט אז ביי דיר איז עס פונקט פארקערט.
ד. קעגן דעם עוון המרגלים
נאך אן הסבר פארוואס דער מקונן איז מקדים פ' פאר ע': צוליב דעם עוון המרגלים. אויך אויף זיי ווערט געברענגט אז זיי האבן געזאגט מיט זייער מויל וואס זיי האבן נישט געזען מיט די אויגן - זיי האבן אפגעמאלן פארשידענע שרעקעדיגע שילדערונגען איבער'ן לאנד און איבער דעם ביטערן מצב דארט, און אלעס איז געווען אויסגעטראכטע מעשיות, ווי באקאנט. אזוי אויך דא: די שונאים האבן געעפנט זייער מויל אויף אונז נאך איידער "עשה ה' אשר זמם". דו האסט מקדים געווען די פ' פאר דער ע' - טוט דער גוי אויך מקדים זיין און שילדערט וואס ער גייט טאן נאך איידער דער אייבערשטער האט דאס געטאן.
ה. תאוות הגוף פאר דער רוחניות'דיגער השגה - "אלון בכות"
דער ספר "אלון בכות" ערקלערט: "הקדימו פ' לע'" - זיי זענען נאכגעלאפן בלויז נאך די תאוות, תאוות אכילה ושתיה, און האבן נישט געגארט נאך א רוחניות'דיגער השגה. די רוחניות'דיגע השגה ווערט אנגערופן "עין", ווי עס שטייט "כי עין בעין יראו בשוב ה' ציון"; און דער "פה" (מויל) דרוקט אויס דעם גשמיות'דיגן חלק, וואס דער מענטש עסט. און זיי האבן מקדים געווען פ' פאר ע'. עס ווערט דאך געברענגט אויפן דור החורבן אז זיי פלעגן טרינקען אין מזרקי יין, זיי האבן געהאט באזונדערע גלעזער, און זיי זענען געווען פארזונקען אין שענק און אין די ענינים פון תאוות און הנאות עולם הזה. אנשטאט זיך אפצוגעבן מיט רוחניות, ביסטו געלאפן און זיך פארנומען מיט גשמיות.
ו. הושוו קטן לגדול
נאך קען מען מסביר זיין לויט די ווערטער פון חז"ל אין שבת קי"ט: "לא חרבה ירושלים אלא בשביל שהושוו קטן וגדול". דער פשט דערפון איז - אז ס'איז נישט געווען קיין יחס פון כבוד צום גדול, ס'איז נישט געווען קיין כבוד פאר א תלמיד חכם, נאר מען האט זיך באצויגן צום קטן פונקט ווי צום גדול. קען מען זאגן אז דערויף איז מרמז דאס מקדים זיין פ' פאר ע': לויטן סדר גייט דאך ע' פריער און דערנאך פ', און די פ' איז נאך א מדרגה העכער פון דער ע', א שטופע העכער איר. אבער די קינה שטעלט פ' פאר ע' - מרמז צו זיין אז אויך ביי אייך האט מען פארגליכן קטן לגדול און איר האט איבערגעדרייט דעם סדר. אנשטאט א קטן און דערנאך א גדול האט איר פארדרייט דעם סדר, און דערפאר האט זיך דא אויך פארדרייט דער סדר און פ' איז געווארן פריער פון ע'.
ז. קלקול הדין ועדות שקר
נאך קען מען זאגן לויט די ווערטער פון חז"ל אין תנחומא: "לא חרבה ירושלים אלא על קלקול הדין". וואס מיינט קלקול הדין? אז מען פלעגט פארדרייען דעם דין, און א חלק פון עיוות הדין איז עדות שקר - אז א מענטש זאגט עדות מיט זיין מויל וואס ער האט נישט געזען מיט זיינע אויגן. און דאס ווערט דא מרמז געווען: ווייסט איר פארוואס ירושלים איז חרוב געווארן? פ' גייט פאר ע'. איר האט געשטעלט דאס מויל פאר דעם אנבליק פון די אויגן, איר האט עדות געזאגט אן דעם וואס איר האט פריער געזען די זאכן - און דאס איז אן עד שקר. דערפאר קומט דא פ' פאר ע', צו ראמזן אויף דעם ענין.
