אין די פסוקים פאר אונז גייט דער מקונן אריבער פון באשרייבן דעם חורבן אליין, צום באשרייבן דעם ריזיגן רושם וואס דער חורבן בית המקדש און דער חורבן פון ירושלים האבן איבערגעלאזט אין די הערצער פון אלע וואס האבן דאס געזען. יעדער וואס איז פארבייגעגאנגען און האט געזען - האט זיך אפגעשטעלט, איז דערציטערט געווארן און האט זיך געוואונדערט: איז דאס די שטאט וואס יעדער האט געלויבט איר שבח? מיר וועלן זיך אפשטעלן אויף דעם פסוק בפרטיות, אויף זיין פשוט'ן פשט און אויף זיינע דרשות, און פון דעם וועלן מיר לערנען וואס ירושלים איז געווען און וואס מיר האבן פארלוירן מיט איר חורבן.
סָפְקוּ עָלַיִךְ כַּפַּיִם כָּל עֹבְרֵי דֶרֶךְ, שָׁרְקוּ וַיָּנִעוּ רֹאשָׁם עַל בַּת יְרוּשָׁלִָם: הֲזֹאת הָעִיר שֶׁיֹּאמְרוּ כְּלִילַת יֹפִי מָשׂוֹשׂ לְכָל הָאָרֶץ. - אלע וואס גייען אויפ'ן וועג האבן געקלאפט כפים אויף דיר, זיי האבן געפייפט און געשאקלט מיט'ן קאפ אויף דער טאכטער פון ירושלים: איז דאס די שטאט וואס מ'האט געזאגט אויף איר, זי איז די פאלקאמקייט פון שיינקייט, א פרייד פאר דער גאנצער ערד.
דא זענען פאראן דריי לשונות פון רעאקציע. "ספקו כפיים" - אזוי ווי מיר געפינען ביי בלק: "ויספוק את כפיו", איך האב דיך גענומען צו שעלטן און דו בענטשט. ספיקת כפיים איז א געשריי פון "אוי", אן אויסרוף פון צער. "שרקו" - אמאל איז געווען איינגעפירט אז א מענטש וואס זעט עפעס איבערראשנד פלעגט פייפן א פייף פון התפעלות: ווי קען אזא זאך געשען? "ויניעו ראשם" - ווי א מענטש וואס קנאקט מיט דער צונג און שאקלט מיט'ן קאפ רעכטס און לינקס, צ-צ-צ, אוי ואבוי, וואס פאר א גרויסע צרה. און אלע וואונדערן זיך: איז דאס די שטאט וואס מען פלעגט זאגן, כלילת יופי משוש לכל הארץ?
דער 'לחם דמעה' ערקלערט: בדרך כלל איז איין מדינה מקנא די אנדערע. עס איז פאראן א ויכוח ווער עס איז שענער, ווער עס ציט מער טוריסטן, ווער עס איז מער מיוחד. אבער ביי ירושלים - "שיאמרו כלילת יופי", יעדער איינער האט אזוי געזאגט אויף איר. דאס איז געווען מוסכם אויף אלעמען. יעדער האט זיך געפרייט מיט איר, קיינער האט איר נישט מקנא געווען, קיינער האט נישט געפרואווט טענה'ן "ביי אונז איז פאראן עפעס שענער". די גאנצע וועלט האט מודה געווען אז ירושלים איז כלילת יופי, מער פון דער גאנצער ערד.
דער 'אלון בכות' טייטשט "כלילת" מלשון שכלול: פון ציון און פון ירושלים איז די גאנצע וועלט נשתכלל געווארן. עס ווערט געברענגט אין מדרש תנחומא, אז יעדער גיד (אדער) וואס איז געווען אין דער ערד פון ירושלים - האט שלמה המלך געוואוסט וואוהין ער פירט: וועלכער גיד גייט קיין כוש, וועלכער קיין רוסלאנד, וועלכער קיין אמעריקע. און ער פלעגט פלאנצן אין יעדן גיד לויט יענעם גידול: אויב ער האט געוואלט פלאנצן קאקאס־ניס - פלעגט ער טרעפן דעם גיד וואס גייט קיין אפריקע, פלאנצן דארט, און עס זענען געוואקסן ניס פונקט ווי אין אפריקע.
