פתיחה: דער לעצטער פסוק פונעם קאפיטל
מיר זענען אנגעקומען צום לעצטן פסוק פון פרק א' אין איכה. נאכדעם וואס דער מקונן האט אויסגערעכנט אלע צרות, דעם חורבן, די גלות און די שמחה לאיד פון די שונאים, שליסט ער מיט א תפילה און א בקשה: רבונו של עולם, נעם נקמה פון זיי. דער דאזיגער פסוק, וואס איז לכאורה קורץ, באהאלט אין זיך יסודות'דיגע שאלות: פאר וואס קומט בכלל א שטראף פאר די אומות פאר דעם וואס זיי האבן אונז געטאן, זיי זענען דאך געווען שליחים פונעם קדוש ברוך הוא? און פאר וואס שטייט "כַּאֲשֶׁר עוֹלַלְתָּ לִי" און נישט "כאשר עוללו לי"? לאמיר גיין אויף די זאכן לויטן סדר.
תָּבֹא כָל רָעָתָם לְפָנֶיךָ וְעוֹלֵל לָמוֹ כַּאֲשֶׁר עוֹלַלְתָּ לִי עַל כָּל פְּשָׁעָי כִּי רַבּוֹת אַנְחֹתַי וְלִבִּי דַוָּי׃ - זאל זייער גאנצע שלעכטס קומען פאר דיר, און טו צו זיי אזוי ווי דו האסט מיר געטאן אויף אלע מיינע זינד, ווייל מיינע קרעכצן זענען פיל און מיין הארץ איז פארחלש'ט.
"כל רעתם" - אויך דאס וואס איז נישט ארויס מכח אל הפועל
עס ערקלערט דער בעל "לחם דמעה": וואס קומט מרבה זיין "כל" רעתם? רבונו של עולם, פאר דיר זענען אנטפלעקט אויך תעלומות לב. דו ווייסט אויך וואס זיי האבן פלאנירט און האבן נישט באוויזן ארויסצוברענגען מכח אל הפועל. ווען דו וועסט זיי אונטערטראגן דעם חשבון - זאל אלעס קומען פאר דיר, אויך דאס וואס זיי האבן נאר געוואלט און האבן נישט באוויזן. און הגם דער קדוש ברוך הוא רעכנט נישט קיין מחשבה כמעשה, איז דאס ביי כלל ישראל; אבער ביי די אומות באצאלט דער קדוש ברוך הוא אויך אויף דער שלעכטער מחשבה.
"וְעוֹלֵל לָמוֹ כַּאֲשֶׁר עוֹלַלְתָּ לִי" - זיי האבן זיך געפרייט מיט מיין מפלה. און מיר האבן שוין געברענגט דעם כלל פון "פן יראה ה' ורע בעיניו והשיב מעליו אפו", אז דער וואס פרייט זיך לאיד ווענדט דעם חרון אף צו זיך אליין. אויב אזוי, רבונו של עולם, שטראף זיי. אבער איך פריי זיך נישט מיט זייער מפלה, און פארוואס? ווייל איך האב נישט קיין ארט פאר שמחה אין הארצן. מיין הארץ איז פול מיט קרעכצן און ווייטאג: "כִּי רַבּוֹת אַנְחֹתַי וְלִבִּי דַוָּי" - מיין הארץ איז קראנק און פארווייטאגט, מיין גאנצער וועזן איז פול מיט צער און יגון. וויאזוי קען איך איבערלאזן ביי מיר אן ארט צו שמחה לאיד? און נאך מער, רבונו של עולם: דו זאלסט נקמה נעמען אין זיי, ווייל אין מיר איז נישטא קיין כח, "כי רבות אנחותי ולבי דוי". דער איינציגער וואס קען זיך אפנעמען פון זיי איז נאר דער בעל היכולת.
פארוואס איז פרעה באשטראפט געווארן? צוויי וועגן - און צוויי מאסן פון שטראף
אינעם ספר "בני דוד" ערקלערט ער: "תבוא כל רעתם לפניך" - רבונו של עולם, שטראף זיי אויף דער גאנצער שלעכטס, און נישט בלויז אויף דעם וואס זיי האבן פארערגערט פאר ישראל מער ווי עס איז נגזר געווארן. און כדי צו פארשטיין די זאכן, לאמיר זיך אפשטעלן אויף א באקאנטע קשיא: פרעה האט געפייניגט די יידן מיט חומר און לבנים און מיט יעדער ארבעט אין פעלד, און פארוואס איז ער באשטראפט געווארן? דער קדוש ברוך הוא איז דאך דער קורא הדורות מראש, און ער האט שוין מודיע געווען "ועבדום ועינו אותם ארבע מאות שנה" - עס איז דאך א גזירה! פרעה קען לכאורה קומען מיט א טענה: איך בין געווען דער מוציא לפועל, באצאל מיר שכר! און נישט בלויז אז ער באקומט נישט קיין שכר, נאר "וגם את הגוי אשר יעבודו דן אנוכי". א פלאי פלאים.
