הקדמה: דער פסוק פֿאַר אונדז
מיר שטייען אין פרק א' פֿון מגילת איכה, ביים דרײַצנטן פסוק (פסוק י"ג). דער פסוק איז איינער פֿון די טיפֿסטע אינעם פרק, און אויף אים זענען געזאָגט געוואָרן פֿילע ביאורים - יעדער איינער באַלײַכט אַן אַנדער ווינקל אינעם חורבן און אין זײַן באַטײַט. לאָמיר לייענען דעם פסוק, און גיין אין אים מיט געלאַסענקייט:
מִמָּרוֹם שָׁלַח אֵשׁ בְּעַצְמֹתַי וַיִּרְדֶּנָּה, פָּרַשׂ רֶשֶׁת לְרַגְלַי הֱשִׁיבַנִי אָחוֹר, נְתָנַנִי שֹׁמֵמָה כָּל הַיּוֹם דָּוָה׃ - פֿון דער הויך האָט ער געשיקט אַ פֿײַער אין מײַנע ביינער און עס אונטערגעוואָרפֿן, ער האָט אויסגעשפּרייט אַ נעץ פֿאַר מײַנע פֿיס און מיך אומגעקערט צוריק, ער האָט מיך געמאַכט פֿאַרוויסט, דעם גאַנצן טאָג קראַנק און שוואַך.
אַ פֿײַער וואָס קומט אַראָפּ פֿון אויבן - שלא כדרך הטבע
דער בעל עקדת יצחק דערקלערט אַז דער פסוק איז אַ דירעקטער המשך צו וואָס מיר האָבן געזען אינעם פֿריִערדיקן פסוק. דאָרט האָבן מיר געזען אַז דער עונש איז געווען באַזונדערס שווער, ווײַל עס איז געווען "ביום חרון אפו" - אין דעם טאָג ווען דער הקדוש ברוך הוא צערנט, דער טאָג פֿון תשעה באב, דער באַשטימטער טאָג פֿאַר פורענות. און דערפֿאַר גיט אַכט, זאָגט דער פסוק: דאָס פֿײַער איז געווען שלא כדרך הטבע. אַ פֿײַער פֿון זײַן נאַטור גייט אַרויף פֿון אונטן אַרויף, בעת דאָ - "שלח אש בעצמותי וירדנה", לשון הורדה. ער האָט געשיקט דאָס פֿײַער פֿון אויבן אַראָפּ. פֿאַרוואָס? ווײַל אויפֿן טאָג וואָס איז מיועד לפורענות, קומט די פורענות אַפֿילו ווען עס איז נישט לויטן דרך הטבע.
וירדנה - ווי רדיית הפת, און אַן אונטערוואַרפֿן אָן קיין אַנטרינונג
און נישט בלויז דאָס, נאָר דאָס פֿײַער איז געווען "בעצמותי וירדנה" - פּונקט ווי רדיית הפת אין אַן אויוון, און אַזוי ווי מען דרייט איבער דאָס פֿלייש כּדי עס זאָל זיך גוט בראָטן פֿון ביידע זײַטן, אַזוי כביכול האָט דער הקדוש ברוך הוא איבערגעקערט דאָס פֿײַער כּדי עס זאָל אָנכאַפּן אין אַלע מײַנע ביינער. און דער מדרש דרשנ'ט "וירדנה" - כבש אותה, ער האָט איר אונטערגעוואָרפֿן. וואָס באַטײַט דאָס? איך האָב געוואָלט אַנטלויפֿן, און דאָס פֿײַער האָט מיך באַהערשט, כביכול נאָכגעיאָגט נאָך מיר, און מען האָט נישט געקענט אַנטרינען. און ווען איך האָב געפּרוּווט אַנטלויפֿן - "פרש רשת לרגלי", דאָס פֿײַער אַליין איז געווען ווי אַ נעץ אויסגעשפּרייט פֿאַר מײַנע פֿיס, "השיבני אחור", עס קערט מיך צוריק. איך פּרוּוו אַנטלויפֿן און דאָס פֿײַער לאָזט נישט.