און וואס מיינט דאס? אז דער גאנצער שפע אלוקי ווערט משפיע געווען דורך דעם דאזיגן פלאץ. ירושלים איז דער צענטער, דער טבור פון דער וועלט. און פארוואס הייסט עס טבור? ווייל דער טבור איז משפיע פאר'ן גאנצן גוף - אן עובּור באקומט זיין שפייז דורכ'ן טבור. אזוי אויך ירושלים: יעדער שפע וואס קומט אויף דער וועלט קומט אראפ דורך איר און פון דארט צעשפרייט עס זיך צו דער גאנצער וועלט. און צוליב דעם, ווער עס ווייסט וואוהין די אונטערערדישע גידים פירן צו אלע לענדער פון דער וועלט, קען נעמען דעם שפע פון איר מקור אזוי ווי עס ווערט משפיע צו יעדער מדינה, לויט'ן קלימאט און דעם שפע וואס פאסט פאר איר, און דארט פלאנצן און באקומען פלאנצונגען לויט'ן טיב פון יענער מדינה. דאס איז דער טייטש "כלילת יופי" - אז פון איר איז די גאנצע וועלט נשתכלל געווארן.
עס שטייט אז יעדער קעניג און יעדע הערשאפט וואס האט זיך נישט געבויט קיין פלטין אין ירושלים און אין ארץ ישראל - איז זיין מלכות גארנישט ווערט. יעדער האט געזוכט צו האבן א הויז, א שטייגער ווי אן אמבאסאדע, אין ירושלים.
און נאך זאגט דער 'אלון בכות': "משוש לכל הארץ" קומט מרמז זיין אויף השראת השכינה, וואס ווי באקאנט איז דאך אין השכינה שורה אלא מתוך שמחה - און דאס איז דער "משוש". אין בית המקדש האט גערוהט די שכינה, און שלמה המלך האט מתפלל געווען: "וגם אל הנכרי אשר יבוא מארץ רחוקה אל הבית הזה והתפלל אליך - ושמעת ממכון שבתך מן השמים". און אויב וועסטו פרעגן: ס'זענען דאך אויך געווען שיינע און פראכטפולע בנינים אין רומי און אין אנדערע ערטער, צי נאר דא זענען געווען שיינע הייזער? אוודאי זענען געווען. אבער קען מען דאס דען פארגלייכן צו א מקום וואס איז משוש כל הארץ? אן אמת'ע שמחה הערשט דאך נאר אין א מקום פון יראת ה' און עבודת ה'. שיינע שטיינער קענסטו טרעפן אויך אין אנדערע ערטער; אבער שטיינער מיט א רוחניות'דיגן אינהאלט, א בחינה פון משוש און השראת השכינה - דאס איז נאר ירושלים.
נאך ערקלערט דער 'לחם דמעה', אז ס'איז דא דא א גינוי קעגן די נביאי השקר. זיי פלעגן טרייסטן דאס פאלק און זאגן: "כלילת יופי משוש לכל הארץ" - דאס זאל דער הקב"ה חרוב מאכן? ווי קען אזא זאך בכלל אויפגיין אויפ'ן געדאנק? אזא שיינע שטאט, אזוי פאלקאם, משוש כל הארץ - דער אויבערשטער וועט איר דאך נישט מחריב זיין. און נאכ'ן חורבן האבן זיך די פארבייגייער געוואונדערט: צי איז דאס די שטאט אויף וועלכער די נביאי השקר האבן געזאגט "כלילת יופי משוש לכל הארץ", בשעת זי איז געווען פול מיט עוונות? קוקט וואס איר סוף איז געווארן! אויף איר האט מען זיך אזוי בארימט? דאס וואס די נביאים האבן געברענגט אלס א באווייז אז זי וועט נישט חרוב ווערן - איז פארוואנדלט געווארן אין א קשיא. א פנים אז איר שיינקייט איז בלויז געווען אן אויסערליכע, און אינעווייניג איז זי געווען פארצערט פון זייערע עוונות.
נאך זאגט דער 'לחם דמעה': יעדע שטאט וואס ווערט חרוב, איז פארהאן א האפענונג אז מען וועט איר אויפבויען אין א געוויסער צייט. און בפרט אזוי ווי מיר האבן פריער מסביר געווען, אז אין יענע צייטן פלעגט מען זיך איילן איבערצובויען א שטאט וואס איז חרוב געווארן, ווייל פאר אן עקזיסטירנדע שטאט זענען שוין דא די יסודות און די אויסגעטרעטענע וועגן, בעת וואס אויפצובויען א שטאט מן המסד עד הטפחות איז פיל מער קאמפליצירט און פארוויקלט. מה שאין כן ביי ירושלים, וואס אויף איר שטייט "ערו ערו עד היסוד בה". דערפאר פלעגט יעדער פארבייגייער זאגן: "הזאת העיר שיאמרו כלילת יופי" - אויפ'ן לשון עתיד: צי אויף אזא שטאט זאגט איר נאך אז זי וועט זיין כלילת יופי? א שטאט וואס מען האט צעשטערט ביז'ן גרונט און אפגעווישט ביז'ן יסוד - האפט איר נאך אז זי וועט אמאל אויפגעבויט ווערן? דאס איז געווען זייער וואונדער: לעולם וועט שוין גארנישט פון איר ארויסקומען, קיינמאל וועט זי מער נישט געבויט ווערן.
