פרק א' אין מגילת איכה גייט און שילדערט דעם טיפן מצב פון ירושלים, און אינמיטן קומט אן א פסוק וואס איז דאס הארץ פון דער גאנצער קינה. ביז אהער האט כנסת ישראל אויסגערעכנט די צרות איינע נאך די אנדערע, און אין פסוק ט"ז שטעלט זי זיך אפ און זאגט: איר ווילט וויסן אויף וואס איך וויין באמת? לאמיר זיך אפשטעלן אויף דעם פסוק לענגאויס, לויט די ווערטער פון די מפרשים און מדרשים, און זען וויפיל טיפקייטן עס ליגן אין דעם.
עַל־אֵלֶּה אֲנִי בוֹכִיָּה עֵינִי עֵינִי יֹרְדָה מַּיִם כִּי־רָחַק מִמֶּנִּי מְנַחֵם מֵשִׁיב נַפְשִׁי הָיוּ בָנַי שׁוֹמֵמִים כִּי גָבַר אוֹיֵב׃ - אויף די אלע וויין איך, מיין אויג מיין אויג רינט אראפ וואסער, ווייל עס האט זיך דערווייטערט פון מיר דער מנחם וואס קערט אום מיין נפש, מיינע קינדער זענען געווארן פארלאזט און פארציטערט ווייל דער שונא האט געזיגט.
זאגט דער הייליגער אלשיך: כנסת ישראל קלאגט דא אויף דעם וואס די שכינה האט זיך דערווייטערט פון אונז. אויף אלע גרויסע צרות וואס מען האט פריער אויסגערעכנט - "סלה כל אבירי אדנ-י בקרבי, קרא עלי מועד לשבור בחורי, גת דרך אדנ-י לבתולת בת יהודה" - אויף דעם אלעם האבן מיר געשוויגן און פארטראגן. אבער ווייסט איר אויף וואס איך וויין באמת? "על אלה אני בוכיה, עיני עיני יורדה מים". אויף וואס? "כי רחק ממני מנחם משיב נפשי" - אויף דעם וואס דער הקדוש ברוך הוא האט זיך דערווייטערט פון אונז. ווייל ווי מיר האבן מסביר געווען, א חלק פונעם גלות און א חלק פונעם ליידן וואס מיר גייען אדורך איז די מחיצת הברזל וואס האט אפגעטיילט צווישן אונז און אונזער פאטער אין הימל. אויף דעם איז פאסיג צו וויינען. און אזוי ווי עס איז "רחק ממני מנחם", אז דער הקדוש ברוך הוא געפינט זיך שוין נישט מער מיט מיר, ממילא "היו בני שוממים כי גבר אויב" - דער שונא קען שוין באווייזן צו זיגן, דער שונא קען אונז בייקומען. אויף די זאכן איז באמת פאסיג צו קלאגן.
דער בעל 'לחם דמעה' שטעלט זיך דא אפ אויפן לשון: עס שטייט נישט "על אלה אני בוכה" נאר "בוכיה". "בוכה" איז א פועל, "בוכיה" איז א תואר - די דאזיגע פרוי איז א בוכיה, אזוי ווי א בכיינית. דאס הייסט: פון גרויס געוויין ווער איך שוין אנגערופן מיטן נאמען בוכיה, איינע וואס וויינט תמידיות'דיג. דאס איז נישט קיין איינמאליג געוויין און נישט קיין מאמענטאל געוויין. און מיט דעם צייכענען זיך אויך אויס די צרות אליין: נישט א זאך וואס איז געווען און איז פארביי, נאר "בוכיה" - ווייל יעדעס יאר פון פריש וויינען מיר און טרויערן מיר אויפן חורבן בית המקדש.
אויף דעם פסוק זאגן חז"ל אין דער סוגיא פון קמצא ובר קמצא אין מסכת גיטין: א מעשה איז געווען מיטן זון און דער טאכטער פון רבי ישמעאל בן אלישע וואס זענען געווען אויסערגעוואנליך שיין, און זיי זענען גענומען געווארן אין געפענגעניש צו צוויי אדונים. זיי זענען געווען קנעכט, גאר שיינע לייט, קינדער פון אן חשוב'ער משפחה - קינדער פונעם כהן גדול רבי ישמעאל בן אלישע. האבן זייערע בעלי בתים געזאגט איינער צום צווייטן: קום לאמיר זיי צוזאמשטעלן און מיר וועלן זיך צעטיילן מיט די קינדער וואס וועלן געבוירן ווערן. מען האט זיי אריינגעפירט אין איין חדר זיי חתונה צו מאכן, און זיי האבן נישט געוואוסט איינער פונעם צווייטן אז זיי זענען א ברודער און א שוועסטער. איז דער געזעסן אין איין ווינקל און געוויינט, און יענע איז געזעסן אין יענעם ווינקל און געוויינט - ער זאגט: איך, א זון פון א כהן גדול פון אזא מיוחס'דיגע משפחה, זאל חתונה האבן מיט א שפחה? און זי זאגט: איך, א טאכטער פון א כהן גדול פון אזא מיוחס'דיגע משפחה, זאל חתונה האבן מיט א קנעכט? ווי נאר עס איז אויפגעגאנגען דער עמוד השחר האבן זיי זיך דערקענט, זענען זיי געפאלן איינער אויפן צווייטן און אויסגעבראכן אין א ביטער געוויין ביז זייער נשמה איז אויסגעגאנגען. און אויף זיי האט ירמיהו מקונן געווען: על אלה אני בוכיה, עיני עיני יורדה מים. אויף אזעלכע זאכן איז באמת פאסיג צו וויינען.