צוויי תירוצים זענען דא אויף דעם. איינס: דער קדוש ברוך הוא האט נגזר געווען "ועבדום ועינו אותם", אבער ער האט נישט געזאגט ווער עס זאל זיי פייניגן. דו, פרעה, האסט זיך אונטערגענומען צו זיין דער תליין - פון דיין שלעכטן הארצן; אויב אזוי וועסטו צאלן דעם פרייז. דער צווייטער תירוץ, וואס די מפרשים זאגן: פרעה האט מחמיר געווען אויף דער גזירה. דער קדוש ברוך הוא האט געזאגט "ועבדום ועינו אותם" - ער האט נישט געהייסן שעכטן הונדערט און פופציג קינדער אינדערפרי און הונדערט און פופציג פארנאכט און זיך וואשן אין זייער בלוט; דאס איז דיין חומרא. ער האט נישט געהייסן נעמען זייערע קינדער און זיי אריינלייגן אין די נדבכים פון די בנינים; דאס איז דיין חומרא. ער האט נישט געהייסן געבן מלאכת האיש על האשה און מלאכת האשה על האיש כדי צו מערן זייערע יסורים, און נישט געזאגט "תבן אין ניתן לעבדיך ולבנים אומרים לנו עשו". דו וואלסט יוצא געווען די גזירה מיט פיל ווייניגער פון דעם - און אויף דער תוספת גיבסטו אפ דעם דין.
און וואס איז די נפקא מינה צווישן די צוויי וועגן? די מאס פונעם עונש. לויטן ערשטן וועג ביסטו בכלל נישט באפוילן געווארן, נאר האסט זיך אליין אנגעבאטן - באצאל אויף אלעס. לויטן צווייטן וועג, אויפן עיקר ענין האסטו דאך מקיים געווען דעם ציווי ה', און אויב אזוי פאסט נאר צו שטראפן אויף דער תוספת, אויפן איבערפלוס, אויף דעם וואס דו האסט מחמיר געווען מער פון דעם מאס. און דאס איז פונקט די בקשה פונעם מקונן: "תבוא כל רעתם לפניך" - אויף דער גאנצער רעה, נישט בלויז אויפן איבערפלוס; "ועולל למו כאשר עוללת לי על כל פשעי" - אויך אויף דעם וואס דו האסט מיר געטאן לויט ווי עס קומט מיר פאר מיינע זינד. זאל דער גוי נישט זאגן "איך האב מקיים געווען דעם באפעל פון השי"ת, עס קומט זיך זיי" - רעכן אויך דאס אריין אין זיין חשבון. "כי רבות אנחותי ולבי דוי" - פון גרויס הארץ-ווייטאג בעט איך אז דו זאלסט זיך אפנעמען פון זיי אויף אלעס און נישט בלויז אויף דער תוספת.
אונאת דברים - וואס דער קדוש ברוך הוא נעמט זיך אליין אפ
אינעם ספר "אלון בכות" ערקלערט ער לויט די ווערטער פון חז"ל: דריי זאכן ווערט דער פרגוד פאר זיי נישט פארשלאסן - אונאה, גזל און עבודה זרה. דאס הייסט אז דער קדוש ברוך הוא נעמט כביכול נישט אוועק זיינע אויגן פון זיי; דער דאזיגער חטא שטייט שטענדיג פאר אים. און רבי אלעזר זאגט: אלעס ווערט באצאלט דורך א שליח, חוץ פון אונאה - וואס אויף דעם נעמט זיך דער קדוש ברוך הוא אליין אפ.
און דאָס איז די בקשה: רבונו של עולם, אויף דעם וואָס זיי האָבן אונדז געפּייניקט מיט רייד, אויף דעם וואָס זיי האָבן זיך געפרייט מיט אונדזער מפלה - ווי מיר האָבן געלערנט "כל אויביי שמעו רעתי ששו" - איז דאָך דאָ געווען אַ שרעקלעכער צער, עמיצער שטייט לעבן מיר און לאַכט פון מיין גאַנצן ליידן. "תבוא כל רעתם לפניך ועולל למו כאשר עוללת לי על כל פשעי, כי רבות אנחותי" - אַ גרויסער און טיפער קרעכץ ווען איך זע דעם שונא שמח לאיד, "ולבי דוי" אויף דעם ענין. און וויבאַלד די דאָזיקע זאַך איז קיינמאָל נישט פאַרבאָרגן פאַר דיינע אויגן, און דו באַצאָלסט דערויף אָן קיין שליח - זאָלן זיי באַקומען זייער עונש דירעקט פון דיר.
"בבת אחת" - נישט אין תשלומים
אין ספר "חוט של חסד" ערקלערט ער: דער הקדוש ברוך הוא מאָנט פון כלל ישראל דעם עונש ביסלעכווייז, ווייל אויב ער וואָלט זיך מפרע געווען פון אונדז בבת אחת, ווער וואָלט דען געקענט בלייבן לעבן? אַ משל צו אַ מענטש וואָס האָט געלייגן געלט פאַר זיין חבר: אויב ער האָט אים ליב - זאָגט ער אים: באַצאָל מיר אין תשלומים; אָבער אויב ער האָט אים נישט ליב - מאָנט ער אים צום משפט און פאָדערט דאָס גאַנצע געלט אויפן אָרט, און יענער מוז אויסגעבן זיין גאַנץ געלט, פאַרקויפן זיין הויז און זיינע מטלטלים, און אפשר פאַלט אויך זיין גאַנצער געשעפט, ווייל ער דאַרף מזומן אומקערן דעם חוב.
און דאָס איז די בקשה: רבונו של עולם, יהי רצון עס זאָל "תבוא כל רעתם לפניך" אויף איין מאָל בבת אחת, נעם זיך נישט מפרע פון זיי ביסלעכווייז, נאָר אַלע זייערע עבירות זאָלן צוזאַמענגענומען אַריינגיין פאַר דיר. "ועולל למו כאשר עוללת לי על כל פשעי" - דאָס מאָל האָסטו דאָך זיך נישט מפרע געווען פון מיר ביסלעכווייז, נאָר גלייך האָסטו אונדז מגלה געווען און חרוב געמאַכט דעם בית המקדש, דו האָסט מיר אויף אַלץ געגעבן איין שווערע מכה. אַזוי טו אויך צו זיי: איין גרויסע און שווערע מכה, פון וועלכער זיי וועלן מער נישט קענען אויפשטיין.