און נאך א ביאור אינ'ם 'לחם דמעה': עס איז פאראן א שטאט וואס בארימט זיך מיט די באזונדערע הייזער וואס אין איר, און עס איז פאראן א שטאט וואס צייכנט זיך אויס מיט אירע שיינע גאסן. ירושלים אבער האט זיך אויסגעצייכנט אין אלעם, בכל מכל כל, בלולה מן הכל. נישט נאר אין שיינקייט נאר אויך אין שפייז: דער קוואל פון השפעה איז געווען דא, און זי פלעגט משפיע זיין פאר דער גאנצער וועלט - "משוש כל הארץ", וואס זי דערפרייט די גאנצע וועלט מיט'ן שפע וואס גייט ארויס פון איר. און גיב אכטונג אויף די ראשי תיבות: "שָׁרְקוּ וַיָּנִעוּ רֹאשָׁם עַל בַּת יְרוּשָׁלִָם" - די אותיות פון "עושר", דיר צו זאגן אז די שטאט איז געווען פול מיט עושר, און פון איר עושר האבן אלע לענדער גענאסן.
עס ווערט געברענגט אין איכה זוטא: קום און זע דעם חילוק צווישן ירושלים און אנדערע לענדער. אנדערע לענדער לויבן זיך אליין אויס - זיי ווילן זיך בארימען, און עס איז נישטא קיינער וואס זאל זיי לויבן, דערפאר בארימען זיי זיך אליין. צור האט געזאגט: "אני כלילת יופי". סנחריב האט געזאגט: "עד בואי ולקחתי אתכם אל ארץ כארצכם" - ער בארימט זיך אז זיין לאנד איז אזוי ווי אייער לאנד, א באזונדער לאנד. די אלע בארימען זיך אליינס. אבער ירושלים - אנדערע לויבן איר אויס. די גאנצע וועלט האט איר גערופן "משוש כל הארץ" און יעדער האט ארויסגעקוקט זי צו זען. און "כלילת יופי" איז אין גימטריא "ירושלים", דיר צו זאגן אז דאס איז דער פאסיגער און ריכטיגער טיטל פאר איר.
דער רב מגרמייזא ברענגט א מדרש: רבי יוחנן בן אלעזר האט דערציילט, א מעשה מיט א פרקמטיוט - א סוחר - וואס איז געגאנגען קיין ירושלים פארקויפן זיין סחורה. ער איז דארט געזעסן און גארנישט פארקויפט. האט ער געזאגט: צי דאס איז די שטאט אויף וועלכער מען זאגט "משוש לכל הארץ"? זי דערפרייט די גאנצע וועלט? נאך א שעה צייט האט ער פארקויפט זיין גאנצע סחורה. האט ער אויסגערופן: יפה נוף משוש כל הארץ! שיין און ריכטיג איז דאס וואס מען זאגט אויף איר.
און מ'האט געזאגט: אלע מטבעות זענען ארויסגעגאנגען אין ירושלים. ס'זענען דא ערטער וואו מען קומט אן מיט א געוויסער מטבע און מען זאגט דיר: "דאס איז נישט קיין גאנגבארע מטבע". אבער אין ירושלים, וואו יעדער פלעגט קומען האנדלען, איז זי געווען א מטרופולין - ווי דער לשון חז"ל - דאס הייסט א צענטראלער ארט. ארץ ישראל געפינט זיך ביים קנופ צווישן די קאנטינענטן, און ירושלים איז געווען פארבינדן מיט אלע לענדער, און יעדער איז געקומען מסחר'ן אין איר. "יפה נוף משוש לכל הארץ": יעדער איינער, מיט וועלכער מטבע ער איז נאר געקומען, איז עס אין ירושלים געווען עובר לסוחר.
חז"ל זאגן: עשרה נסים זענען געשען פאר אונזערע אבות אין ירושלים. קיינמאל האט נישט געשמעקט שלעכט דאס פלייש פון קדשים; קיין פרוי האט נישט מפיל געווען פונעם ריח פון בשר הקודש; קיינמאל איז א מענטש נישט געשעדיגט אדער געפלאגט געווארן אין ירושלים; קיין שלאנג האט נישט געשעדיגט אין ירושלים; קיין מענטש איז קיינמאל נישט געשטרויכלט געווארן אין ירושלים; קיין שריפה איז קיינמאל נישט אויסגעבראכן אין ירושלים; קיין איינפאל פון א בנין איז נישט געווען אין ירושלים; קיינמאל האט נישט קיין מענטש געזאגט פאר זיין חבר "איך האב נישט געפונען קיין אויוון צו בראטן פסחים אין ירושלים".