און אין איכה רבתי ווערט געברענגט: אספסיאנוס קיסר האט אנגעפילט דריי שיפן מיט גדולי ירושלים כדי זיי צו פירן צום קלון פון רוים, זיי צו פירן, השם ירחם, צום מארק פון די פרוצות. זענען זיי אויפגעשטאנען און האבן זיך אליין אריינגעווארפן אין ים. אויך אויף דעם זאגט דער מדרש אז עס איז ארויסגעגאנגען א בת קול און גערופן: על אלה אני בוכיה, עיני עיני יורדה מים.
דער רב מגרמייזא באמערקט אן אינטערעסאנטע זאך: פארוואס איז פאראן אן הפסק צווישן דעם ערשטן "עיני" און דעם צווייטן "עיני"? עס איז א רמז צו זאגן אז עס איז געווען אן הפסק צווישן חורבן בית ראשון און חורבן בית שני. "עיני עיני" - צוויי אויגן: איין אויג איז בית ראשון, דאס צווייטע אויג איז בית שני, און ווען ביידע זענען חרוב געווארן טרערן ביידע אויגן. און פארוואס נישט צוזאמען? ווייל עס זענען געווען זיבעציג יאר פון גלות און נאך פיר הונדערט און צוואנציג יאר וואס בית שני איז געשטאנען. דעריבער האט ער געמאכט אן הפסק צווישן זיי, דיר צו זאגן אז די חורבנות זענען נישט געווען נאכאנאנד, נאר מיט אן הפסק פון יארן. און נאך אן הסבר: "עיני עיני" קומט מרמז זיין אויף צוויי סנהדראות וואס עס פאסט צו קלאגן אויף זיי - איין סנהדרין און א צווייטע סנהדרין, און זיי זענען נישט ענליך איינע צו דער צווייטער, ווייל איינע איז סנהדרין גדולה און די צווייטע איז סנהדרין קטנה, און דעריבער זענען זיי געזאגט געווארן באזונדער איינע פון דער צווייטער.
דער בעל 'בניין דוד' ערקלערט פארוואס ירושלים זאגט "רחק ממני מנחם", און ער ברענגט פריער א משל. צוויי קרעמער האבן געוואוינט אין איין שטאט, ראובן און שמעון. אנפאנג האט געשיינט ראובן'ס מזל און יעדער האט געקויפט ביי אים, און ביי שמעון האבן נאר געקויפט זייער ווייניג מענטשן - ווער עס איז געבליבן שטעקן אן מילך צען אזייגער ביינאכט איז געלאפן צו שמעון, ווייל ראובן איז שוין געווען פארמאכט. מיט דער צייט, ווי באקאנט איז אלעס אן ענין פון מזל און סייעתא דשמיא, האבן זיך אנגעהויבן מינערן ראובן'ס קונים און עס האבן זיך געמערט די קונים ביי שמעון. צי פאסט דען אז שמעון זאל גיין טרייסטן ראובן'ען און אים זאגן: טרייסט זיך, נישט געפערליך, בעזרת השם וועלן די קונים צוריקקומען צו דיר? איך האב דאך באקומען זיינע קונים צו מיר - זאל איך אים טרייסטן מיט א זאך וואס וועט מיר ברענגען א שאדן? זאל איך אריינשיסן אין מיין אייגענער פוס?
און דער נמשל: "אמלאה החרבה" - חז"ל זאגן אז ירושלים איז נאר פול געווארן פון דעם חורבן פון צור. ווען צור ווערט חרוב ווערט ירושלים פול, און ווען ירושלים ווערט חרוב ווערט צור פול. די קליפה און די קדושה זענען צרות איינע צו דער צווייטער: ווען די קליפה גייט ארויף גייט די קדושה אראפ, און ווען די קדושה גייט ארויף גייט די קליפה אראפ. דעריבער קלאגט כנסת ישראל: רחק ממני מנחם. ווער וועט מיך טרייסטן? די גוים? אדרבה, פון מיין חורבן זענען זיי געבויט געווארן. אויב ער וועט מיך טרייסטן און זאגן "טרייסט דיך, דו וועסט נאך צוריק ווערן גרויס" - אויף וועמענס חשבון? כדי איך זאל זיין גרויס דארף ער זיין קליין, צור דארף חרוב ווערן כדי ירושלים זאל געבויט ווערן. ממילא, רבונו של עולם, דער אוממעגליכער מצב האט גורם געווען אז רחק ממני מנחם: קיינער קומט מיך נישט טרייסטן, ווייל ווער עס טרייסט מיך זאגט בעצם א שלעכטע זאך אויף זיך אליין.