די דריי מחנות פאַר דער שכינה
נאָך ערקלערט דער "חוט של חסד" לויט דעם וואָס די ספרים הקדושים שרייבן בשם די חכמי קסטיליה: פאַר דער שכינה הקדושה זענען פאַראַן דריי מחנות, איינע טיפער פון דער צווייטער, און די שכינה איז אינמיטן. יעדער עוון ווערט פאַרהאַלטן און בלייבט שטיין אין איינע פון די מחנות: דער ערשטער עוון בלייבט שטיין אינעם ערשטן מחנה, דער צווייטער אינעם צווייטן מחנה, דער דריטער גייט שוין מער אַריין און בלייבט שטיין אינעם דריטן מחנה - אָבער דער פערטער עוון גייט אַריין גאַנץ אינעווייניק און רירט כביכול אָן אין דער שכינה הקדושה. און דאָס איז די בקשה: "תבוא כל רעתם לפניך" - נישט אַז איין עוון זאָל שטעקן בלייבן ביים אָנהייב, דער צווייטער נאָך אים און דער דריטער נאָך אים, נאָר די גאַנצע שלעכטס זאָל קומען ביז גאַנץ אינעווייניק, און ממילא וועט די תביעה זיין פיל שטרענגער און דער עונש פיל שווערער.
"רבות אנחותי ולבי דוי" - צוויי ענינים
לכאורה איז דאָס אַ כפילות אינעם פסוק. ערקלערט דער "תורת חיים": "רבות אנחותי" - אויף מיינע אייגענע צרות; "ולבי דוי" - אויף זייער רואיקייט און שלוה. מיין האַרץ טוט וויי און ליידט פון דעם וואָס איך זע זיך אַליין אַזוי שטאַרק ליידן, און זיי זענען אַזוי גליקלעך און ס'איז זיי אַזוי גוט.
און נאָך ערקלערט דער "בניין דוד": ס'איז דאָך באַקאַנט אַז אַן אנחה שוברת חצי גופו של אדם, און דאָ זענען "רבות אנחותי" - איז דאָך קיין וואונדער נישט וואָס "ולבי דוי", אַז מיין האַרץ איז קראַנק און צובראָכן פון די דאָזיקע אנחות.
אַ שליח וואָס האָט מוסיף געווען אויף די רייד פונעם בעל הבית - ביאור פונעם חתם סופר
ס'איז באַקאַנט די באַרימטע קשיא: פאַרוואָס ווערן די אומות העולם געשטראָפט אויף דעם וואָס זיי האָבן אונדז געפּייניקט, אין פאַקט זענען זיי דאָך בלויז שליחים פונעם הקדוש ברוך הוא? מיר זאָגן דאָך "הוי אשור שבט אפי" - אשור איז דאָך בבחינת אַ שטעקן; און פאַרוואָס דאַרף מען זיך נוקם זיין אינעם שטעקן? און אַזוי אויך אין מצרים: "ועבדום ועינו אותם ארבע מאות שנה" - און זיי האָבן דאָך בלויז אויסגעפירט די גזירה פונעם אויבערשטן, פאַרוואָס זאָגט דער פסוק "וגם את הגוי אשר יעבודו דן אנוכי"?
ערקלערט דער רמב"ן: ווען די גוים וואָלטן זיך באַגנוגנט מיטן מקיים זיין די גזירה ככתבה וכלשונה, וואָלטן זיי באמת נישט באַקומען קיין עונש; נאָר זיי האָבן מוסיף געווען און געטאָן פיל מער, גרויסע מחמירים זענען זיי געווען אין דער גזירה. זיי האָבן דערטרונקען אונדזערע קינדער אינעם יאור, פרעה האָט זיך געוואַשן אין דעם בלוט פון הונדערט און פופציק עופעלעך אינדערפרי און הונדערט און פופציק אין אוונט, זיי האָבן געלייגט זייערע קינדער אַלס ציגל אינעם בנין, "תבן אין ניתן לעבדיך ולבנים אומרים לנו עשו", זיי האָבן געגעבן מענער־אַרבעט פאַר פרויען און פרויען־אַרבעט פאַר מענער. אַ סך אייגענע המצאות איז געווען אין די גזירות פון פרעה וואָס דער הקדוש ברוך הוא האָט נישט באַפוילן - און דערויף ווערן זיי באַשטראָפט.
נאָר לויט דעם וואָלט געווען פּלאַץ צו זאָגן, אַז זיי זאָלן באַשטראָפֿט ווערן בלויז אויפֿן צוגאָב: לאָמיר זאָגן אַז זעכציג פּראָצענט עונש איז אונדז געקומען, און זיי האָבן געגעבן הונדערט - זאָל מען זיי משפּטן אויף די פֿערציג צוגעלייגטע. און אַפֿילו אויב מיר וועלן צונויפֿבינדן די ווערטער פֿון תוספות, אַז ביי אַן עובד כוכבים רעכנט דער קדוש ברוך הוא צו מחשבה למעשה, איז נאָך אַלץ נישט מסתבר אַז דער גוי זאָל באַשטראָפֿט ווערן אויף דעם וואָס דער אויבערשטער האָט גוזר געווען. וועט דאָך דער גוי זאָגן: אין דעם בין איך דאָך געווען דער שטעקן פֿונעם קדוש ברוך הוא; אויב דער שטעקן איז געוואָרן לענגער - באַשטראָף מיך אויפֿן פֿאַרלענגערן, אָבער נישט אויף דער עצם קלאַפּ וואָס איז פֿאַרגזֶרט געוואָרן.