און וויפיל פסחים פלעגט מען דארט בראטן? איין מאל האט אגריפס געמאכט א ציילונג און געציילט די נירן, און איז אנגעקומען צו דער צאל פון א מיליאן מיט צוויי הונדערט טויזנט. און מיר האבן מקובל אז אויף יעדן קרבן פסח זענען געווען איינגעשריבן לכל הפחות צען מענטשן. וואו אינעווייניג אין ירושלים בראט מען א מיליאן מיט צוויי הונדערט טויזנט פסחים? און קיינמאל האט א מענטש נישט געזאגט "איך האב נישט געפונען קיין אויוון". ווי אזוי? אויף א ניסימ'דיגן אופן. פונקט ווי עומדים צפופים ומשתחווים רווחים, אזוי אויך דא. און נאך מער: קיינמאל האט נישט א מענטש געזאגט פאר זיין חבר "איך האב נישט געפונען קיין בעט צו שלאפן דערויף אין ירושלים" - צוועלף מיליאן מענטשן קומען אן, און קיינער האט נישט געזאגט אז ער האט נישט געפונען קיין בעט. ווי אזוי? דאס איז א נס, און ווען עס איז דא א נס פרעגט מען נישט קיין קשיות. און קיינמאל האט נישט א מענטש געזאגט פאר זיין חבר "צר לי המקום שאלין בירושלים" - קיינער האט נישט געדארפט לויפן נעכטיגן אין אן אנדערע שטאט; אין ירושלים איז געווען פלאץ פאר יעדן איינעם.
און רבי יוחנן האט געזאגט: א כיפה פון חשבונות איז געווען אינדרויסן פון ירושלים, און יעדער וואס האט געוואלט מאכן חשבונות פלעגט גיין אהין - כדי ער זאל נישט מאכן קיין חשבונות אין ירושלים און מצטער זיין, ווייל עס שטייט "משוש לכל הארץ". הערט א הערליכע זאך: א מענטש דארף זיצן מיט זיין פנקס פון חשבונות און זיך פארטיפן דערין. זאגט מען אים: טייערער איד, נישט אין ירושלים. דאס איז אן ארט פון שמחה. חשבונות קענען דיך בצער טאן - פלוצלונג זעסטו וויפיל דו האסט פארלוירן און וויפיל דו דארפסט אויסגעבן. גיי צו דער כיפה אינדרויסן פון שטאט - א כיפה איז א בחינה פון א הויז אדער א זאל - און דארט זאלן זיך אוועקזעצן אלע וואס זוכן חשבונות רבים. דארט קוק איבער דיינע בלעטער פון חשבון און זע אלעס וואס טוט דיר וויי. עס איז דא א מענטש וואס מ'האט געזאגט אויף אים אז צעטלעך פון מינוס פאלן ארויס פון זיין בוזעם, די אלע חשבונות מיט די מינוסן אין באנק - און דאס ברענגט דעם מענטש צו צער. דאס זאלסטו רעכענען אין ירושלים? גיי ארויס אינדרויסן און רעכן דארט, ווייל עס שטייט "משוש לכל הארץ".
און דער גאנצער שבח פארוואס? ווייל זי איז קריית מלך רב. און זינט ירושלים איז חרוב געווארן - ערבה שמחה. און ווען דער אויבערשטער וועט אויפבויען ירושלים וועט ער צוריקקערן די שמחה, ווי עס שטייט: "ניחם ה' ציון, ניחם כל חורבותיה, וישם מדברה כעדן וערבתה כגן ה'", און דער המשך: "ששון ושמחה ימצא בה, תודה וקול זמרה". די זעלבע שטאט וואס איז משוש כל הארץ וועט צוריק ווערן אן ארט פון ששון ושמחה. אזוי זאגט מדרש רבה.
און דער טעם פארוואס מען פלעגט ארויסגיין אינדרויסן פון ירושלים: אין ירושלים איז דער מח און דאס הארץ אינגאנצן אוועקגעגעבן פאר רוחניות'דיגע ענינים. די התבוננות פונעם מענטש דארט איז בלויז אין עבודת ה', ווייל דאס איז דאך דער מקום השראת השכינה און אן ארט פון קדושה, און אין דעם ליגט די שמחה, און דאס איז דער משוש. אבער אויב פארנעמסטו זיך מיט אנדערע חשבונות, ביסטו מסיח דעת פון דער קדושה און פון עבודת ה' - און ממילא איז דאס נישט דאס פלאץ דערפאר.