דער בעל 'לחם דמעה' ערקלערט בדרך רמז: "על אלה אני בוכיה" - מיר האבן געהאט דעם חטא פון "אלה", "אלה אלהיך ישראל". אלס תוצאה פונעם מעשה העגל איז די שכינה נסתלק געווארן, "רחק ממני מנחם". און ווער איז "משיב נפשי"? דאס איז דער הקדוש ברוך הוא וואס האט משיב געווען מיין נפש ווען איך בין געשטאנען ביים הר סיני, וואס עס שטייט אז פרחה נשמתם און דער הקדוש ברוך הוא האט צוריקגעברענגט זייער נפש. און צוליב דעם "היו בני שוממים": דורך די לוחות זענען מיר געווען בני חורין פון שעבוד מלכויות, בני חורין פון מלאך המוות, בני חורין פונעם יצר הרע. און יעצט איז געקומען דער שונא, "כי גבר אויב", און דורך דעם זענען מיר צוריק געווארן פארוויסט - מיר זענען נישט קיין בני חורין, עס איז פאראן שעבוד מלכויות, און עס הערשט איבער אונז דער מלאך המוות. און די ווארצלען פון דעם אלעם ליגן אינעם חטא העגל.
נאך זאגט דער בעל 'לחם דמעה': איינער פון די נעמען פון משיח איז דאך מנחם שמו. "רחק ממני מנחם משיב נפשי" - מיר האבן געהאפט אויף דער גאולה, און איך זע ווי זי ווערט אלץ ווייטער און ווייטער. ווען וועלן מיר שוין זוכה זיין עס זאל קומען מנחם משיב נפשי, ווען דעמאלט ווערט נתבטל דער יצר הרע און עס ווערן נתבטל אויך די מלחמות, און דורך דעם וועט מען סוף כל סוף זען עין בעין בשוב השם ציון.
און מען קען נאך זאגן בדרך רמז: "תורת ה' תמימה משיבת נפש". עס איז באקאנט וואס די מקובלים זאגן, ווי עס ווערט געברענגט אינעם ספר 'משנת הגלגולים', אז די תורה איז "תמימה משיבת נפש": אויף א געווענליכן אופן, ווען א מענטש זינדיגט דארף ער צוריקקומען אין א גלגול, אבער דורך דעם וואס ער פירט אויס די מצוות השם איז ער משיב זיין נפש אן דעם וואס ער זאל דארפן צוריקקומען אין א גלגול - ער פארריכט, און די נפש דארף נישט צוריקקומען. לויט דעם איז "רחק ממני מנחם משיב נפשי": משיח האט זיך דערווייטערט פון מיר, און ממילא אויך די השבת הנפש, און איך דארף נאך א גלגול און נאך א גלגול, ביז די נפש וועט צוריקקומען און פארריכטן וואס זי האט פוגם געווען.
אין גלות מצרים איז געווען א שרעקליכער צער און א גרויסער ווייטאג, און פונדעסטוועגן ווערט זי נאך אלץ פאררעכנט פאר א לייכטערער גלות אין פארגלייך צו דעם וואס מיר גייען דורך היינט, און דאס איז אין צוויי זאכן. דאס ערשטע: "רחק ממני מנחם" - אין מצרים זענען געווען צוויי הונדערט און צען יאר, און דא זענען מיר שוין צוויי טויזנט יאר אין גלות, די נחמה האט זיך דערווייטערט פון אונז. און דאס צווייטע: אין מצרים איז געווען "פרו וישרצו וירבו ויעצמו", בעת דא "היו בני שוממים כי גבר אויב" - מען ווערט אלץ ווייניגער און ווייניגער. זעט מען דאך אז מיר זענען געשלאגן געווארן דאפלט קעגן גלות מצרים.
דער מגיד מדובנא אין 'קול יעקב' ברענגט א משל. איין עשיר האט געהאט אן איינציגע טאכטער מיט באזונדערע מעלות, און זי האט געוואלט חתונה האבן בלויז מיט א באזונדערן בחור אזוי ווי זי, נישט מיט יעדן וואס מ'האט איר פארגעשלאגן, נאר אפווארטן אויף דעם וואס איז ראוי פאר איר. ס'איז אדורך א לאנגע צייט, און זי האט געבעטן פונעם אויבערשטן ער זאל איר צושיקן א זיווג הגון - און ער האט איר טאקע צוגעשיקט: א שיינער בחור, א וואונדערליכער אומן אן א גלייכן, און אפילו די כלי מלאכה פון יענער פיינער אומנות וואס ער איז געווען בקי דערין זענען געווען ווערט אן הון רב. זי האט געזען אז ער איז מסודר פון אלע בחינות - סיי פון דרויסן, סיי אין מידות און סיי אין פרנסה - און זי האט חתונה געהאט מיט אים.
נישט לאנג דערנאך, האט מען אויסגעטראכט אויף אים אן עלילת שווא און ער איז געווען געצוואונגען צו פארלאזן די שטאט. האט די פרוי אויסגעבראכן אין א געוויין: אזוי לאנג האב איך געווארט אויף דיר, אזוי שטארק האט מען געווארט אויף דעם זיווג, און יעצט גייסטו אוועק? ער האט פרובירט איר צו טרייסטן אבער ס'האט נישט געהאלפן. האט ער איר געזאגט: איך וועל איבערלאזן ביי דיר א משכון צו פארזיכערן אז איך וועל צוריקקומען. האב נישט קיין מורא אז איך וועל גיין אין א ווייטן פלאץ, זיך דארט באזעצן און פארגעסן אז איך האב א ווייב. מען פארטרייבט מיר פון שטאט און איך האב נישט קיין ברירה, אבער איך צוזאג דיר איך וועל דיך געדענקען און טאן אלעס מעגליך צוריקצוקומען. וואס האט ער געטאן? די טייערע און באזונדערע כלי אומנות האט ער איבערגעלאזט ביי איר, און געזאגט: יעצט קענסטו זיין רואיג, ווייל אן זיי בין איך ווי אן הענט, זיי זענען מיר מוכרח צו מיין מלאכה.