דער הסבר ליגט אין דער הלכה. די גמרא אין מסכת מעילה, און אויך אין כתובות, זאָגט: שליח שהוסיף על דברי בעל הבית - נעקרה השליחות (אַ שליח וואָס לייגט צו מער ווי דער בעל הבית האָט געהייסן - ווערט די שליחות אינגאַנצן אויסגעוואָרצלט). אויב איך האָב דיך געשיקט אויף אַ שליחות און דו האָסט צוגעלייגט עפּעס פֿון זיך, האָסטו מיין שליחות אינגאַנצן מבטל געווען; דו ביסט מער נישט מיין שליח, נאָר דו טוסט עס אויף דיין אייגענער דעת. און דאָס איז נישט קיין חלוקה, אַז אַ טייל ביסטו אַ שליח און אַ טייל נישט - פֿון דער רגע וואָס דו האָסט נישט אויסגעפֿירט מיינע ווערטער כדבעי, ביסטו פֿון אָנהייב ביזן סוף אַ שליח פֿון זיך אַליין.
לויט דעם, זאָגט דער חתם סופר: "תבוא כל רעתם לפניך" - אַלץ, די גאַנצע רעה אינגאַנצן, נעם זיך אָפּ פֿון זיי אויף אַלץ, נישט נאָר אויף די פֿערציג פּראָצענט, נאָר אויך אויף די זעכציג וואָס דער אויבערשטער האָט גוזר געווען. "ועולל למו כאשר עוללת לי על כל פשעי" - אויך אויף דעם וואָס דו האָסט מיר אָנגעטאָן און ס'איז מיר געקומען, אויך אויף יענעם חלק וואָס זיי זענען בלויז געווען אַ שטעקן - אויך אויף דעם זאָלסטו זיך אָפּרעכענען פֿון זיי. און די סיבה: ווייל זיי האָבן צוגעלייגט, און אַ שליח וואָס לייגט צו ווערט פֿאַררעכנט ווי אַ שליח פֿון זיך אַליין און ווערט געמשפּט אויף אַלץ. דער באַווייז אַז זיי זענען שלוחים פֿון זיך אַליין - דער עצם צוגאָב. ווען דו טוסט ווען בלויז וואָס מ'האָט דיר געהייסן, וואָלסטו געקענט זאָגן אַז דו ביסט אַ ידא אריכתא פֿונעם קודשא בריך הוא; פֿון דער רגע אָבער וואָס דו האָסט צוגעלייגט פֿון זיך, האָסטו אָפּגעשאָפֿן פֿון זיך די שליחות פֿונעם בעל הבית, און אַ שליח פֿון זיך אַליין - באַצאָל דעם פּרייז אויף אַלץ. אַ גוואַלדיג שיינער ביאור.
"כאשר עוללת לי" - ידיעה און בחירה
מען דאַרף פֿאַרשטיין פֿאַרוואָס שטייט "כַּאֲשֶׁר עוֹלַלְתָּ לִי", גלייך ווי דער אויבערשטער האָט מיר אָנגעטאָן די צרות, בעת די גוים האָבן דאָך דאָס געטאָן; ער וואָלט דאָך געדאַרפֿט זאָגן "כאשר עוללו לי" (ווי זיי האָבן מיר אָנגעטאָן). ובפרט אַז דאָ בעט מען אַז דער אויבערשטער זאָל זיך אָפּרעכענען פֿונעם גוי, און אויב אַזוי וואָלט מען דאָך געדאַרפֿט פֿאַרגרעסערן זיין זינד און אויפֿוועקן אויף אים אַ חרון אף - און אַנשטאָט דעם וואַרפֿט מען כביכול די שולד אויפֿן קודשא בריך הוא.
אַ וואוילן ביאור זאָגט דער מהר"ם בנעט, רבי מרדכי בנעט, על פי דעם רמב"ם. דער רמב"ם פֿרעגט די באַקאַנטע קשיא: פֿאַרוואָס איז פּרעה באַשטראָפֿט געוואָרן מיט אַזעלכע שווערע עונשים, עס איז דאָך פֿאַרגזֶרט געוואָרן "ועבדום ועינו אותם ארבע מאות שנה", קומט דאָך אויס אַז ער איז געווען אַ מוכרח אין זיינע מעשים און האָט נאָך מקיים געווען די גזירת עליון! און די זעלבע קשיא איז ביי אונדז: כלל ישראל האָט געדינט עבודה זרה, זענען זיי באַשטראָפֿט געוואָרן און פֿאַרגלאָלט געוואָרן פֿון לאַנד, און לכאורה האָבן זיי דאָס ערלעך פֿאַרדינט - אָבער אויך דאָ איז די זאַך געווען מיט אַ גזירה קדומה, ווי עס שטייט: "ויאמר ה' אל משה הנך שוכב עם אבותיך וקם העם הזה וזנה אחרי אלוהי נכר הארץ אשר הוא בא שמה בקרבו". כאָטש דאָס איז נישט קיין באַפֿעל נאָר אַ באַשרייבונג פֿון וואָס ס'גייט געשען, אָבער דער עצם פֿאַקט פֿון דער ידיעה פֿונעם קדוש ברוך הוא מאַכט שווער: אויב ער ווייסט וואָס דו גייסט טאָן, איז דאָך לכאורה נישט פֿאַרבליבן קיין ברירה.