"כלילת" - זאגן חז"ל - איז מלשון "כל": די גאנצע שיינקייט געהערט צו איר. עשרה קבין יופי זענען אראפגעקומען אויף דער וועלט, תשעה האט גענומען ירושלים און איינס די גאנצע וועלט אינאיינעם. דבר אחר: יעדע שיינקייט אויף דער וועלט געפינט זיך אין איר. און דאס איז וואס מען זאגט "הכול מעלין לירושלים" - יעדע גוטע און משובח'דיגע זאך ברענגט מען ארויף קיין ירושלים.
אין די ספרים הקדושים שטייט אז אלע תפילות פון חוץ לארץ גייען קודם ארויף דורך ארץ ישראל. און אזוי זאגן מיר דאך אליין: הריני מתפלל כנגד ארץ ישראל, און כנגד ירושלים עיר הקודש, און כנגד בית המקדש, און כנגד קודש הקודשים, מבין שני הכרובים וואס דארט איז דער מקום השראת השכינה. קודם כל זעט מען פון דעם אז עבודת ה' גייט בהדרגה - מען זאגט נישט "איך גיי גלייך צווישן די צוויי כרובים", מען שפרינגט נישט גלייך צו די כרובים. און נאך זעט מען אז די תפילה גייט און שטייגט אויף שטאפלען ביז זי דערגרייכט צום צענטער, צום ארט וואו די שכינה רוהט.
און אזוי האט יעקב אבינו געזען. וואו איז ער געלעגן? פונקט קעגן קודש הקודשים. און וואס האט ער געזאגט אויף יענעם פלאץ? "אין זה כי אם בית אלוקים וזה שער השמים". און ער האט געזאגט: ווען איך וואלט געוואוסט אז דער דאזיגער מקום איז אזוי הייליג, וואלט איך נישט געשלאפן דא. כאטש עס האבן זיך באוויזן צו אים מלאכי אלוקים, וואלט ער געווען גרייט מוותר צו זיין אויף דעם אלעס - אבער צו שלאפן אין אזא הייליגן ארט? און אויך שלמה המלך האט געזאגט: "והתפללו אליך דרך ארצם" - די תפילה גייט ארויף דורך ארץ ישראל. און עס איז משולש בכתובים: דניאל - "וכוין פתיחן ליה בעליתיה נגד ירושלם", פענצטער זענען געווען אפן ביי אים אין דעם אויבערשטן צימער וואו ער פלעגט שטיין און דאווענען, קעגן ירושלים. זעט מען דאך אז די תפילה גייט ארויף קעגן ירושלים. דאס איז די שטאט וואס איז כלילת יופי משוש לכל הארץ - וואס אלעס גייט ארויף און ווערט משופע דורך איר.
זאָגט דער רב מגרמייזא: "ויניעו" שטייט געשריבן חסר יו"ד, און דאָס קומט מרמז זיין אויף די צען זאַכן וואָס שטייען אין פרשת נצבים. דאָרט שטייט די נבואה: דער פרעמדער וואָס וועט קומען פון א ווייטן לאַנד וועט זען די מכות פונעם לאַנד און אירע קראַנקהייטן, און די גוים וועלן פייפן און ווערן ערשטוינט און זאָגן: "על מה עשה ה' ככה לארץ הזאת, מה חרי האף הגדול הזה". און אויב מיר גיבן אַכטונג, זענען דאָרט פאַראַן צען זאַכן: "וראו את מכות הארץ ההיא" - איינס, "ואת תחלואיה" - צוויי, "גפרית" און "מלח" - פיר, "לא תזרע" "ולא תצמיח" "ולא יעלה בה כל עשב" - זיבן, "כמהפכת...", "על מה עשה ה' ככה לארץ הזאת", "מה חרי האף הגדול הזה" - אָט זענען צען. דאָס זענען די צען זאַכן אויף וועלכע די אומות זענען תמה.
און פאַרוואָס פעלט די יו"ד? ווייל באמת טוט עס זיי נישט וויי. צען ניסים זענען געווען אין ירושלים, און איצט פעלט יענע יו"ד; און אנשטאָט דעם האָבן זיי אַן אַנדער יו"ד - די צען מכות וואָס מיר האָבן אויסגערעכנט אויף ירושלים. און זיי מאַכן זיך כאילו עס טוט זיי וויי: אוי וויי, ווי אַזוי האָט ירושלים באַקומען צען מכות. אָבער "ויניעו" איז חסר יו"ד - באמת טוט דיר גאָרנישט וויי. דער גוי שטייט כביכול ערשטוינט און זאָגט: "אַזאַ שאַד", אָבער אין האַרצן זאָגט ער: ברוך ה' אַז די שטאָט איז שוין חרובֿ געוואָרן, ברוך ה' אַז עם ישראל ליידט. ער פרייט זיך מיט אונדזערע צרות, און דערפאַר פעלט די יו"ד.