און דאַן "נתנני שוממה כל היום דוה". "דוה" איז אַ לשון פֿון קראַנקייט - אַזוי ווי "נידה" און "מדווה" וואָס זענען אַ לשון פֿון חולי. און אָט אַ חולה, ווען עס קומט דער פֿרימאָרגן, האָט ער אַ ביסל רו, אָבער דאָ, וויבאַלד דאָס איז געווען מאיתו יתברך, "כל היום דוה" - די קראַנקייט האָט מיך באַגלייט דעם גאַנצן טאָג, פֿון פֿרי ביז אין אָוונט.
כּדי דער שונא זאָל זיך נישט גרויסן: דאָס פֿײַער איז אַראָפּ פֿון הימל
חז"ל האָבן געזאָגט: אין דער שעה ווען די שונאים זענען אַרײַן אין בית המקדש, איז אַרויפֿגעשפּרונגען אַ קטגוריה פֿאַרן הקדוש ברוך הוא און געזאָגט: רבונו של עולם, אַזוי זאָל דער רשע זיך רימען און זאָגן "איך האָב חרובֿ געמאַכט דעם הויז פֿון גאָט און פֿאַרברענט זײַן מקדש"? צי איז דען אין זײַן האַנט געגעבן געוואָרן די זאַך? אויף דעם שטייט געשריבן "ממרום שלח אש בעצמותי וירדנה" - גלײַך האָט דער הקדוש ברוך הוא געשיקט אַ פֿײַער פֿון אויבן, כּדי דער בית המקדש זאָל פֿאַרברענט ווערן דורך קודשא בריך הוא און נישט דורך דעם שונא, ער זאָל זיך נישט גרויסן אַז די זאַך איז געטאָן געוואָרן דורך אים.
הפסקות אין דער צרה - און אַ טאָפּלטע שוועריקייט
עס זענען דאָ וואָס דערקלערן "וירדנה" פֿון לשון רדיית הפת, ווען מען נעמט אַרויס דאָס ברויט פֿונעם אויוון. דאָס הייסט: צום ערשט האָט דער הקדוש ברוך הוא געשיקט אַ פֿײַער, און דערנאָך "וירדנה" - עס אָפּגעטאָן. און וואָס איז דער טיפֿער ענין? אַמאָל ווען אַ מענטש פֿאַלט אַרײַן אין אַ צרה, געוווינט ער זיך צו צו איר. דאָס איז די סיבה פֿאַרוואָס עס זענען דאָ שבעה מדורים אין גיהנם: ווען עס וואָלט געווען בלויז איין מדור, וואָלט מען זיך שוין צוגעוווינט; זענען דאָ זיבן, און יעדעס מאָל טוישט מען אים די יסורים כּדי ער זאָל זיך נישט צוגעוווינען.
טאמער אזוי, ווען דער קדוש ברוך הוא וואלט געברענגט אויף אונז איין לאנגע צרה, וואלטן מיר זיך צוגעוואוינט צו איר. אבער וואס האט ער געטאן? ער האט געברענגט א צרה און אפגעשטעלט. ס'איז דא אן אפרו, מיר האבן זיך בארואיגט, מיר האבן געמיינט אז די מעשה איז פארטיג - און דעמאלט נאכאמאל א צרה, און נאכאמאל "וירדנה", נאכאמאל נעמט ער ארויס דאס ברויט אינמיטן. און דאס איז וואס שטייט "ויהי בימים הרבים ההם וימת מלך מצרים" - זיי האבן געהאט אן אפרו, און דערנאך "ויאנחו בני ישראל מן העבודה". יעדער פרעגט: דער מלך איז דאך געשטארבן, פארוואס האבן זיי געקרעכצט? נאר לויט דעם איז דאס א וואונדערליכער פשט: דער קדוש ברוך הוא האט געגעבן א מנוחה, און די מנוחה גיט א פונק פון האפענונג אז דאס איז עס, די זאך איז פאריבער - און דעמאלט קומט א פרישע קלאפ, פיל שווערער. ווען די ערשטע מכה וואלט אנגעהאלטן, וואלטן מיר כאטש נישט געבויט קיין פאלשע אילוזיעס און תקוות שווא. אבער א קלאפ און אן אפרו, א קלאפ און אן אפרו - דאס איז פיל שווערער. קומט אויס אז "וירדנה" האט נאך מער פארשווארט אויף אונז, ווייל מיר האבן שוין געמיינט אז די מכה האט זיך אפגעשטעלט, און ווידער קומט זי כוואליעס אויף כוואליעס.