ח. "נעשה ונשמע" - הקדמת פ' לע' על דרך החיוב
בשם דעם של"ה הקדוש, דאכט זיך, ברענגט מען אז כלל ישראל האט מקדים געווען פ' פאר ע' על דרך החיוב - ביים מעמד הר סיני. זיי האבן דאך פריער געזאגט "נעשה": צי שטימסטו שוין גלייך צו? קום קודם זע וואס מען וויל דיר געבן! ניין און ניין - נאך איידער איך האב עפעס געזען, ס'איז נאך נישטא קיין ע', איך זע נאך גארנישט, און מיט מיין מויל זאג איך גלייך אז איך בין גרייט צו טון. דאס איז הקדמת פ' פאר ע'. און ווען ס'וואלט געשטאנען "אוזן" וואלט נישט געווען קיין קשיא, אבער היות ס'שטייט "עין", ערקלערט מען בדרך רמז: זיי האבן מקדים געווען מיטן מויל נאך איידער זיי האבן געזען מיט די אויגן. דו האסט נאך נישט געזען וואס פאר א מצוות דער אויבערשטער וויל דיר געבן, און נאך איידער איך האב געזען וואס דער אויבערשטער וועט זאגן - בין איך שוין מקבל. פה פאר עין. דארט איז עס געווען על דרך החיוב, און דא ביים חורבן בית המקדש האבן זיי מקדים געווען פ' פאר ע' על דרך השלילה.
"אך זה היום" - איין און צוואנציג טעג
און דעמאלט זאגן די גוים "בלענו, אך זה היום שקיווינוהו מצאנו ראינו". וואס מיינט "אך"? בגימטריא איז עס איין און צוואנציג. און וויפיל טעג זענען דא בין המצרים? איין און צוואנציג טעג. דאס זענען די טעג וואס זיי האבן געהאפט צו זען - די טעג פון "אך" צווישן שבעה עשר בתמוז ביז תשעה באב.
"בלענו" - זיך אליין
די גוים ווייסן אז ס'וועט נאך קומען א טאג וואס דער הקדוש ברוך הוא וועט זיך אפרעכענען מיט זיי פאר אלעס וואס זיי האבן געטון צו כלל ישראל. זיי ווייסן אז זייער גאנצע שמחה וועט זיך פארוואנדלען אין טרויער, און אז מיט זייערע מעשים שעדיגן זיי בעצם זיך אליין. מען דערציילט אויפן גר צדק דער גראף פאטאצקי, אז ווען די גלחים האבן אים געפירט צו דער הריגה, צום פייער, האבן זיי צו אים געזאגט: מיר ווייסן אז יעצט לאכן מיר פון דיר, אבער דארט אויבן וועסטו לאכן פון אונז און זיך נוקם זיין אין אונז. האט ער זיי געזאגט: וואס איר זאגט איז לעכערליך אין מיינע אויגן. איך געדענק נאך אלס קינד פלעג איך בויען פאלאצן אין זאמד, און ס'איז געקומען א שלעכטער חבר און עס צעווארפן פאר מיר. האב איך זיך געזאגט: ווען איך וועל אויסוואקסן וועל איך אים ווייזן; איך וועל האבן א שטאנד און כבוד און דעמאלט וועל איך זיך אפרעכענען מיט אים פאר אלעס וואס ער האט מיר געטון. מיינט איר דען אז ווען איך בין אויסגעוואקסן האב איך עפעס געטון? ווען איך בין גרויס געווארן האב איך פארשטאנען אז דאס זענען געווען פאלאצן פון זאמד, און אויף וואס רעדט מען דא בכלל? ווען מען איז שוין גרויס קוקט מען נישט אויף אזעלכע זאכן. און איר מיינט אז דארט אויבן וועט איר מיר פארנעמען דעם קאפ, אז איך וועל טראכטן פון אייך? איינער וואס איז זוכה דארט אויבן צו זען פני שכינה אלס איינער וואס איז אומגעקומען על קדושת השם - וועט ער טראכטן וויאזוי זיך אפצורעכענען מיט א געוויסן גלח? דאס רעדט גארנישט צו מיר.