פשוט זעט עס אויס אַז דאָס פּאַטשן מיט די הענט, דאָס פייפן און דאָס שאָקלען מיטן קאָפּ זענען אלס אַ צייכן פון צער: אוי, דאָס איז די חשובע און אייגנאַרטיקע שטאָט? אָבער דער 'לחם דמעה' ברענגט בשם זיין רבי'ן אַן אַנדער פשט, וואָס לויט ווי מיר קענען דעם גוי שטימט עס פיל בעסער. ווען דער גוי זעט אונדזער בראָך לאָזט ער נישט קיין טרער; אינעם בעסטן פאַל רירט עס אים נישט קיין האָר ביים האַרצן, און אינעם ערגסטן פאַל פרייט ער זיך גאָר, אַז ווידער האָט עמעצער געטאָן די אַרבעט פאַר אים.
און דאָס מיינט אפילו די מערסט ציוויליזירטע פעלקער. מען רעדט נישט פון דייטשלאַנד, נאָר אפילו פון אַמעריקע: ווען הרב ווייסמאַנדל האָט געשיקט דעטאַלירטע פּלענער ווי אַזוי צו באָמבאַרדירן די קרעמאַטאָריומס וואָס האָבן געאַרבעט מיטן פולן קראַפט אין אוישוויץ און אין נאָך ערטער - האָט עס זיי ממש נישט אינטערעסירט, הגם זייערע עראָפּלאַנען זענען געפלויגן גאַנץ נאָענט. דאָס באָמבאַרדירן די משרפות וואָלט געקענט פאַרהאַלטן די הריגות מיט אַ חודש, און ווער ווייסט וויפיל נפשות וואָלטן געראַטעוועט געוואָרן. אָבער די גאַנצע זאַך האָט זיי אינטערעסירט ווי דער פאַראַיאָריקער שניי. און אפשר האָבן זיי זיך גאָר טיף אינעווייניק געפרייט אַז ס'איז דאָ ווער עס טוט די אַרבעט פאַר זיי און לעזט די "אידישע פּראָבלעם" - ווילן זיי דען דאָ אַ כוואַליע פון עמיגראַנטן? ס'איז דאָך באַקאַנט אַז די פילע עמיגראַנטן זענען געקומען קיין אַמעריקע; דאָ אין לאַנד זענען מיר אַ מיעוט, און דער רוב געפינט זיך דאָרטן. מצד זיך האָט עס זיי נישט באמת וויי געטאָן וואָס ס'פּאַסירט מיט אונדז.
דערפאַר, זאָגט דער 'לחם דמעה', "כל עוברי דרך" - דאָס זענען די גוים, וואָס זיי זענען עובר אויפן דרך התורה. הקב"ה האָט באַשטימט אַ וועג, און דער וועג איז דער דרך התורה, און זיי טרעטן אָפּ דערפון. און ווען זיי האָבן געזען וואָס עס פּאַסירט מיט עם ישראל - האָבן זיי זיך געפרייט, "ספקו כפים", זיי האָבן געפּאַטשט מיט די הענט. און וואָס טוען די לוסטיקע ליידיגייערס ווען זיי ווילן פאַרשעמען עמעצן? זיי פייפן אויף אים שפּאָט-פייפערייען - און דאָס איז "שרקו". פייפערייען פון שמחה און פון ביטול, אַ שמחה אויף אונדזער לאַגע, כּלומר: ווי שיין, ס'איז דאָ ווער עס נעמט זיך אָן מיט זיי און רעכנט זיך אָפּ מיט זיי.