די שונאים וואס האבן פארלענגערט די יסורים
און לויט דעם זענען פאראן וואס ערקלערן אז די רייד גייען אויך אויף די שונאים. ווארום ווען זיי האבן געמשפט די אידן, פלעגן זיי זיי משפט'ן מיט פייער, ווי מיר האבן געזען ביי רבי חנינא בן תרדיון: זיי האבן אים נישט געוואלט פארברענען אין איין רגע, כדי נישט צו פארמינערן זיינע יסורים, און דערפאר האבן זיי געלייגט ארום אים גיזי צמר און זיי איינגענעצט, כדי דאס פייער זאל אים נישט פארצערן שנעל. און דאס איז נאך א פירוש אין "וירדנה" ווי דאס ארויסנעמען דאס ברויט: די שונאים פלעגן פארברענען און ארויסנעמען, פארברענען און ארויסנעמען, כדי ס'זאל זיך נישט ענדיגן אלעס אין איין רגע און אונזערע יסורים זאלן אויסגיין, נאר זיי זאלן זיך ציען און פארלענגערן. "פרש רשת לרגלי" - דאס פייער האט אונז נאכגעיאגט די גאנצע צייט, "השיבני אחור". און מיט דעם אלעם, צום סוף האט דאס פייער געשלאגן און אפגעשטעלט, געשלאגן און אפגעשטעלט - כדי דורך דעם זאלן אונזערע יסורים ווערן נאך גרעסער.
וירדנה - א לשון פון ריקוע
עס זענען פאראן וואס ערקלערן "וירדנה" ווי א לשון פון רידוד טסים, אויסשפרייטן בלעכער. דאס הייסט, אז דאס פייער האט כביכול דער קדוש ברוך הוא אויסגעפלאכט אין אונזערע ביינער. אזוי ווי מ'פלעגט באדעקן מיט גאלד א האלץ וואס האט אויף זיך אויסגעקריצטע שטיצערייען: מ'לייגט ארויף א דינעם גאלדענעם טאס, און מ'קלאפט מיט אן איזמל לויט די פארמען, און דאס בלעך נעמט אן דעם מוסטער וואס איז אויפן האלץ. אזוי אויך דאס פייער - עס איז אויסגעשלאגן פון אינעווייניג, און עסט אונז אויף פון אינעווייניג.
"נאמנים פצעי אוהב" - און דאס אראפברענגען די שכינה
דער בנין דוד ערקלערט אויפן יסוד פונעם פסוק אין משלי "נאמנים פצעי אוהב ונעתרות נשיקות שונא". די תוספות ערקלערן: ווען אן אוהב ווערט א שונא, איז זיין שנאה פיל גרעסער ווי די שנאה פון איינעם וואס איז געווען א שונא פון אנהייב אן. און דאס איז א געוואלדיגע זאך, אבער אזוי איז עס. ס'איז נישט פאראן קיין גרעסערע שונאים ווי געגט'ע פארפעלקער, און מ'פארשטייט נישט פארוואס זיי האסן זיך אזוי שטארק - דער ענטפער איז, ווייל זיי האבן זיך אזוי ליב געהאט. אזוי אויך צווישן א זון און זיין פאטער, און אזוי צווישן ברידער: אויף א נאטירליכן אופן איז דא ליבשאפט, און ווען עס קומט צו א סכסוך איז דאס די שרעקליכסטע זאך, וויפיל ווייטאג און וויפיל געפילן ליגן דערין. "דאס איז דאך געווען מיין חבר, איך האב אים אזויפיל געגעבן, מיט אים בין איך געגאנגען האנט ביי האנט - און וויאזוי טוט ער מיר יעצט אזא זאך?" דאס איז די גרעסטע שנאה, זאגן די תוספות: א שנאה וואס קומט נאך ליבשאפט.