דאָס איז די באַרימטע שאלת ידיעה ובחירה, וואָס דער רמב"ם רעדט אַרום דערין און דער ראב"ד שטעלט אַ סך קשיות אויף אים, און אַזוי אויך דער אור החיים הקדוש און דער תפארת ישראל און פֿיל אַנדערע. ממה נפשך: אויב איך קען טאָן אַנדערש, מיינט עס אַז דער אויבערשטער האָט נישט געוואוסט - און אַזאַ זאַך טאָר מען דאָך זיכער נישט זאָגן; און אויב איך האָב נישט קיין מעגליכקייט צו טאָן אַנדערש, איז אַ סימן אַז איך האָב נישט קיין בחירה, און עס קומט אויס אַז ס'דאַכט זיך מיר בלויז אַז איך האָב אַ בחירה חפשית, בעת בפועל בין איך געצוואונגען מקיים צו זיין די ידיעה פֿונעם בורא.
לויט דעם וועלן מיר פֿאַרשטיין דעם פּסוק. מיר קומען און זאָגן: רבונו של עולם, קוק אויף די גאַנצע שלעכטס וואָס די גוים האָבן אונדז אָנגעטאָן. און גלייך שטייגט אויף די קשיא - עס איז דאָך געווען מיט אַ גזירה, "ועבדום ועינו אותם", "אשור שבט אפי", אַלץ פֿונעם אויבערשטן; ווי קען מען זיי דען באַשטראָפֿן? אויף דעם ענטפֿערן מיר: "וְעוֹלֵל לָמוֹ כַּאֲשֶׁר עוֹלַלְתָּ לִי" - פּונקט ווי דו רעכנסט זיך אָפּ פֿון מיר כאָטש דו האָסט גוזר געווען, וואָרום דו האָסט דאָך געזאָגט "וקם העם הזה וזנה אחרי אלוהי נכר הארץ", און דאָס איז דאָך כעין אַ גזירה, וואָס דיין ידיעה איז לכאורה מחייב די מעשים, און פֿונדעסטוועגן באַשטראָפֿסטו מיך - אַזוי זאָל אַלע זייער שלעכטס קומען פֿאַר דיר, און כאָטש ס'איז פֿריִער געווען אַ גזירה, זאָלסטו זיך אָפּרעכענען פֿון זיי אויף דער מעשה וואָס זיי האָבן געטאָן.
און צום עצם ענין דאַרף מען וויסן אַז די בחירה חפשית עקזיסטירט יאָ, און מ'טאָר חלילה נישט מסיק זיין אַז מיר האָבן נישט געהאַט קיין ברירה און אַז מיר זענען געווען געצוואונגען צו זינדיקן ווייל דער אויבערשטער האָט פֿאָראויס געוואוסט. אוודאי איז נישט אַזוי, און עס זענען דאָ אויף דעם פֿיל תּשובות, און מ'גייט נישט אַריין אין דעם איצט. ווער ס'וועט וועלן קען הערן אינעם שיעור אויף ספר איוב, וואו מען האָט מייחד געווען אַ גאַנצן קאַפּיטל מיטן נאָמען "ידיעה ובחירה", צו מסביר זיין "כי לא מחשבותי מחשבותיכם", און ווי אַזוי די ידיעת השם צווינגט נישט דעם מענטש אין זיינע מעשים, אַנדערש ווי די ידיעה פֿון אַ נביא אָדער פֿון אַ בשר ודם; מ'האָט דאָרט געברענגט עטליכע הסברים, און צום סוף אַ ברייטן הסבר וואָס לייגט די זאַך פֿאָלקאָם אַראָפּ אויפֿן זינען.
"גזור הדבק" - איבערפֿירן די רעה צו זיי
עס ברענגט דער "לחם דמעה": די גוים האָבן זיך שטענדיק געפֿרייט מיט דער מפלה פֿון כלל ישראל, צופֿרידן צו זען ווי כלל ישראל פֿאַלט דורך, ווי זיי ליידן, ווי די גאַנצע וועלט אַטאַקירט אונדז, ווי מ'שיסט אויף אונדז ראַקעטן - און די וועלט האָט הנאה דערפֿון. "כל אויביי שמעו רעתי ששו" - זיי האָבן געהערט ווי שלעכט ס'איז מיר, און זיי האָבן אַ יום טובֿ.
דערפֿאַר בעטן מיר: "ועולל למו כאשר עוללת לי על כל פשעי". און די כוונה פֿון די ווערטער איז לויטן פּסוק אין משלי: "בנפול אויבך אל תשמח ובכשלו אל יגל לבך, פן יראה ה' ורע בעיניו והשיב מעליו אפו". מיר האָבן דאָס שוין געלערנט אין משלי, און ווער ס'וויל קען דאָרט הערן עטליכע הסברים. דער פּשט פֿון די ווערטער: ווען דו פֿרייסט זיך מיט דיין שונא'ס פֿאַל, מאַכסטו אַז דער קדוש ברוך הוא זאָל אַראָפּנעמען פֿון אים דעם חרון אף און אים לאָזן פֿאַלן אויף דיר. "והשיב מעליו אפו" - און צו וועמען וועט ער אים ווענדן? צו דיר, וואָס פֿרייסט זיך מיט זיין פֿאַל.