עס זענען אדורך פילע טעג, און איין מענטש האט איר באגעגנט. האט זי אים געפרעגט: דו ביסט דאך געקומען פון יענע מדינה וואו מיין מאן געפינט זיך, אפשר האסטו געהערט וואס מאכט ער און ווען ער וועט צוריקקומען? האט ער איר געזאגט: לויט מיין מיינונג וועט ער שוין מער נישט צוריקקומען, לאז אפ, א שאד אויף דיין צייט, בוי דיר נישט קיין האפענונגען. האט זי אים געזאגט: מיין הערר, דו מאכסט א טעות - זיינע אלע טייערסטע כלי אומנות האט ער איבערגעלאזט אין מיינע הענט, און פאר זיי וועט ער זיכער צוריקקומען! יענער האט אויסגעפלאצט אין א געלעכטער און געזאגט: פרוי, מיינסט טאקע אז דיין מאן האלט נאך ביים זעלבן פאך? דיין מאן האט געטוישט זיין פרנסה, און היינט דארף ער מער נישט די כלים. אפילו אויב דו וועסט זיי אים צוריקגעבן - גייט עס אים שוין בכלל נישט אן, און צו האפן אז ער וועט צוליב דעם צוריקקומען האסטו גארנישט. די פרוי האט דאס געהערט און אויסגעבראכן אין א געוויין, פארשטייענדיג אז אויב אזוי זענען די שאנסן אז ער זאל צוריקקומען זייער קליין.
וואס איז דער נמשל? פאר יעדער מדינה און פאר יעדן פאלק האט דער הקדוש ברוך הוא געגעבן מלכים און שרים, אבער פאר עם ישראל האט ער געגעבן דאס שענסטע און טייערסטע - ארץ ישראל. פילע האבן זי געוואלט און פילע האבן געשטרעבט צו איר, און אויך היינט זעט מען וויפיל פרעמדע הענט גלוסטן צו איר, אבער דער הקדוש ברוך הוא האט זי משדך געווען פאר אונז. זאגט דער מדרש אז זיי האבן זיך משתעשע געווען איינער מיט דעם אנדערן: עס איז פאראן א לאנד וואס איז שיין פאר אירע איינוואוינער אבער אירע איינוואוינער זענען נישט באליבט אויף איר, און ס'איז פאראן א לאנד וואס אירע איינוואוינער זענען באליבט אויף איר אבער זי איז נישט שיין פאר אירע איינוואוינער - אבער דא איז א זיווג מן השמים, ארץ ישראל איז באליבט אויף אונז און מיר זענען באליבט אויף איר. ארץ ישראל איז א באזונדערער מקום: אווירא דארץ ישראל מחכים, און די מצוות התלויות בארץ וואס דורך זיי איז מען משיג עצומ'דיגע השגות. און אזוי איז דער זיווג געווען הפלא ופלא.
נאר מיט דער צייט האבן כלל ישראל פארדארבן זייערע וועגן, און עס איז נגזר געווארן אויף זיי די גזירת גלות. און וואס וועט פארזיכערן אז מיר וועלן צוריקקומען? וואס וועט פארזיכערן אז מיר וועלן נישט פארגעסן דעם זיווג, אז מיר וועלן נישט אויפבויען שיינע פאלאצן אין פרעמדן לאנד און אינגאנצן פארגעסן אז מיר זענען פארטריבן פון אונזער לאנד? וואס האט דער הקדוש ברוך הוא געטאן? ער האט צוגענומען פון אונז אונזערע כלי אומנות. און וואס זענען אונזערע כלי אומנות? די גוטע מידות וואס פעלן אויס צום לימוד התורה, אהבת השם, די קדושה וטהרה, די טיפע חכמה, נבואה און רוח הקודש, און די זיסקייט און געשמאק פון תורה און מצוות. דוד המלך זאגט "מתוקים מדבש ונופת צופים" - ווער פון אונז האט שוין געשפירט אזא זיסקייט ווי דוד המלך האט געשפירט? דאס אלעס האט מען צוגענומען פון אונז, מיר שפירן נישט אזא זיסקייט און מיר שפירן נישט אזא געשמאק. און דאס אלעס איז כדי מיר זאלן זיצן אין גלות און זאגן: אוי, ווי שטארק עס פעלט אונז ארץ ישראל, ווי שטארק עס פעלט אונז די זיסקייט, דער טעם און די התלהבות אין עבודת השם! רבונו של עולם, גיב אונז שוין די געלעגנהייט צוריקצוקומען - "שלח אורך ואמתך המה ינחוני, יביאוני אל הר קדשך ואל משכנותיך, ואבואה אל מזבח אלהים אל אל שמחת גילי", מיר זאלן שוין זוכה זיין זיך צו פרייען מיט די מצוות פונעם אויבערשטן. מיר טוען דא די מצוות אן קיין חשק און אן קיין ברען - רבונו של עולם, געב אונז שוין צוריק אונזערע כלי מלאכה!
