מיר שטייען ביים סוף פון פרק א', ביי די פסוקים וואס רעדן פון ציון וואס שפרייט אויס אירע הענט און ביים מצדיק זיין דעם דין. אבער איידער מיר גייען אריין אינעם תוכן פון די פסוקים אליין, איז דא דא א וואונדערבארע סטרוקטורעלע ערשיינונג וואס עס פאסט זיך אפצושטעלן דערויף: דער סדר פון די אותיות אין דער מגילה. מגילת איכה איז אינגאנצן אויסגעשטעלט לויטן סדר פונעם אל"ף־בי"ת, נאר ווען מען קומט צו די אותיות ס', ע', פ', צ' - פלוצלונג פאסירט א שינוי. אנשטאט ס', ע', פ', צ', איז דער סדר ס', פ', ע', צ'. דער פ"א און דער עי"ן האבן געטוישט זייער פלאץ.
לאמיר ברענגען דוגמאות. אין פרק ב': "סָפְקוּ עָלַיִךְ כַּפַּיִם", נאכדעם "פָּצוּ עָלַיִךְ פִּיהֶם", דערנאך "עָשָׂה ה' אֲשֶׁר זָמָם", און דערנאך "צָעַק לִבָּם אֶל ה'" - זעט מען אז דער פ"א גייט פארן עי"ן. און אזוי אויך אין פרק ג': "סַכֹּתָה בָאַף וַתִּרְדְּפֵנוּ", "פָּצוּ עָלֵינוּ פִּיהֶם", "עֵינִי נִגְּרָה וְלֹא תִדְמֶה", און דערנאך "צוֹד צָדוּנִי כַּצִּפּוֹר". נאכאמאל דער פ"א און נאכדעם דער עי"ן. און אזוי איז אין די איבעריגע פרקים - אויסער אונדזער פרק א'.
דוקא אין אונדזער פרק ווערט דער סדר געהאלטן כהלכתו: ס' - "סִלָּה כָל אַבִּירַי"; ע' - "עַל אֵלֶּה אֲנִי בוֹכִיָּה"; פ' - "פֵּרְשָׂה צִיּוֹן בְּיָדֶיהָ"; צ' - "צַדִּיק הוּא ה'". צוויי שאלות שטייען פאר אונדז: פארוואס אין די איבעריגע פרקים איז דער סדר אנדערש, און פארוואס דא איז ער געהיט געווארן.
די גמרא אין סנהדרין (קד ע"ב) פרעגט: מפני מה הקדים פ' לע'? צוליב וואס איז פ' געקומען פאר ע'? און זי ענטפערט: בשביל מרגלים, שאמרו בפיהם מה שלא ראו בעיניהם - צוליב די מרגלים, וואס האבן געזאגט מיט זייער מויל וואס זיי האבן נישט געזען מיט זייערע אויגן. אזוי ערקלערט רש"י אויף רוב אל"ף־בי"ת'ס אין איכה. דער ריכטיגער סדר הדברים איז ע' און נאכדעם פ': וואס דו זעסט מיטן אויג - דאס זאלסטו זאגן מיטן מויל. די מרגלים האבן איבערגעדרייט דעם סדר, און האבן מקדים געווען דאס מויל צום אויג.
מען קען דאס מסביר זיין אין צוויי בחינות. איין בחינה: זיי האבן אויסגעטראכט זאכן פון זייער הארץ, געזאגט מיטן מויל וואס זיי האבן קיינמאל נישט געזען מיטן אויג. און א צווייטע בחינה: זיי זענען מלכתחילה ארויסגעגאנגען מיט אן עצה רעה, דאס הייסט שוין איידער זיי האבן געזען עפעס האבן זיי באשלאסן וואס זיי וועלן זאגן - און קומט אויס אז דאס מויל איז געווען פריער פונעם אויג. האט דער קדוש ברוך הוא געזאגט: דערפאר אויך אין דער קינה וואס באצייכנט די אבלות, דעם חורבן און דעם צער, וועט מען מקדים זיין פ' פאר ע'. אזוי ווי זייער חטא, אזוי ווערט מרמז געווען אין דער מגילה וואס קלאגט אויף וואס ס'איז אריבער אויף כלל ישראל.