און דאס איז וואס דער פסוק זאגט: אויבן אין די הויכע וועלטן איז גארנישט פאראן קיין התעוררות פון דינים. אויבן איז בלויז ריינע רחמים, ווי ס'שטייט "לא יגורך רע". עולם האצילות איז א מקום וואס עס איז נישט פאראן דארט קיין שום אחיזה פאר די כוחות הטומאה, "עוז וחדוה במקומו". נאר דורך די שלעכטע מעשים פון כלל ישראל האט מען כביכול אראפגעברענגט דעם קדוש ברוך הוא פון יענע הויכע פלעצער וואו עס איז נישטא קיין שום שלעכטס, צו א נידריגן פלאץ וואו עס איז יא פאראן אן התעוררות פון דינים. דאס איז דער טייטש "וירדנה": יענע הויכע מידת הרחמים, וואו עס איז נישטא קיין התעוררות דינים, איז אראפגענידערט געווארן אהער אראפ, צום מקום המלכות, וואס "רגליה יורדות מות", צום עולם התחתון און צו דער מציאות פון אחיזת החיצונים און קליפות. און וואס האט גורם געווען דאס אראפברענגען די שכינה צו אזעלכע נידריגע ערטער און אן התעוררות פון דינים אפילו אין אזעלכע הויכע מקומות? די פארדארבענע מעשים פון עם ישראל. אונזערע מעשים האבן גורם געווען דאס "וירדנה".
רש"י: א לשון פון שבירה און רידוי
רש"י ערקלערט "וירדנה" א לשון פון שבירה, מלשון רידוי - אזוי ווי "וירדו בדגת הים", א לשון פון ממשלה און רידוי. הקב"ה האט געשיקט א פייער אין מיינע ביינער און צעבראכן מיינע ביינער דורך רידוי, דורך יסורים.
דאס פייער פון מחלוקת וואס האט אונז אויפגעגעסן פון אינעווייניג
דער לחם דמעה ערקלערט אז דא ליגט א רמז אויפן פייער וואס האט געברענט ביים בית שני. ווי באקאנט, ווען די שונאים זענען געקומען אהער, אויף א נאטירליכן אופן וואלטן זיי נישט געקענט בייקומען ירושלים, און דאס באלאגערטע ירושלים האט געקענט אויסהאלטן נאך צוואנציג יאר, און זיי וואלטן אונז גארנישט געקענט טאן. וואס האט צום סוף גורם געווען אז עם ישראל זאל אנקומען צו דעם שווערן בראך און די שונאים זאלן האבן א שליטה אויף אונז? די אינעווייניגסטע מחלוקות, די בריונים וואס זענען געווען צווישן אונז, יענע מענטשן אינמיטן ירושלים וואס זענען געגאנגען און פארברענט די אלע שפייכלערס פון שפייז, כדי מען זאל מוזן ארויסגיין מלחמה האלטן קעגן די גוים.
און דרך אגב, די זעלבע בריונים זענען צוריקגעקומען אין א גלגול, און די ראשי הציונות זענען די זעלבע בריונים. מען האט געברענגט די דברים אין ספר, און ווער עס וויל קען דארט מעיין זיין אין די עדויות פונעם ספר משנת הגלגולים און פון גדולי ישראל וועגן די נשמות פון די סיקריקים פון בית שני, און וויאזוי די זאך איז פארבינדן מיט די ראשי הציונות וואס זענען דא געווען, די וואס האבן גענומען כלל ישראל און זיי אויסגעטאן פון שמירת התורה והמצוות - און וויפיל א געלעגנהייט האבן זיי דא געהאט צו פאריכטן דאס וואס זיי האבן קאליע געמאכט דעמאלט, און צום באדויערן נישט נאר וואס זיי האבן נישט מתקן געווען, נאר זיי האבן נאך צוגעלייגט צו קאליע מאכן.