און דאס אלעס העלפט און שטעכט אונז צוריקצוקומען קיין ארץ ישראל נאר ווען מיר מאכן אונזער תורה קבע און די מלאכה עראי, ווייל דעמאלט זאגט א מענטש: וואו איז דער טעם וואס מ'האט געשפירט ביים לערנען? וואו איז דער ברייטער קאפ משיג צו זיין און פארשטיין די סוגיא על בוריה? ווי ווייט איז דאס פון אונז - נו, רבונו של עולם, ווען וועסטו אונז שוין אויסלייזן און צוריקברענגען קיין ארץ ישראל? אבער אין דעם מאמענט וואס מיר הערן אויף צו הארעווען אין תורה, אין דעם מאמענט וואס די מצוות שטייען שוין נישט בראש מעיינינו, דעמאלט איז דאס צוריקקומען קיין ארץ ישראל טאקע שיין, אבער ס'איז נישט אונזער לעבנס-שפייז און נישט אויף דעם קוקן מיר ארויס. און וואו איז דער חשק צו תורה און מצוות? מיר האבן געטוישט אונזער פאך. מיר זענען אנגעקומען צו א מצב וואס מיר זוכן נישט דעם אויבערשטן, און ממילא די דערווייטערונג פון תורה און די קרירות אין מצוות טוט אונז שוין מער נישט וויי.
צו וואס איז דאס ענליך? צו א מענטש וועמענס הויז איז פארברענט געווארן, א טייער הויז פול מיט חפצי חמדה, און עס קומט איינער און טרייסט אים אז ער וועט געהאלפן ווערן מיט א בן זכר. איז דאס דען א נחמה? איך פריי זיך און דאנק, ס'איז א גרויסע שמחה פאר מיר, אבער דאס טרייסט מיר דאך נישט אויפן פארלוסט פונעם הויז, דאס איז דאך בכלל נישט ממין הצרה. און דאס איז וואס מיר זאגן: "רחק ממני מנחם משיב נפשי". ווייל וואס זאגט אונז דער נביא פאר? רוחניות'דיגע הצלחה, קירבת אלוקים, "ומלאה הארץ דעה את ה' כמים לים מכסים", "בחוריכם חזיונות יראו", "ודברתי על הנביאים ואנכי חזון הרביתי", "כי כולם ידעו אותי למקטנם ועד גדולם". אבער דער אמת איז - טרייסט אונז דאס דען? זאגט כנסת ישראל: רחק ממני מנחם משיב נפשי, ווייל איך גלוסט היינט צו אנדערע זאכן און איך זוך מיר אנדערע פאכן, און יענע כלי אומנות ציען מיר שוין נישט צוריקצוקומען, און יענע הבטחות רעדן שוין נישט צו מיר ווי עפעס פאר וואס ס'לוינט זיך צו מוטשען. דאס ווייזט צו וואספארא שפלת'דיגן מצב מיר זענען אראפגעפאלן: די נחמות רעדן נישט צו אונז, זיי זענען נישט משיב די נפש, ווייל אונזערע שטרעבונגען זענען אנדערע, אונזערע האפענונגען זענען אנדערע און אונזערע ערווארטונגען זענען אנדערע; מיר זענען געווארן חומריות'דיגע און גשמיות'דיגע מענטשן, און ווען דער נביא רעדט צו אונז פון רוחניות'דיגע מושגים - איז עס זייער שיין, אבער מיר האלטן שוין נישט דארט. און אויף דעם איז "אני בוכיה": פארוואס שטרעבן מיר נישט צו יענע וואונדערליכע הבטחות פון עליה אין רוחניות און זיך דערנענטערן צום אויבערשטן? פארוואס איז דאס נישט בראש מעיינינו? אויף די זאכן איז באמת ראוי צו קלאגן.
דער ספר 'ענף יפה' ברענגט א וואונדערליכע זאך. דער זוהר הקדוש זאגט אויף "על אלה אני בוכיה" - אויפן עון פון "אלה אלהיך ישראל אשר העלוך מארץ מצרים", דאס הייסט אויפן חטא העגל, וואס איז דער חטא וואס האט אונז אנגעמאכט אלע צרות, ווי עס שטייט "וביום פקדי ופקדתי" - דער הקדוש ברוך הוא רעכנט זיך יעצט אפ מיט אונז אויף וואס ס'איז דעמאלט געווען. דער חטא העגל איז די סיבה פאר אלע צרות וואס זענען געקומען דערנאך, פאר ביידע חורבנות פון בית המקדש. און וואו איז דאס מרומז? "אני בוכיה" - ראשי תיבות א"ב, דיר צו זאגן: אויף וואס איז דאס געוויין אין חודש אב? אויף "אלה", אויפן ענין פון "אלה אלהיך ישראל".