און דאס איז די בקשה: רבונו של עולם, די גוים פרייען זיך מיט אונדזער מפלה, און ס'איז שוין גענוג מיט דעם אז תבוא כל רעתם לפניך און זאלסט זיי טאן אזוי ווי דו האסט מיר געטאן - דאס הייסט, נעם אריבער צו זיי דאס וואס דו האסט מיר געטאן. גיט אכט, דאס איז נישט קיין "העתק הדבק" (קאפירן) ווי מיר וואלטן בפשטות פארשטאנען, נאר א "גזור הדבק" (אראפשניידן און אריבערלייגן): נעם עס אוועק פון אונדז און לייג עס ארויף אויף זיי, ווארום ווער עס פרייט זיך מיט יענעמ'ס מפלה, נעמט דער אויבערשטער אוועק דעם חרון אף פונעם געפאלענעם און לייגט עס ארויף אויפ'ן שמח.
און פארוואס פירט דער פסוק אויס "כי רבות אנחותי ולבי דוי"? לכאורה, אויב די רעה וועט אריבערגיין צו זיי, וועלן מיר זיך דאך פרייען מיט זייער מפלה, און די רעה וועט ווידער צוריקקומען צו אונדז, און דעמאלט וועלן זיי זיך פרייען און עס וועט ווידער אריבערגיין צו זיי - און ס'וועט דא ווערן אן אומענדליכער פינג-פאנג. אויף דעם זאגן מיר: רבונו של עולם, זארג זיך נישט, פיר אריבער צו זיי די רעה און מיר וועלן זיך שוין נישט פרייען. און פארוואס? "כי רבות אנחותי ולבי דוי" - מיר געפינען זיך אין אזא מצב פון אבלות, צער און עגמת נפש, אז מיין הארץ איז ממש פארטרויערט; אין אזא מצב איז נישטא קיין חשש אז דאס אריבערפירן די רעה צו זיי וועט אונדז ברענגען לידי שמחה. ס'איז אונדז גענוג מיט אונדזערע אייגענע וואונדן און זיי צו באלעקן, און מיר וועלן נישט זיין פריי זיך צו פרייען מיט דער רעה פון אונדזערע שונאים.
מדרש איכה: "אילו זכיתם"
עס ווערט געברענגט אין מדרש איכה אויף "תבוא כל רעתם לפניך": אילו זכיתם - וואלט איר געליינט אין דער תורה "תביאמו ותטעמו בהר נחלתך"; און יעצט אז איר האט נישט זוכה געווען, ליינט איר "תבוא כל רעתם לפניך". לכאורה קלינגט דאס ווי א מדרש פליאה, סתם א שייכות אין די ווערטער צווישן "תבוא" און "תביאמו".
אינ'ם ספר "ברכת חיים" ברענגט ער דעם פירוש פונעם כתב סופר. ווען כלל ישראל פארמאגט נישט קיין זכותים מצד זיך אליין, מיט וואס זאלן זיי קומען? מיט וואספארא קוויטל, מיט וואספארא זכות? קומען מיר און זאגן: רבונו של עולם, זע נאר וואספארא רשעים די גוים זענען, זע ווי פארדארבן זיי זענען; וואס זיי טוען, טוען מיר דאך נישט. ווען מען האט נישט וואס צו דערציילן קיין גוטס אויף זיך אליין - באשמוצט מען יענעם. און טאקע, ס'איז נישט קיין עוולה צו רעדן אויף די גוים, אבער דאס ווייזט אויף אונדזער אייגענע דלות. ווען מיר וואלטן געווען רייך אין מעשים טובים, וואלטן מיר גארנישט געדארפט רעדן אויף זיי, מיר וואלטן גלייך דערציילט וויפיל גוטס מיר פארמאגן; און אז מ'האט נישט, טרעפט מען פאר זיך שבחים פונעם שניט: "איך רויב דאך נישט קיין בענק, איך ברעך נישט איין, איך בין נישט קיין מערדער".
און דאס איז וואס דער מדרש זאגט: "אילו זכיתם" - ווען איר וואלט זיך אויסגעלייטערט און זיך מזכה געווען מיט מצוות ומעשים טובים, און איר וואלט געהאט זכותים מצד זיך אליין, וואלט איר געליינט "תביאמו ותטעמו בהר נחלתך", אז דער הקדוש ברוך הוא ברענגט אייך און פלאנצט אייך איין צוליב אייערע אייגענע זכותים. און יעצט אז איר האט נישט זוכה געווען - ליינט איר "תבוא כל רעתם לפניך", אז דאס איינציגסטע וואס איר טרעפט לזכותכם איז נאר אז די גוים זענען ערגער פון אייך.
למה דווקא גלות? עשרה שקלים ליד אגורות
עס ערקלערט דער חיד"א אין "צווארי שלל": פארוואס האט אונדז דער הקדוש ברוך הוא באשטראפט דווקא מיט גלות? א טאטע וואס וויל שטראפן זיין קינד ווארפט אים דאך נישט ארויס פון שטוב, נאר ער לאזט אים אין שטוב און באשטראפט אים דארט. אויב דער הקדוש ברוך הוא וויל זיך רעכענען מיט אונדז, זאל ער זיך רעכענען דא אין לאנד; און די גלות אליין איז דאך א באזונדערע שטראף העכער די יסורים וואס זענען פאראן דערין.