א מענטש געפינט זיך דא אויף דער וועלט ווי יענער גלח: ער גייט און טוט שלעכטס און ווייסט אז סוף כל סוף וועט ער געשטראפט ווערן דערויף. און דאס איז "אמרו בלענו" - וועמען האבן מיר איינגעשלונגען? זיך אליין. די גוים וואס גייען און פייניקן כלל ישראל זאגן "בלענו": איך ווייס אז איך פארשלענג מיך אליין, אבער דאס האלט מיר נישט אפ און ברענגט מיר נישט אויפצוהערן. ווייל "אך זה היום שקיווינוהו מצאנו ראינו" - דאס איז דער טאג וואס איך האב אזוי שטארק געווארט זיך אפצורעכענען מיט כלל ישראל. ס'איז אמת אז דו וועסט באצאלן - אבער איך וועל האבן איין טאג הנאה, און ס'איז מיר גענוג. איך ווייס אז סוף כל סוף שלינג איך איין מיר אליין, איך ווייס אז דאס וועט מיר ברענגען א פארלוסט, אבער דער עיקר אז יעצט האב איך געטון און מצליח געווען; אפילו אויב ס'איז נאר היינט - איז מיר גענוג, עס גיט מיר שוין א גוט געפיל, און דערנאך זאל זיין וואס ס'וועט זיין. און דאס איז "אך": זיי ווייסן אז זייער גאנצער "בלענו" וועט נאר זיין "אך זה היום", און דערנאך - אוי און וויי, מיר האבן איינגעשלונגען זיך אליין, שפעטער וועל איך געשעדיגט ווערן. ווי א בינען וואס שטעכט און ווייסט אז דערמיט פארלירט זי איר לעבן, און דאך שטעכט זי און דאך שטארבט זי. אזוי איז דער גוי. און ווער עס וויל קען דאס זען ביי די ישמעאלים אויף א גאר קלארן אופן: זיי האבן קיין שום פראבלעם צו גיין באגיין זעלבסטמארד און טון די שרעקליכסטע זאכן, אפילו וויסנדיג אז זיי גייען דערלייגן. איך ווייס אז ס'איז נאר יעצט, אבער עכ"פ בין איך גרייט, על מנת כן.
"ויחרקו שן" - די ענטוישונג פון די שונאים
קריצן מיט די ציין דרוקט געוויינטלעך אויס א שטרעבונג וואס איז נישט מקוים געווארן, א האפענונג וואס איז נישט צושטאנד געקומען. א מענטש זעט עפעס און קריצט מיט די ציין: ער האט געמיינט אז ס'וועט זיין אנדערש, און ס'איז אויסגעקומען פארקערט, און ער קען גארנישט טון. עס איז דא א פסוק אין תהילים: "שיניו יחרוק ונמס, תאוות רשעים תאבד" - ער האט א תאווה, ער וויל עפעס א זאך, אבער ער צעגייט און קריצט מיט די ציין און זיין תאווה גייט פארלוירן און ער באקומט נישט זיין באגער. קומט אויס אז דאס קריצן מיט די ציין דרוקט אויס א שטרעבונג און א רצון וואס זענען נישט פארווירקלעכט געווארן.
זאגט דער חיד"א אינעם ספר "נחל אשכול" בשם דעם הייליגן אריז"ל, און אזוי ברענגט אויך דער אלשיך, אז דאס איז דער פשט דא. דער נביא רעדט מיט שפאט צו די אומות: זיי האבן געהאט א שטרעבונג, און די שטרעבונג איז נישט נתקיים געווארן. וואס האבן זיי געוואלט? מחריב צו זיין דעם בית המקדש, אים פארברענען מיט זייערע אייגענע הענט. און וואס האט דער קדוש ברוך הוא געטון? "ממרום שלח אש", אזוי ווי מיר האבן געזען אין פרק א' פסוק י"ג. ווער האט מחריב געווען דעם בית המקדש? קודשא בריך הוא. און ווען די גוים זענען אנגעקומען צום בית המקדש איז זיי קלאר געווארן: קמח טחון טחנת (געמאלן מעל האסטו געמאלן). און אויף דעם האבן זיי געקריצט מיט די ציין - א שרעקלעכע אנטוישונג: איך האב געמיינט אז איך בין דער וואס לייגט אים חרוב, און ס'ווערט קלאר אז עמיצער האט אים פארברענט פאר מיר, עמיצער האט מיך אויסגעכאפט.
דאס איז ענלעך צו דעם וואס איז באקאנט ביי מלחמה-לייט, וואס האבן גרייט ציאַניד אויף א פאל אז מ'וועט זיי כאפן אדער הינריכטן, אזוי ווי עס האבן געטון ברזני און זיין חבר אין דער עכו תפיסה - זיך נעמען דאס לעבן א רגע פריער. און וואס גיט דאס? מ'קומט נישט דא זיי משפט'ן, אבער מיר זאלן וויסן אז עס ליגט דא אן עניין: נישט צוליב די יסורים און פייניקונגען, ווייל מ'האט זיי דאך געוואלט אומברענגען באלד, נאר פונעם שטאנדפונקט פון "נישט דו וועסט מיך הרגענען, איך וועל דיר נישט געבן דעם פארגעניגן מיך צו הרגענען". אזוי אויך האט איינער פון די פארמשפט'ע ביי די נירנבערגער פראצעסן זיך גענומען דאס לעבן; און אזוי אויך היטלער, לויט די מיינונגען וואס זאגן אז ער האט זיך גענומען דאס לעבן - האט זיך אומגעברענגט כדי נישט צו געבן א צווייטן דעם פארגעניגן אים אריינצולייגן א קויל אין קאפ אדער אים שטעלן צום משפט. און ביי שאול המלך איז מער געווען דער עניין אז מ'זאל זיך נישט קנאקן און אויסליידיגן אויף אים (שלא יתעללו בו), און אויך אן עניין פון כבוד המלוכה. אויף יעדן פאל זעען מיר אז ס'איז דא אינעם מענטש אן עניין נישט צו געבן דעם שונא דעם פארגעניגן צו פארניכטן.