און מ'קען מוסיף זיין אויף דעם יסוד נאך א וואונדערבארע הוספה. עס איז דאך באקאנט אז עס איז געווען נאך אן ענין צוליב וועלכן מיר האבן באצאלט דעם פרייז פונעם חורבן, און דאס איז דער חטא המרגלים: "אתם בכיתם בכיה של חנם, חייכם שתהיו בוכים בכיה לדורות". דארט איז געווען א געוויין אויף דעם וואס דער אויבערשטער ברענגט אונז קיין ארץ ישראל צו פאלן מיטן שווערד - א בכיה של חנם, און דער הקדוש ברוך הוא האט געזאגט: דו פאראכטסט דאס לאנד? דו וועסט וויינען אן אמת'ע בכיה אז דאס לאנד וועט פארלאזט ווערן פון דיר אין דער דאזיגער נאכט, אין דער נאכט פון תשעה באב. און אויב אזוי איז נישט נאר די ערשטע סיבה מרומז דא, נאר אויך די צווייטע.
און איך וועל מקדים זיין א קליינע הקדמה אין דקדוק: עס איז פאראן א מושג פון "לוקח אחרת עמו", אז א ווארט אדער צוויי וואס זענען געשריבן אין אנפאנג ציהען זיך אויך צום המשך הפסוק. אזוי ווי "שלא שם חלקנו כהם וגורלנו ככל המונם" - וואס מיינט "גורלנו ככל המונם"? נאר דאס "שלא שם" פון אנפאנג ציט זיך אויך ווייטער: שלא שם חלקנו כהם, ושלא שם גורלנו ככל המונם. לויט דעם קען מען מסביר זיין: עס קומט דער מקונן און זאגט, אויף וואס איז "עיני עיני יורדה מים"? "עיני עיני" זענען די צוויי בתי המקדש, בבחינת מחמד עיני. און אויף וואס? אויף צוויי סיבות: די ערשטע - "על אלה", אלה אלהיך ישראל; און די צווייטע - "על אני בוכיה", איר האט געוויינט א בכיה של חנם. אויף די דאזיגע צוויי חטאים רינט מיין אויג וואסער, איך וויין אויפן חורבן פון די צוויי בתי המקדש צוליב די צוויי פריערדיגע חטאים וואס זענען געווען בעוכרינו: מעשה העגל און דאס וויינען שלא במקומו. און מען קען אויך זאגן אז דער כפול לשון "עיני עיני" איז מרמז: פאר וואס זענען געווען צוויי חורבנות? ווייל עס זענען געווען צוויי חטאים - חטא העגל און חטא המרגלים.
אינעם ספר 'מאור עיניים' שרייבט ער אז אינעם ווארט "על" ליגט א רמז צו די אמת'ע סיבות פונעם געוויין. חז"ל זאגן אז שני סרסורי עבירה זענען ראשי תיבות ע"ל - עין ולב: די אויגן זעען און דאס הארץ גלוסט. "סרסור" בלשון חז"ל איז א שליח, א פארמיטלער, און וואס פירט צו צו דער עבירה און שאפט פאר אונז א קשר צו איר? די אויגן. די אויגן זעען און דאס הארץ גלוסט, און דערנאך פירן די כלי המעשה אויס. און דאס איז וואס מיר זאגן: "על אלה אני בוכיה" - צוליב די חטאים פון עין און לב בין איך בוכיה, אויף דעם דארף מען וויינען, דאס איז וואס האט אונז געברענגט צו דער גאנצער ירידה. און א שיינער רמז דערצו געפינען מיר ביים סוף פון דער מגילה: "על זה היה דוה לבנו, על אלה חשכו עינינו" - "על", עין און לב: "היה דוה לבנו" קעגן דעם לב, "חשכו עינינו" קעגן די עיניים. זיי זענען די וואס הייבן אן דעם חטא, און זיי צאלן סוף כל סוף דעם פרייז.
אינעם ספר 'לוח ארז' ווערט געברענגט אז כנסת ישראל קלאגט און זאגט: ווייסט איר דען אויף וואס איך וויין? אויף דעם וואס בלויז "עיני עיני יורדה מים". איך בין די איינציגע וואס שפירט דעם צער פונעם חורבן. אלע אנדערע וואס האבן צוגעזען מיין בראך, נישט נאר וואס זיי האבן זיך נישט געקימערט מיט מיין צער און נישט געפילט מיין ווייטאג, נאר זיי האבן נאך שמח געווען לאידי. און די זאך מאכט יעדן צער און יעדן ליידן פילפאכיג שווערער. און ווער עס וויל א משל דערויף - די שרעקליכע שואה וואס איז פארגעקומען אין אייראפע. מיר האבן געמיינט אז אפשר וועלן מיר באקומען א ביסל מיטגעפיל פון דער וועלט, מיר האבן געמיינט אז אפשר אמעריקע, וואס ווערט נישט גערעכנט אלס א שונא ישראל, וועט כאטש טאן עפעס אן אקציע צו העלפן אידן און וועט זען א נויט צו באשיצן אויף זיי. און פלוצלונג האבן מיר איינגעזען אז "עיני עיני יורדה מים": די פארניכטונגס-מאשין האט געארבעט פונקטליך און עקשנות'דיג, און קיינער איז נישט אויפגעשטאנען צו שיצן, קיינער האט נישט געזאגט אז דא קומט פאר א מאסן-מארד, קיינער האט נישט געפרעגט פארוואס און וואס איז די סיבה און וויאזוי פארניכטן דאס אידישע פאלק איז פארבינדן מיט דער מלחמה, און קיינער האט נישט געהייסן אפשטעלן די באנען צו די טויט-לאגערן.