ווי עס זאל נישט זיין, האט די דאזיגע מחלוקת אונז צעשטערט און אויפגעגעסן פון אינעווייניג: "שלח אש בעצמותי" - דאס פייער פון מחלוקת, און "עצמות" מיינט די פנימיות. און וויבאלד דאס פייער פון מחלוקת האט געברענט אינעווייניג, און מיר זענען געווארן כתות כתות - "פרש רשת לרגלי", און ממילא "השיבני אחור", ער האט מיך צוריקגעקערט פון די ערטער וואו מיר האבן געוואלט אנטלויפן און מיר האבן געקענט געראטעוועט ווערן, "נתנני שוממה" - אז דער שונא האט געקענט קומען און שלאגן אין מיר, ווייל אין דעם מאמענט וואס מיר זענען צעפאלן פון אינעווייניג, קען דער שונא לייכט קומען קעגן אונז. און נאך מער: ווער עס געפינט זיך אין בהלה און ערשטוינונג פילט געווענליך נישט זיין ווייטאג און שפירט נישט וואס עס טוט זיך מיט אים. און אויף דעם זאגט ער: קום און זע, הגם איך בין געווען שוממה - "כל היום דוה", דעם גאנצן טאג שפיר איך דעם ווייטאג און איך פיל די שווערקייט פון די יסורים.
"פרש רשת לרגלי" - עשרה הרוגי מלכות
נאך ערקלערט דער לחם דמעה, אז עס קען זיין אז "פרש רשת לרגלי" קומט מרמז זיין אויף די עשרה הרוגי מלכות. עשרה הרוגי מלכות זענען א בחינה פון פיס - מיר שטיצן זיך אויף זיי, אויף יענע גדולי ישראל. און אט צוליב מכירת יוסף האט זיי דער קיסר גערופן און געפרעגט: וואס איז דער דין פון א גונב איש ומכרו? האבן זיי אים געזאגט: מות יומת, ער איז חייב מיתה. און דאס איז "פרש רשת לרגלי" - ווארום לכתחילה האט ער זיי נישט אנטפלעקט וואס ער וויל פון זיי, נאר ער האט געפרעגט ווי א תמימות'דיגע שאלה, און זיי האבן אין זייער תמימות אים געענטפערט. און נאכדעם וואס ער האט אויסגעשפרייט דאס נעץ - "השיבני אחור": ער האט מיך צוריקגעקערט הינטערוויילעכס אין דער היסטאריע. אויב אזוי, קומט לאמיר זיך דערמאנען וואס עס איז געווען: וואס האט איר געטאן צו אייער ברודער? איר האט אים פארקויפט? אויב אזוי, קומט און באצאלט יעצט דעם פרייז. "נתנני שוממה" - מען האט צוגענומען די קרוין און די עטרה. "כל היום דוה" - מיין הארץ טוט וויי אויף דער הריגה פון די עשרה הרוגי מלכות, וואס נאכדעם איז אוועקגענומען געווארן פון אונז די שמירה: יענע גרויסע לייט און יענע צדיקים וואס האבן געשיצט אויף אונז זענען שוין נישט מער מיט אונז, און ממילא האט דער שונא געקענט שלאגן אין אונז ווי ער האט נאר געוואלט.
"ממרום" - צוליב דער גאווה
דער מהר"י אבן שועיב ערקלערט, אז די סיבה פארוואס כלל ישראל איז באשטראפט געווארן מיט אזעלכע שווערע און גרויסע עונשים איז צוליב דעם וואס זיי האבן זיך נישט מכניע געווען. זיי האבן זיך געפירט מיט א וועג פון גאווה און פון חשיבות, און האבן זיך געהאלטן פאר וויכטיגע. און אויפן הקדוש ברוך הוא שטייט דאך "מרום וקדוש אשכון", און ער זעט אז עס זענען דא אזעלכע וואס מיינען אז זיי זענען אויך מרום, אז זיי זענען אויך גרויס און חשוב - און דאס איז די סיבה פונעם עונש.