לויט דעם ערקלערט הרב דוד הכהן זעלצער אינעם ספר 'ויכתוב מרדכי' דעם פּסוק אויף נאָך אַן אופן. אין דער גמרא אין יומא נ"ג ווערט מבואר אַז דער כהן גדול אין יום כיפור פלעגט מוסיף זיין אַ באַזונדערע בקשה אינעם בית החיצון ביים אַרויסגיין: אַז עס זאָל נישט נתקבל ווערן די תפילה פון עוברי דרכים בנוגע דעם רעגן. און פאַרוואָס? ווייל אין ווינטער, ווען ס'איז קאַלט און עס רעגנט און ס'איז פול מיט בלאָטע, שמוצן זיך די מענטשן אויפן וואָגן אָדער די פוסגייער אָן די בגדים און קענען חלילה קראַנק ווערן, דעריבער שטייען זיי און דאַוונען: רבונו של עולם, זאָל רעגענען - אָבער ערשט איבער צוויי שעה, איבער צוויי טעג, לאָז מיך נאָר אָנקומען צו מיין ציל. און יעדער מענטש זאָרגט פאַר זיך. אין אַזאַ מצב וואָלט קיין מאָל נישט גערעגנט, ווייל ס'איז דאָך תמיד פאַראַן עמעצער אויפן וועג וואָס בעט מען זאָל אָפּשטופּן דעם רעגן. דערפאַר איז דער כהן גדול געשטאַנען און מתפלל געווען אַז ס'זאָל נישט קומען פאַרן אויבערשטן די תפילה פון עוברי דרכים.
און מען האָט באַמערקט: צי שטעלט דען דער כהן גדול אויס שווערע אַרטילעריע קעגן אַ פליג? אַ פּשוט'ער איד שטייט און דאַוונט ס'זאָל נישט רעגענען, און קעגן אים שטייט דער כהן גדול, אינעם הייליגסטן טאָג פונעם יאָר, אינעם הייליגסטן אָרט, און בעט דערויף? נאָר דאָ זעט מען דעם כוח פון אַ תפילה וואָס קומט אַרויס פון טיפן האַרצן. דער כהן גדול האָט געמוזט אַרויסנעמען דאָס שווערסטע געווער, ווייל יענער מענטש וואָס געפינט זיך אויפן וועג און דער רעגן גיסט זיך אויף אים דאַוונט פון טיפן האַרצן - ער ליידט דאָך איצט. און כּדי מבטל צו זיין אַזאַ תפילה דאַרף מען דאָס שווערסטע געווער: די תפילה פונעם כהן גדול אין יום כיפור ביים אַרויסגיין פון קודש הקדשים.
און פון דאַנען צום פשט אינעם פּסוק: דאָס אַלעס איז געווען ווען בית המקדש איז געשטאַנען. אָבער אין אונדזערע צייטן האָבן מיר נישט קיין כהן גדול וואָס זאָל שטיין און בעטן דערויף, ס'איז נישטאָ קיין כהנים בעבודתם ולויים בשירם ובדוכנם וישראל במעמדם. קומט אויס אַז די תפילה פון עוברי דרכים איז געפערלעך - זי קען חלילה ווירקן. און דאָס איז "ספקו עליך כפים כל עוברי דרך": ווען די עוברי דרך האָבן געהערט אַז בית המקדש איז חרובֿ געוואָרן, האָבן זיי געפּאַטשט מיט די הענט ווי דער טייטש פונעם 'לחם דמעה' - זיי האָבן געקלאַטשט פאַר שמחה. ווי שיין, איצט איז נישטאָ קיין זאָרג; מען קען דאַוונען ס'זאָל נישט רעגענען און די תפילה וועט נתקבל ווערן, ווייל ס'איז נישטאָ קיין כהן גדול וואָס זאָל זי אומשעדלעך מאַכן. פאַרשטייט זיך אַז מען מוז צוגעבן: דאָס ווערט געזאָגט בדרך צחות, און חס ושלום צו טראַכטן אַז עמעצער זאָל וועלן ס'זאָל חרובֿ ווערן דער בית המקדש כּדי ער זאָל זיך נישט באַשמוצן אין בלאָטע. אָבער על דרך דעם וואָרט איז דער רעיון זייער שיין.
דער בעל 'נחל אשכול', און אזוי אויך ברענגט רבי חיים פלאג'י אין זיין ספר 'תנופה לחיים': "הֲזֹאת הָעִיר שֶׁיֹּאמְרוּ כְּלִילַת" - די סופי תיבות זענען "תורתי". און וואס איז דער טייטש דערפון? חז"ל האבן געדרשנט "וזהב הארץ ההיא טוב" - עס איז נישטא קיין תורה ווי די תורה פון ארץ ישראל. און ווען מען פלעגט זיך מתפעל זיין פלעגט מען זאגן: איז דאס די שטאט וואס מען פלעגט זאגן אויף איר כלילת יופי? און וואס איז דער כלילת היופי פון איר? די תורה. עס איז נישטא קיין תורה ווי די תורה פון ירושלים, "כי מציון תצא תורה ודבר ה' מירושלים".