און דער דאזיקער פארגעניגן איז צוגענומען געווארן פון די גוים. זיי האבן געמיינט: מיר וועלן טון, מיר וועלן פארברענען - און פלוצים האט זיך ארויסגעשטעלט אז קמחא טחינא טחין. "ממרום שלח אש", ער קומט אן און פלוצים זעט ער דעם בית המקדש ברענען. זיי האבן נישט געהאט די נקמה וואס זיי האבן געפלאנט צו נעמען. און ווען א מענטש האט א תאווה וואס קומט נישט למעשה - "שרקו ויחרקו שן", זיי קריצן מיט די ציין.
און דאס איז וואס דער נביא זאגט: "אויביך שרקו ויחרקו שן" - זיי האבן געהאט אן אנטוישונג. "אמרו בלענו": כאטש מיר האבן מחריב געווען דעם בית המקדש, אבער "זה היום שקיווינוהו", דער טאג אויף וואס מיר האבן אזוי שטארק געווארט אים מחריב צו זיין בפועל מיט אונזערע הענט - "מצאנו ראינו": מיר זענען אנגעקומען און פלוצים געפונען און געזען אז די זאך איז שוין געשען מאליה. פלוצים זע איך אז דער טאג אויף וואס איך האב אזוי ארויסגעקוקט - האב איך שוין געפונען און געזען אז אפילו אן מיין ריר טו איך שוין קמח טחון טחין און א פארברענטן בית המקדש פארברען איך. די זאכן זענען שוין געשען פון זיך אליין. און אויף דעם איז זייער עיקר כעס און זייער קריצן מיט די ציין: ער האט געמיינט אז ער וועט דאס טון, און פלוצים ווערט אים קלאר אז די זאך איז גארנישט איבערגעגעבן אין זיין האנט, נאר עס איז דא דא א חשבון צווישן אונז און קודשא בריך הוא, און ער איז דער וואס האט פארברענט אונזער מקדש און אויסגעלאזט זיין כעס אויף די האלץ און אויף די שטיינער.
לסיכום: פסוק ט"ז שילדערט דעם מאמענט פון דער אנטפלעקונג פון די שונאים: שנאה וואס איז געווען באהאלטן אין הארץ ברעכט אויס אינדרויסן בשעת'ן חורבן, אזוי ווי מען דערקענט אוהבים און שונאים דווקא אין א צייט פון א משבר. די שונאים בארימען זיך מיט "בלענו" און מיט'ן חודש וואס זיין מזל איז אריה, און פרייען זיך אינעם טאג וואס זיי האבן געהאפט דערויף מקדמת דנא; און דאס וואס פ' גייט פאר ע' רמז'ט אויף די חטאים וואס האבן געברענגט צום חורבן - נביאי שקר וואס האבן גערעדט וואס זיי האבן נישט געזען, דורשים וואס זענען נישט מקיים, עוון המרגלים, דאס פארציען די תאווה פאר דער רוחניות'דיקער השגה, פארגלייכן א קליינעם צו א גרויסן, און עדות שקר ביים קאליע מאכן דעם דין - קעגנאיבער "נעשה ונשמע" וואו כלל ישראל האט מקדים געווען דעם מויל צום אויג אויף א גוטן אופן. און צום סוף, דאס "בלענו" פון די אומות איז זייער אייגענע פארשלונגונג, און אפילו דער פארגעניגן וואס זיי האבן געזוכט איז צוגענומען געווארן פון זיי: נישט זייער האנט האט מחריב געווען דעם בית המקדש, נאר פון אויבן איז געשיקט געווארן א פייער, און געמאלן מעל האבן זיי געמאלן - און אויף דעם האבן זיי געקריצט מיט די ציין.