און דאס איז וואס ירמיהו הנביא זאגט אין דער נבואת החורבן אין קאפיטל ו': "בת עמי חגרי שק והתפלשי באפר, אבל יחיד עשי לך מספד תמרורים". אבל יחיד - מיר זענען די איינציגע וואס שפירן דעם אבל, די איינציגע וואס פילן דעם חסרון, דעם היזק און דעם צער, און אלע גוים ארום זענען געבליבן גלייכגילטיג. און דערפאר פאסט א מספד תמרורים, א גאר גרויסער מספד, ווייל קיינער חוץ אונז שפירט דאך נישט דעם צער. און מער פון דעם פאסט א נאך גרעסערער מספד, ווייל אזוי ווי דער 'איכה יעבץ' שרייבט, איז דער צער שוין פארלוירן געגאנגען פון אונזער הארץ און מיר געדענקען נישט דעם חורבן. און אזוי באקומט "אבל יחיד" א באדייטונג פון אן אבל פון יחידים: עס זענען בלויז דא יחידים אינעם דור וואס זענען באמת מתאבל און שפירן דעם חסרון. אויף דעם איז זיכער פאסיג זיך מצעער צו זיין און צו קלאגן.
דער ילקוט הגרשוני ברענגט בשם דעם 'תיקון משה' א וואונדערליכע ביאור. אויב דו ווילסט וויסן פארוואס "רחק ממני מנחם משיב נפשי", איז דער תירוץ: "כי היו בני שוממים כי גבר אויב". מיר ווארטן עס זאל קומען די גאולה, עס זאל קומען מנחם - ווייל משיח הייסט דאך מנחם - מיר זאלן שוין ארויסגיין פון די צרות און פון גלות. און פארוואס האט זיך דערווייטערט מנחם וואס דארף צו זיין א משיב נפש? ווייל "היו בני שוממים", מלשון משתומם: ווי קען דאס זיין אז גבר אויב? זענען מיר דען אזוי שלעכט? וואס איז נישט בסדר ביי אונז? זענען מיר דען נישט קיין ערליכע מענטשן? מיר האבן דאך אזא וואונדערבארער יוגנט, און נאך אזעלכע מיני רייד, און דערפאר פארשטייט מען גארנישט פארוואס עס קומט פלוצלונג א פורענות. איז דען דא א שאנס צו דערלייזן א פאלק וואס באנעמט בכלל נישט זיינע עבירות? "הנני נשפט אותך על אומרך לא חטאתי" - און דאס איז אן עוון וואס איז הארבער פונעם חטא אליין, ווייל אויב מען האט געזינדיגט קען מען נאך טאן תשובה, אבער אויב מען זאגט 'איך האב נישט געזינדיגט', אויף מצוות טוט מען דאך נישט קיין תשובה. און דאס זאגט דא דער נביא: פארוואס האט זיך דערווייטערט די גאולה, פארוואס רחק מנחם משיב נפשי? ווייל ווען גבר אויב זענען מיינע קינדער געווען משתומם, וואס פלוצלונג קומט זיך עס אונז, מיר זענען דאך ארנטליכע און ערליכע אידן. און אויב דו האלטסט אזוי - איז טאקע רחק מנחם, ווייל ווי קען קומען מנחם אן תשובה טאן, ווי קען קומען משיח ווען עם ישראל האט נישט פארראכטן זייערע וועגן?
הרב פנחס מילר זאגט בשם זיין פאטער אז אין דעם פסוק ליגט א רמז צום סוד פון דער נחמה. הגם עם ישראל איז שוין אין גלות טויזנטער יארן, הגם מיר האבן געליטן רדיפות, רציחות, אינקוויזיציעס, אויטא-דא-פע און פאגראמען, זענען מיר זיכער אז סוף כל סוף וועט קומען משיח צדקנו און עס וועט זיין די גאולה שלמה, און מיר האבן דערין קיין שום ספק. און פון וואו נעמט זיך דער דאזיגער בטחון? זאגט דער פסוק: דער עצם פאקט וואס איר זענט נאך אלץ מתאבל און איר וויינט, צוויי טויזנט יאר נאכדעם וואס דער בית המקדש איז חרוב געווארן, און נאך אלץ זיצט עם ישראל און וויינט און קלאגט דערויף. "עיני עיני יורדה מים", כאטש וואס "רחק ממני", כאטש וואס די מעשה איז שוין געווען מיט לאנגע יארן צוריק - דאס אליין איז "מנחם משיב נפשי".