דא וועקט זיך אויף א וואונדער: אויב אזוי דארף עס צו זיין - זאל ער שרייבן אזוי אינעם גאנצן ספר; און אויב נישט - זאל ער שרייבן אינעם גאנצן ספר ווי געווענליך. פארוואס איז דער גאנצער ספר פארקערט און פרק א' כסדרו? דער "תורה תמימה" ערקלערט: ווען ער זאל נישט שרייבן איין קאפיטל אינעם ריכטיגן סדר, וואלטן מיר געקענט טראכטן אז דער אלטער סדר פונעם אל"ף־בי"ת איז געווען ס', פ', ע', צ' - אפשר ביי זיי איז דאס געווען דער געווענליכער סדר. דערפאר שרייבט דער מחבר פונעם ספר קודם די ערשטע פרשה כסדרה, און לערנט אונדז אויס וויאזוי דער אל"ף־בי"ת זעט אויס; און ממילא ווען אין די איבעריגע פרקים שרייבט ער אנדערש, דערקענט מען תיכף אז דא האט ער געענדערט - און דעמאלט וועקט זיך אויף די קשיא און מיר זוכן דעם ענטפער. ווען ער וואלט אלעס געשריבן פארקערט, וואלטן מיר בכלל נישט געוואוסט אז עס איז דא דא א שינוי.
נאך א הסבר ברענגט דער "ענף יוסף" אויפן מדרש רבה. חז"ל זאגן: אפילו בשעת כישלונה פון ירושלים האבן נישט אויפגעהערט פון איר קיין אנשי אמנה. כאטש עס זענען געווען אין כלל ישראל שווערע און שרעקליכע זינד - "שָׂרַיִךְ סוֹרְרִים וְחַבְרֵי גַּנָּבִים, כֻּלּוֹ אֹהֵב שֹׁחַד וְרֹדֵף שַׁלְמֹנִים" - מענטשן פונעם כאראקטער פון די מרגלים, וואס זאגן מיט זייער מויל וואס זייערע אויגן האבן נישט געזען, און אויף דעם טוט מרמז זיין דאס מקדים זיין פ' פאר ע' אין גאנץ איכה. אבער דער ערשטער פרק קומט דיר זאגן: נישט יעדער איז געווען אזוי. אפילו בשעת כישלונה פון ירושלים זענען נאך געבליבן אין איר אנשי אמנה, געטרייע מענטשן וואס וואס זיי זעען מיטן אויג איז דאס וואס זיי זאגן מיטן מויל. ביי זיי איז געהיט געווארן דער ריכטיגער סדר - ע' און נאכדעם פ'. אין די איבעריגע פרקים, וואס באשרייבן דעם רוב עם וואס האבן מקלקל געווען, קומט אויך צום אויסדרוק דער חטא.
אין ספר "ידי משה" פונעם הייליגן רבי משה אלמושנינו ווערט מבואר אויף אן אנדער אופן: אינעם ערשטן קאפיטל באקלאגט זיך דער נביא בעיקר אויפן חורבן פון ירושלים אליין - "חֵטְא חָטְאָה יְרוּשָׁלַ͏ִם", די גאנצע באשרייבונג דרייט זיך ארום דער שטאט. און וויבאלד ער רעדט נישט דא וועגן כלל ישראל, איז נישט פאראן קיין פלאץ צו דערמאנען זייער חטא מיט מקדים זיין פ' פאר ע'. לעומת זאת אין די אנדערע קאפיטלעך איז דער עיקר קינה אויף עם ישראל: אז זיי זענען אראפגעפאלן, זיי ליידן, ווערן צעטראטן צווישן די אומות, ווערן פארטריבן - און דארט, ווען מען רעדט וועגן דעם עם, ברענגט דער פסוק צום אויסדרוק אויך דעם חטא, כדי זיי זאלן פארשטיין אויף וואס זיי ווערן באשטראפט.