און נאך מער: ווען ער וואלט אונדז געפייניגט דא, וואלט אונדז געווען אסאך גרינגער תשובה צו טאן און פארריכטן אונדזערע מעשים. כלל ישראל איז צוזאמענגענומען אויף איין פלאץ און מען זעט די צרה אלס ציבור; אבער ווען מען צעשפרייט זיי צו אלע עקן וועלט, האט דאס וואס די טוען נישט קיין השפעה אויף יענע, און די תשובה און דער תיקון זענען אסאך שווערער און פארפלאנטערט. אבער ווען כלל ישראל כאפט די קלעפ צוזאמען, שטארקט זיך כלל ישראל צוזאמען, און ס'איז פיל גרינגער צו פארריכטן אויף א קאלעקטיוון אופן.
און נאך מער: ווען מיר זענען גולה צווישן די גוים און זיי פיינטן אונדז, פייניגן, שלעגן און רודפ'ן אונדז - זאגן מיר גלייך "הלכה היא בידוע שעשו שונא ליעקב", און פארטיג; קיין חשבון הנפש איז נישטא, ס'איז סתם א גוי וואס פיינט א איד און מ'קען גארנישט טאן. מען קוקט נישט אריין אין זיך, מען זאגט נישט "צדיק הוא ה' כי פיהו מריתי", מען זאגט נישט אז איך דארף פארריכטן מיינע מעשים און דעריבער רודפ'ט מיר דער גוי - מען האט דאך אויף וועמען צו ווארפן די שולד. לעומת זה, ווען איך בלייב אין לאנד און ווער געפייניגט פונעם אויבערשטן, איז מיר פיל גרינגער איינצוזען דעם חטא און זען דערין אן עונש אויף מיינע מעשים; א מגפה אדער א צרה וואס דער אויבערשטער ברענגט - איז גרינג צו פארשטיין וואס זי קומט זאגן, פיל מער ווי די רדיפות פון א גוי אין יענעם לאנד וואו מען איז פארטריבן געווארן, וואס דאס טוט מען תולה זיין אין זיין שלעכט הארץ און נישט אין דעם וואס "אשור שבט אפי" און ער איז סך הכל א שטעקן אין דער האנט פונעם שלאגער. אויב אזוי, פארוואס האט ער אונדז נישט איבערגעלאזט דא און דא געשטראפט?
ערקלערט ער: ס'זענען פאראן זאכן וואס זייער ווערט און חשיבות איז מצד זיך אליין, און ס'זענען פאראן זאכן וואס האבן נישט קיין ווערט מצד זיך אליין, און זייער גאנצער ווערט איז נאר אין פארגלייך צו אנדערע זאכן. אויב דו וועסט מיר פרעגן: א מטבע פון צען שקלים - איז עס וויכטיג צי נישט וויכטיג? וועל איך דיר זאגן אז עס האט ווייניג ווערט. אבער לעבן אן אגורה - איז צען שקלים זייער חשוב. אבער ווען מען רעדט פון קויפן א דירה, האט א מטבע פון צען שקלים גארנישט קיין חשיבות; אפשר וועט עס דעקן איין טעלעפאן-רוף צום אדוואקאט. אבער אין פארגלייך צו אן אגורה - יא, איז אפילו צען שקלים אויך חשוב. א דיאמאנט, ווידער, איז חשוב מצד זיין אייגענעם מהות.
און עס זאגט דער "אמרי בינה": די מדרגה פון די אבות הקדושים איז געווען אז זיי זענען געווען באליבט ביים הקדוש ברוך הוא מצד זיך אליין - "רק באבותיך חשק ה'", ער האט זיי געגלוסט מצד זיך אליין, בעלי ערך עצמי, טייערע מרגליות. אבער ביי די קינדער שטייט "ויבחר בזרעם אחריהם" - אונדזער מעלה איז נישט מצד אונדז אליין; נישט אז דער אויבערשטער האט אונדז געגלוסט, נאר ער האט געגלוסט אברהם אבינו, און מיר זענען זיין זרע.
קומט דאך אויס אז עס איז דא דא א חסד און רחמים: הגם אונדזער מצב איז זייער נידריג, לגבי דעם גוי איז יעדער איד א מרגלית, יעדער איד איז אן אדיר'ע כח, דער זרע פון אברהם איז ער וואו ער זאל נאר זיין. מיר זענען ווי א מטבע פון צען שקלים - וואס איז איר ווערט? לעבן אגורות איז איר ווערט זייער גרויס. און וואס טוט דער הקדוש ברוך הוא כדי מיר זאלן האבן א ווערט? ער שטעלט אונדז צווישן אסאך אגורות. דאס איז די גלות: דער הקדוש ברוך הוא האט אונדז איינגעפלאנצט צווישן אסאך אפסים (נול'ן), און פלוצלונג שיינען אויך די דאזיגע צען שקלים און האבן א ווערט. ווען ער וואלט אונדז איבערגעלאזט דא - ווער זענען מיר און וואס זענען מיר; אבער צווישן די אומות, בליצט אויף יעדער ניצוץ אין דער פינסטערניש און ווערט א גרויסער פנס.
און דאס איז וואס דער מדרש זאגט: "אילו זכיתם" - ווען איר וואלט געווען ריין און מטהר געווען אייערע מעשים, וואלט איר זוכה געווען צו "תביאמו ותיטעמו בהר נחלתך", וואס דעמאלט אין ירושלים וואלטן אונדזערע מעשים געווען פיל בעסער, מער ערליך און ישר, און מיר וואלטן געווען באליבט ביים אייבערשטן מצד זיך אליין. אבער יעצט אז מיר האבן נישט זוכה געווען און מיר האבן מקלקל געווען אונדזערע מעשים און מיר זענען נישט אין ירושלים, וואס ווערט מקוים אין אונדז? "תבוא כל רעתם לפניך" - וואס איז די זכות וואס מיר נעמען פאר זיך? אז די גויים זענען ערגער פון אונדז. כדי איך זאל האבן א מעלה מוז איך אנקומען אין גלות, און דארט, לעבן דעם גוי, בין איך בסדר. דאס איז די סיבה פארוואס דער הקדוש ברוך הוא האט אונדז פארטריבן אין גלות: דא האבן מיר נישט קיין זכות מצד זיך אליין, אבער דארט, אפילו אין אונדזער נידריגן מצב, קען מען זען אז אויך פאר דעם קליינעם סכום איז דא א ווערט לעבן אסאך אפסים.