און באקאנט איז די שיטה פונעם גאון הרב עובדיה יוסף, אז דער מנהג ירושלים איז דער וואס איז מחייב דאס גאנצע לאנד און די גאנצע וועלט. אין פיל ענינים אין וועלכע אלע ספרדים זענען היינט פאראייניגט, זענען די מנהגים לויט זיינע פסקים, וואס ער האט איינגעפירט דעם מנהג ירושלים: אינעם ענין פון לייגן תפילין תשעה באב אינדערפרי, און אין נאך פיל ענינים. און אזוי אויך ביים עסן פלייש: רוב ספרדים האבן זיך געפירט צוריקצוהאלטן גלייך פון צומארגנס נאך ראש חודש, בעת וואס הרב עובדיה האט איינגעפירט ווי דער מנהג ירושלים אז נאר אין דער שבוע שחל בו, און אזוי פירן זיך היינט רוב ספרדים - "ודבר ה' מירושלים".
מען זעט אז עס איז פאראן אין ירושלים א מיוחד'דיגער כח, און עס איז פאראן אין ארץ ישראל א מיוחד'דיגער כח. די גמרא דערציילט אויף רבי זירא, אז ווען ער איז ארויפגעקומען קיין ארץ ישראל האט ער געפאסט פערציג תעניתים כדי ער זאל פארגעסן די תורת בבל און אנפאנגען לערנען פונסניי די תורת ארץ ישראל. ווער קען דאס באגרייפן? ביי אונז, הלוואי זאל מען פאסטן כדי צו געדענקען די תורה, און ער האט געפאסט כדי צו פארגעסן - כדי ער זאל פון יעצט אן אנפאנגען צו לערנען און די תורת בבל זאל אים נישט צומישן, ווייל די תורת ארץ ישראל איז פיל העכער און אויף א פיל דערהויבענערער רוחניות'דיגער בחינה.
און דאס קען מען זען אויך היינט: די גרעסטע תלמידי חכמים געפינען זיך אין ארץ ישראל מער ווי אין חוץ לארץ. הרב עובדיה יוסף האט נישט איבערגעלאזט קיין גלייכן אין חוץ לארץ, הרב אלישיב האט נישט איבערגעלאזט קיין גלייכן אין חוץ לארץ, און נאך גדולי ישראל פון די לעצטע דורות, וואס די חכמי ארץ ישראל זענען געווען דערהויבן מיט עטליכע מדריגות קעגן די חכמי חוץ לארץ פונעם זעלבן דור. און אגב, פארשטייט זיך אז אויך אין חוץ לארץ זענען געווען גדולי עולם און ריזן - רבי משה פיינשטיין, רבי אהרן קוטלר, רבי יעקב קמינצקי. און מען רעדט נישט פון די פריערדיגע תקופות ווען אלע זענען געווען אין חוץ לארץ, נאר פונעם לעצטן דור. און דאך זעט מען אז עס איז נישטא קיין תורה ווי די תורת ארץ ישראל. דאס איז "הזאת העיר שיאמרו כלילת" - די סופי תיבות זענען "תורתי": כלילת היופי איז די אייגנארטיגקייט וואס געפינט זיך אין דער תורה פון ארץ ישראל.
איין פסוק, "ספקו עליך כפיים כל עוברי דרך", עפנט פאר אונז א פענסטער צו דער גדולה פון ירושלים און צום טיפן חורבן אירן. זי איז געווען כלילת יופי לויט דער הסכמה פון דער גאנצער וועלט, אן ארט פון וואו אלעס איז פארפאלקאמט געווארן און דורך אים איז אראפגעקומען דער גאנצער שפע, טבורו של עולם; זי איז געווען משוש כל הארץ - א שטאט פון השראת השכינה און פון שמחה, וואס אפילו מצער'דיגע חשבונות האט מען ארויסגעטראגן פון איר; א שטאט פון עשרה ניסים, פון עשרה קבין יופי, וואס דורך איר גייען ארויף אלע תפילות, און אין איר איז געווען א תורה וואס עס איז נישטא קיין גלייכן צו איר. זינט ירושלים איז חרוב געווארן איז פארוועלקט געווארן די שמחה, און די פארבייגייער האבן זיך געוואונדערט צי זי וועט נאך געבויט ווערן. בעת וואס די גוים, וועלכע זענען "עוברי דרך" וואס גייען אריבער אויף דער דרך התורה, האבן געקלאפט כפים און געפייפט נישט צוליב צער נאר צוליב שמחה לאיד - און דערפאר איז "ויניעו" געשריבן אן א יו"ד. און מיר קוקן ארויס אויף דער הבטחה: "ניחם ה' ציון, ניחם כל חורבותיה", און עס וועט ווידער מקוים ווערן אין איר "ששון ושמחה ימצא בה, תודה וקול זמרה".