דער אלשיך הקדוש פארטייטשט לויט די ווערטער פון חז"ל וועגן יאשיהו המלך, וואס איז ארויס אין מלחמה קעגן מצרים, און די שיסער פון פיילן האבן אין אים געשאסן ביז מ'האט אים דורכגעלעכערט ווי א זיב - דריי הונדערט פיילן. ירמיהו האט צוגעבויגן זיין אויער צו הערן זיינע לעצטע ווערטער, און האט געזען ווי זיינע ליפן מורמלען בשעת זיין גסיסה: "צַדִּיק הוּא ה' כִּי פִיהוּ מָרִיתִי". און אט די ווערטער זענען דאך פונקטליך דער אות צ' אין אונזער קאפיטל.
זאגט דער אלשיך: קוק ווי וואונדערבאר דאס איז. ווען ער וואלט דא אויך איבערגעדרייט דעם סדר און מקדים געווען פ' פאר ע' אזוי ווי אין די איבעריגע פרקים, וואלטן מיר בטעות צונויפגעבינדן די זאכן און געזאגט: אט האט יאשיהו המלך מורד געווען אין פי ה' מיטן זעלבן חטא וואס די מרגלים האבן געזינדיגט - ווייל גלייך נאכן מקדים זיין פ' פאר ע' קומט דאך דער אות צ', "צדיק הוא ה' כי פיהו מריתי", און פון דעם וואלטן מיר פארשטאנען אז מיט דעם האט ער מורה געווען זיין מויל, וואס ער האט מקדים געווען דאס מויל פארן אויג, אז ער איז נישט געווען קיין איש אמנה און האט גערעדט אומפאסיגע רייד. דערפאר האט דער נביא נזהר געווען אין זיין כבוד און געשריבן דא ע' און דערנאך פ' כסדר הראוי, און ערשט נאכדעם צ' - כדי מיר זאלן חלילה נישט צוטשעפען צו יאשיהו דעם חטא פון מקדים זיין פ' פאר ע', כאילו דאס איז געווען די סיבה פון זיין טויט.
אגב, ווער ס'וועט אריינקוקן אין ספר "טללי אורות" פון וואו די דברים זענען גענומען, וועט זען אז דארט זענען די ציטאטן אינגאנצן פארדרייט דורכאויס דעם גאנצן וועג. דער זכות פון הרב רובין איז גרויס, א טייערער איד, נוח עדן, נאר ס'איז מסתמא אנגעקומען צו זיינע הענט א פארדרייטער ציטאט, און ס'איז פאסיג אז ווער ס'קען זאל דאס פאררעכטן.
פֵּרְשָׂה צִיּוֹן בְּיָדֶיהָ אֵין מְנַחֵם לָהּ, צִוָּה ה' לְיַעֲקֹב סְבִיבָיו צָרָיו, הָיְתָה יְרוּשָׁלַ͏ִם לְנִדָּה בֵּינֵיהֶם. (א, יז) - ציון האט אויסגעשפרייט אירע הענט, עס איז נישטא קיין טרייסטער פאר איר; דער אויבערשטער האט באפוילן אויף יעקב אז זיינע פיינט זאלן אים ארומרינגלען, ירושלים איז געווארן ווי א נידה צווישן זיי.
צַדִּיק הוּא ה' כִּי פִיהוּ מָרִיתִי, שִׁמְעוּ נָא כָל הָעַמִּים וּרְאוּ מַכְאֹבִי, בְּתוּלֹתַי וּבַחוּרַי הָלְכוּ בַשֶּׁבִי. (א, יח) - גערעכט איז דער אויבערשטער ווייל איך האב מורד געווען אין זיין ווארט; הערט אויס, ביטע, אלע פעלקער און זעט מיין ווייטאג, מיינע בתולות און מיינע בחורים זענען געגאנגען אין געפענגעניש.