"עזבני ה' ואדני שכחני" - רחמים אויף אונדז און דין אויף זיי
נאך ערקלערט דער חיד"א הקדוש אין "צווארי שלל", און לויט אים וועלן מיר פארשטיין דעם פסוק. דער פסוק זאגט "ותאמר ציון עזבני ה' ואדני שכחני". לאמיר מדייק זיין: דאס ערשטע איז מיטן שם הוי"ה, דאס צווייטע מיטן שם אדנות. און וואס איז דער חילוק? מצד דעם ארויסרעדן איז עס גלייך, אבער לויט די מקובלים איז דער חילוק א ריזיגער: שם הוי"ה איז א שם פון רחמים, בעת וואס שם אדנות איז די אותיות פון "דינא", א שם וואס איז מרמז אויף דין.
"עזבני ה'" - די מידת הרחמים און חסדים האט מיך פארלאזט. אבער גיט אכט: עזבני, און נישט שכחני. ער האט מיך פארלאזט פון לאנד, און דאך בין איך נאך כביכול געדענקט פאר אים, און אפילו אין לאנד פון זייערע שונאים "לא מאסתים ולא געלתים לכלותם". קעגנאיבער דעם "ואדני שכחני" - די מידת הדין האט מיך פארגעסן. און מען וואלט דאך ערווארטעט אז די מידת הדין זאל אונדז געדענקען; נישט צוליב אונדז, נאר כדי זיך אפצורעכענען מיט די גויים: זי זאל געדענקען אז עס איז דא דא א פאלק וואס מאטערט זיך און ליידט יסורים, און עס זאל חל זיין די שווערע מידת הדין אויף די גויים וואס פייניגן אונדז, טשעפען מיט אונדז און פארביטערן אונדזער לעבן. און דאס איז די טענה און קלאגע: די מידת הדין האט פארגעסן פון מיין מצב און נעמט נישט קיין נקמה פון די גויים.
אויף דעם זאגט ער: "תבוא כל רעתם לפניך" - פיר זיך נישט בבחינת "שכחני", נאר זאל אלע זייער שלעכטס קומען פאר דיר, און דעמאלט זאל אויך די מידת הדין אויספירן אירע דינים קעגן די שונאים וואס פארביטערן אונדזער לעבן און קעגן די גויים וואס טוען אונדז שלעכטס. און עס קומט אלעס אויס אויפן ריכטיגן פלאץ: מידת הוי"ה אויף אונדז פאר חסדים, און מידת הדין אויף די גויים זיך אפצורעכענען מיט זיי.
צום סך-הכל:
דער פסוק וואס שליסט אפ פרק א' איז א תפילה אויף נקמה און א תפילה אויף נחמה ביינאזאמער. "תבוא כל רעתם לפניך" - דאס גאנצע שלעכטס, אויך די מחשבות וואס זענען נישט ארויס מכוח אל הפועל, אויך דער חלק וואס איז געווען אין דער גזירה און נישט בלויז די הוספה, ווייל א שליח וואס האט מוסיף געווען אויף די רייד פונעם בעל הבית איז נתבטל געווארן זיין שליחות און ער ווערט געמשפט אויף אלעס; און עס זאל קומען אלעס אינאיינעם און טיף אריין, און דער הקדוש ברוך הוא זאל זיך אליין אפגעבן מיט זיי און נישט דורך א שליח, ווייל אויף אונאה רעכנט ער זיך אפ בכבודו ובעצמו. "ועולל למו כאשר עוללת לי" - ברענג אריבער אויף זיי דאס שלעכטס, ווי דער דין פון איינעם וואס איז שמח לאיד; און האב נישט קיין מורא אז מיר וועלן זיך פרייען, "כי רבות אנחותי ולבי דוי" - מיין הארץ איז צעבראכן אויף מיינע צרות און אויף זייער רואיגקייט, און איין קרעכץ ברעכט דאך א האלבן קערפער פון א מענטש, כל שכן וקל וחומר פילע קרעכצן. און אין דעם אלעם האבן מיר געלערנט א מוסר השכל: ווען א מענטש האט נישט קיין אייגענע זכויות, אלץ וואס בלייבט אים איבער איז צו ווייזן ווי שלעכט דער צווייטער איז - און פאר דעם איז אויך געמאכט געווארן דער גלות, אז דווקא צווישן די פעלקער זאל אויפשיינען דער ווערט פון כלל ישראל. דער אייבערשטער זאל אונדז אויסלייזן מיט א גאולת עולמים, ער זאל אונדז שיקן משיח צדקנו במהרה בימינו, און ברענגען דאס גאנצע שלעכטס פון די גויים פאר אים און זיך אפגעבן מיט זיי ווי עס פאסט פאר זיי, און אונדז אויסלייזן פון אלע אונדזערע צרות און פארוואנדלען די דאזיגע טעג אויף טעג פון שמחה, אמן ואמן.