און וויאזוי איז די זאך אליין א נחמה און משיב נפש? ווייל עס איז דאך א גזירה על המת שישתכח מן הלב, און עס איז באקאנט אז דאס נעמט צוועלף חדשים. און אפילו אויב מען געדענקט דעם נפטר, איז די גזירה נישט אז ער זאל פארגעסן ווערן פונעם שכל נאר ער זאל פארגעסן ווערן פונעם הארץ: וויינען וויינט מען שוין נישט, זיך מצעער זיין איז מען זיך שוין נישט מצעער, מען געדענקט אבער מען איז זיך נישט מצעער. און ווען יעקב אבינו האט זיך נישט געוואלט לאזן טרייסטן צוויי און צוואנציג יאר און האט ווייטער געוויינט - איז געווען קלאר אז ער איז נישט קיין מת. יוסף איז נישט געשטארבן, און דערפאר איז ער נישט פארגעסן געווארן פונעם הארץ. און פון דא נעמט זיך דער יסוד: ווען א מענטש וויינט אויף א זאך יארן לאנג, איז א סימן אז יענע זאך איז נישט טויט, נאר זי לעבט און איז עתיד צוריקצוקומען. אויף וואס איז טויט וויינט מען נישט מער ווי א יאר, און אויב מען ציט ווייטער ביים געוויין - איז א סימן אז די זאך איז עקזיסטירנד און אמת און מען קען עס נישט אפמעקן פונעם הארץ. און דאס איז: על אלה אני בוכיה, אויפן חורבן וויין איך, עיני עיני יורדה מים כאטש וואס עס איז רחק ממני און כאטש עס זענען אריבערגעלאפן פילע יארן זינט דעם חורבן - און דאס אליין איז מנחם משיב נפשי, און זאגט מיר: דו ביסט נאך אלץ בצער, דו וויינסט נאך אלץ, איז א סימן אז דאס איז נישט טויט, א סימן אז די זאך עקזיסטירט, א סימן אז די גאולה וועט זיכער קומען און עס וועט קומען מנחם משיב נפשי וואס דאס איז מלך המשיח. דאס געוויין איז נישט אומזיסט, ווייל דער עצם געוויין דינט אלס א באווייז אויף אונזער האפענונג, און אויב מיר האפן - איז א סימן אז דאס איז נישט טויט נאר א לעבעדיגע און קיימיגע זאך וואס וועט נאך צוריקקומען צו אונז.
אין ספר 'ליקוטי חבר בן חיים', וואס ווערט געברענגט אין 'ילקוט הגרשוני', ערקלערט ער דעם פסוק לויט דער גמרא אין מסכת סנהדרין. דארט ווערט דערציילט אויף רבי זירא, אז ווען ער פלעגט זען חכמים זיך פארנעמען מיט עניני משיח, פלעגט ער זיי זאגן: לאזט אפ, פארנעמט אייך נישט דערמיט. פארוואס? ווייל עטליכע זאכן קומען בהיסח הדעת, און איינע פון זיי איז משיח - און אויב מ'איז נישט מסיח דעת קומט נישט משיח. אין דעם מאמענט וואס מ'שרייט די גאנצע צייט "משיח, משיח", טוט דאס כסדר'דיגע דערמאנען אליין צוריקהאלטן. האט ער זיי געזאגט: רעדט נישט אין עניני משיח, בן דוד קומט בהיסח הדעת. און אויף דעם קלאגט דא דער נביא: צוליב דעם וואס איך בין א "יורדה מים", וואס איך בין די גאנצע צייט פארנומען מיטן גלות און מיטן ווארטן אויף משיח, דערפאר "רחק ממני מנחם", דערפאר קומט נישט משיח, ווייל ס'פאָדערט זיך דאך היסח הדעת. און אגב, מ'טאר נישט פארשטיין די זאכן שלא כראוי: אוודאי דארף מען האבן א ציפייה למשיח, נאר דאס כסדר'דיגע באשעפטיגן זיך מיט עניני משיח - אדרבה, פון דער גמרא זעט מען אז רבי זירא פלעגט זאגן אז דאס טוט נאר דערווייטערן די גאולה.
איין פסוק, "על אלה אני בוכיה", טראגט אין זיך דעם גאנצן טיפקייט פון דער קינה: דאס געוויין איז נישט בלויז אויף די אויסערליכע צרות, נאר אויף דער ריחוק השכינה - "כי רחק ממני מנחם משיב נפשי", און וויבאלד דער מנחם האט זיך דערווייטערט, איז ממילא "גבר אויב". "בוכיה" און נישט "בוכה", ווייל דאס געוויין איז תמידי און אויף דורות; "עיני עיני" קעגן די צוויי חורבנות וואס זענען געקומען צוליב צוויי זינד, "אלה" פונעם עגל און די בכיה של חינם פון די מרגלים; "על" - עין און לב, די סרסורי העבירה מיט וועלכע מיר האבן געזינדיגט און מיט זיי האבן מיר געליטן. און עס איז נישטא ווער ס'זאל טרייסטן, ווייל די גוים ווערן דאך געבויט פון אונזער חורבן, און נאך ערגער פון דעם - אז אויך מיר אליין גלוסטן שוין נישט צו די נחמות וואס דער נביא זאגט צו, ווייל אונזערע כלי אומנות זענען צוגענומען געווארן פון אונז און מיר בענקען שוין נישט זיי צוריקצובאקומען. און פונדעסטוועגן ליגט דא א נחמה: דער עצם פאקט וואס מיר וויינען נאך אלץ צוויי טויזנט יאר נאכן חורבן באווייזט אז די זאך איז נישט טויט, נאר זי לעבט און עקזיסטירט און איז עתיד צוריקצוקומען. יהי רצון מיר זאלן זוכה זיין באמת צו פארלאנגען די תורה און די מצוות און ארץ ישראל, און עס זאל קומען דער מנחם משיב נפשנו במהרה בימינו.