אויף "היתה ירושלים לנידה ביניהם" זאגן חז"ל: אמר רב יהודה אמר רב - לברכה. ווי א נידה וואס האט אן היתר. כלל ישראל איז געווען בבחינת נידה, און אין דעם גופא ליגט א מעלה: אן אשה נידה איז נישט קיין איסור עולם, ס'איז נישט ווי א ממזר און א ממזרת וואס האבן נישט קיין וועג זיך צו רייניגן. די נידה טובל'ט זיך אין מקוה און ווערט טהור, און א טמא מת שפריצט מען אויף אים מי חטאת, ער טובל'ט זיך און ווערט טהור. אויב אזוי, "היתה ירושלים לנידה ביניהם" - ליגט דא א גוטע בשורה, אז די טומאה איז בלויז צייטווייליג.
חֵטְא חָטְאָה יְרוּשָׁלַ͏ִם עַל כֵּן לְנִידָה הָיָתָה, כָּל מְכַבְּדֶיהָ הִזִּילוּהָ כִּי רָאוּ עֶרְוָתָהּ, גַּם הִיא נֶאֶנְחָה וַתָּשָׁב אָחוֹר. (א, ח) - א שווערן חטא האט ירושלים געזינדיגט, דערפאר איז זי געווארן ווי אן אפגעזונדערטע נידה; אלע וואס האבן איר געשעצט האבן איר פארשעמט, ווייל זיי האבן געזען איר ערווה, זי אליין האט אויך געקרעכצט און זיך צוריקגעצויגן.
פרעגט דער מהרש"א אין חידושי אגדות: שוין אין פסוק ח' קומט פאר דער לשון "לנידה" - "חטא חטאה ירושלים על כן לנידה היתה" - און פארוואס האבן חז"ל דארט נישט געדרשנ'ט "לברכה, כנידה שיש לה היתר", און נאר דא אין פסוק י"ז האבן זיי אזוי געדרשנ'ט?
און דער מהרש"א ענטפערט א פשוט'ע און וואונדערבארע תשובה. פארוואס ווערט א נידה אנגערופן מיט דעם נאמען? ווייל זי איז געווארן פארטריבן פון איר פלאץ, מלשון לנוד - "נָע וָנָד תִּהְיֶה בָאָרֶץ", "כַּאֲשֶׁר יָנוּד הַקָּנֶה". אין יענע צייטן פלעגט די נידה גיין אין אן אנדער הויז אריין, און לכל הפחות איז זי געווען אפגעזונדערט און דערווייטערט פון איר מאן. דעריבער, אין פסוק ח' קען מען טייטשן דעם פסוק כפשוטו, אן דעם וואס מען זאל בכלל צוקומען צום ענין פון אן אשה נידה: "חטא חטאה ירושלים על כן לנידה היתה" - ווייל זי האט געזינדיגט, איז זי פארטריבן געווארן אין גלות און געווארן נע ונד פון איר פלאץ. און דער בעל הדרשה האט דארט איבערגעלאזט דעם פסוק כפשוטו.
אבער ביי אונזער פסוק קען מען נישט אזוי טייטשן. "היתה ירושלים לנידה ביניהם" - וואס מיינט "ביניהם"? אויב "נידה" איז א לשון פון גלות, ווי קען מען זאגן אז זי איז פארטריבן געווארן אין גלות "צווישן זיי"? על כרחך אז דא איז די כוונה צו א נידה ממש, ווי אן אשה נידה. און וויבאלד מען מוז אזוי טייטשן, קומט תיכף דער בעל האגדה און לערנט אונז אז די זאך איז לברכה: פונקט ווי א נידה האט אן היתר, אזוי אויך ירושלים - הגם כביכול זי איז מנודה און אפגעזונדערט, האט זי אן היתר און זי האט א תקנה.
וואס איז דער פארגלייך צו א נידה? ערקלערט דער משך חכמה א געוואלדיגע זאך. חז"ל זאגן: א נידה וואס גייט דורך צווישן צוויי מענטשן - אדער הרג'עט זי איינעם פון זיי, אדער מאכט זי א קריגעריי צווישן זיי. דער ענין פון טומאת נידה איז זייער הארב און שווער, און דער רמב"ן ברענגט שוין אז פרויען אין די טעג פון זייער מחזור, ווען זיי האבן אנגערירט רויזן אדער איידעלע זאכן - האבן זיי גורם געווען אז זיי זאלן פארוועלקט ווערן. משמע אז היינטיגע צייטן זענען אלע טומאות שוואכער געווארן, און אויך די דאזיגע טומאה איז שוואכער געווארן - נישט אז עס איז געווארן מותר חלילה, נאר אז מען זעט שוין נישט דעם ממשות'דיגן און שפירבארן היזק. אבער לויט חז"ל איז דאס געווען דער כוח.
פון דא האבן מיר אמאל ערקלערט אין די שיעורים איבער מגילת אסתר: וואס האט אסתר געזען צו לאדן המן און אחשורוש צוזאמען צום משתה? דאס איז געווען איר חשבון. עס ווערט געברענגט אז אסתר האט פירסה נידה געווען, און זי האט געזאגט: איך וועל דורכגיין צווישן זיי - אדער וועט איינער פון זיי שטארבן, אדער וועלן זיי זיך צוקריגן. אויב המן און אחשורוש וועלן זיך צוקריגן, מה טוב; און אויב איינער פון זיי שטארבט - איז ביי זיי געווען א כלל אז ווען איינער פון די שרים שטארבט, בטל'ט מען די גזירה, ווייל מען זאגט אז מסתמא איז דאס א שטראף פון הימל. און צום סוף זענען ביידע זאכן צוזאמען מקוים געווארן: זיי האבן זיך סיי צוקריגט, און סיי ער האט געהאנגען המן'ען.
און אזוי אויך ביי כנסת ישראל: "ציווה ה' ליעקב סביביו צריו" - כלל ישראל געפינט זיך צווישן די פעלקער ווי א נידה וואס גייט דורך צווישן צוויי מענטשן, און דערפאר אדער הרג'עט זי איינעם פון זיי אדער מאכט זי א קריגעריי צווישן זיי. זאגט דער משך חכמה: און דאס איז די ישועה פאר אידן אין די לענדער פון זייער גלות. דורך דעם וואס מיר זענען "לנידה ביניהם" און מיר זענען גורם פאר זיי היזק און מחלוקת - דורך דעם ווערן מיר געראטעוועט.
און מען קען צולייגן אין דעם אויך בדרך פשט: דאס וואס באשיצט און היט אויף אונז אין די לענדער פון אונזער גלות איז דער עצם פאקט וואס מיר זענען "לנידה ביניהם", אפגעזונדערט און דערווייטערט. יעדעס פלאץ וואו מיר זענען געווען נאנט צו די גוים - דארט פונקט האט מען גערודפ'ט כלל ישראל אויפ'ן שווערסטן אופן, און מיר האבן שוין גערעדט דערפון אין דער פארגאנגענהייט. און אין די ערטער וואו כלל ישראל איז געווען ווי א נידה - דארט האבן זיי געהאט א קיום.
אבער דער עיקר כוונה פונעם משך חכמה ליגט מרומז אינעם לשון הפסוק אליין: "ציווה ה' ליעקב סביביו צריו" - די וואס זענען ארום אים ווערן פיינט איינער צום צווייטן, זיי זענען פארוויקלט אין קריגערייען איינער מיט'ן צווייטן. און פארוואס? "היתה ירושלים לנידה ביניהם" - וויבאלד זי איז ווי א נידה וואס גייט דורך צווישן זיי, ווערן די גוים פון ביידע זייטן פיינט איינער צום צווייטן. און דאס איז די שמירה פון כלל ישראל, ווייל באמת אויב די אומות העולם וואלטן זיך פאראייניגט - וואלט נישט געווען קיין קיום פאר'ן אידישן פאלק.
אזוי ווי די גמרא זאגט אויף גרממיא של אדום, אז זיי זענען דריי הונדערט קעניגרייכן, און ווען זיי וואלטן זיך פאראייניגט - וואלט די גאנצע וועלט נישט געקענט ביישטיין פאר זיי. און ווען האבן זיי זיך פאראייניגט? אינעם צווייטן וועלט-קריג, ווי באקאנט און מפורסם, ווען דאס צעטיילטע דייטשלאנד האט זיך פאראייניגט אונטער דער הערשאפט פונעם דריטן רייך, און כמעט איינגענומען די גאנצע וועלט אינגאנצן. און אויף דעם בעט יעקב אבינו: "זְמָמוֹ אַל תָּפֵק" - רבונו של עולם, נעם אים נישט אראפ דעם צוים. ווייל אויב דער צוים ווערט אראפגענומען פון דעם בולדאג און זיי פאראייניגן זיך - אוי און וויי צו אונז.
וואס האלט דאס אידישע פאלק ביים לעבן? זאגט דער משך חכמה: דאס וואס די פעלקער זענען צעקריגט, צעשפאלטן און צעטיילט צווישן זיך. און נישט בלויז די גוים. אויב מען קוקט אריין, זענען די שומרי תורה אין ארץ ישראל נאך אלץ א מיעוט - כאטש די זאך ענדערט זיך כסדר, אבער נאך אלץ א מיעוט. ווען די פרייע פארטייען וואלטן זיך פאראייניגט - מיר האבן דאך געזען וואס מיר זענען דורך: כמעט ווי זיי האבן אלעס אפגעשניטן, נישטא קיין ישיבות, נישטא קיין תלמודי תורה, נישטא קיין כולל יונגעלייט, פון יעדן שטאנדפונקט האט מען נישט געקענט עקזיסטירן. עס איז א חסד ה' אז אויך די וואס זענען ווייט פון מצוות זענען נישט פאראייניגט. ווען זיי וואלטן זיך פאראייניגט און אויפגעשטעלט א ממשלת אחדות און די שומרי מצוות אינדרויסן - ווער ווייסט וואס וואלט געבליבן פון די שומרי מצוות. תמיד זענען די וואס זוכן אונז שלעכטס צעטיילט צווישן זיך, און דאס איז וואס היט אויף אונזער קיום.
א שעפעלע צווישן זיבעציג וועלף - פארוואס עקזיסטירן מיר נאך? טראכט נאר וועגן די אראבער ארום אונז: ווען זיי וואלטן מחליט געווען אויפצושטיין און מארשירן קיין ירושלים, סתם אזוי גיין, אן קיין שום מלחמה - וואלט מען געווען פארפאלן. וואס האלט אונז אויף? דאס וואס די סוניס פיינט האבן די שיאיטן, און פיינט האבן די איראקער, און די סיריער, און על-קאידא, און דאעש, און קאטאר, און סאודי-אראביע - יעדער פיינט דעם צווייטן אויף אן אופן וואס מען קען נישט גלייבן. עס איז נישטא קיין איין אראבישע קאנפערענץ וואס ענדיגט זיך מיט שלום; תמיד ענדיגט עס זיך מיט מחלוקות און קריגערייען - קריגערייען איבער נאפט, קריגערייען איבער הערשאפט, און וואס נישט. ביז מען הערט ווי די סאודיער שרייען אין דער וועלט קעגן די איראנער מער ווי מיר שרייען, ווייל זיי שפירן זיך נאך מער באדראעט.
אונזער מזל איז אז זיי עסן אויף איינער דעם צווייטן. אכט יאר האט אנגעהאלטן א בלוטיגע מלחמה צווישן איראן און איראק. וואס ראטעוועט אונז איז דאס וואס זיי זענען פארנומען איינער מיטן צווייטן: האבן זיי דען צייט פאר אונז? פריער זענען געווען די סטראשונקעס און די פאדערונגען אויפן גולן, און היינט איז זייער גאנצע פארלאנג בלויז צו בלייבן ביים לעבן. דער טעמפא איז טאקע נאך נישט גענוג, אבער זיי ארבעטן דערויף. און וואס מיר דארפן פארשטיין איז אז דאס איז וואס האלט אונז אויף: "צִוָּה ה' לְיַעֲקֹב סְבִיבָיו צָרָיו הָיְתָה יְרוּשָׁלִַם לְנִדָּה בֵּינֵיהֶם" - ווי א נדה וואס גייט דורך צווישן זיי, אזוי ווערן אלע ארום שונאים איינער צום צווייטן, און אלע קריגן זיך איינער מיטן צווייטן, ווייל ירושלים איז געווארן ווי א נדה צווישן זיי.