לויט דעם, איז דער טייטש פון "ממרום שלח אש בעצמותי וירדנה": צוליב דעם געפיל פון "מרום" וואס מיר האבן געהאט, ווייל מיר האבן זיך געפילט חשוב. און מיר האבן פריער געזען אז די גוים האבן "שחקו על משבתה", ווייל אפילו נאך דעם אלעם איז אונז נאך אלץ געווען שווער צו פארנעמען און צו פארשטיין אז מיר זענען שוין אראפגעפאלן, מיר האבן נאך אלץ געפילט "מרום", מיר האבן נאך אלץ געפילט ווי וויכטיגע און אנגעזעענע שרים, און מיר האבן זיך נישט משפיל געווען פארן הקדוש ברוך הוא. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: דו פילסט זיך מרום? "ממרום שלח אש" - און דעמאלט "וירדנה", א לשון פון אראפנידערן: וויבאלד דו ביסט אין "מרום", דארף מען דיך משפיל זיין און דיך אראפנידערן ביז צו דער אונטערשטער מדרגה, כדי דו זאלסט פארשטיין וואו דו געפינסט זיך באמת.
און דאס איז וואס עס שטייט "השליך משמים ארץ תפארת ישראל". פארוואס האט ער אראפגעווארפן פון הימל צו דער ערד? ווייל "תפארת ישראל" - כלל ישראל האט זיך בארימט און זיך געפילט אין הימל. זיי האבן נישט געשפירט אז זיי האבן פארדארבן און פגום געווען און אז זיי דארפן א תיקון, נאר זיי זענען געגאנגען מיטן געפיל אז "מיר זענען אין הימל". און א באווייז דערויף: דער נביא זאגט זיי אז דער בית המקדש וועט חרוב ווערן, און וואס ענטפערן זיי? "היכל ה', היכל ה', היכל ה' המה" - וואס רעדסטו, מיר ברענגען דאך קרבנות! ער שפירט זיך נאך אלץ אין הימל. און דער הקדוש ברוך הוא פרעגט "למה לי רוב זבחיכם יאמר ה'", "מי ביקש זאת מידכם רמוס חצרי" - און זיי פילן עס גארנישט. פארקערט: "ווייסטו דען ווי שטארק דער הקדוש ברוך הוא ווארט אויף אונזער קרבן?" ער שפירט זיך אין מרום, און ער מערקט שוין נישט ווי נידעריג ער איז און וויפיל מדרגות ער איז צוריקגעפאלן. פאר דעם צוועק "ממרום שלח אש" - האט אונז דער הקדוש ברוך הוא אראפגעווארפן, וויבאלד מיר האבן נישט געהאט קיין געפיל פון צניעות און עניוות.
פארוואס ביי אונז אן קיין פריערדיגע התראה?
רבי אברהם פלאג'י אין זיין ספר אברהם אנוכי ערקלערט אויך דאס ווארט "ממרום שלח אש". מיר זאגן דאך "וימינך פשוטה לקבל שבים", און וואו זעט מען דאס? האבן חז"ל געזאגט: דו האסט געגעבן אן ארכה פארן דור המבול צו טאן תשובה, "לא ידון רוחי באדם", און דו האסט זיי נישט אינגאנצן פארטיליגט ביז זיי האבן משלים געווען זייער רשעות פאר דיר. און אזוי געפינען מיר אויך ביי די אנשי סדום: דו האסט זיי נישט אינגאנצן פארטיליגט, נאר "ויאמר ה' זעקת סדום ועמורה כי רבה וחטאתם כי כבדה מאוד, ארדה נא ואראה הכצעקתה הבאה אלי עשו כלה" - און דו האסט זיי נישט פארטיליגט ביז זיי האבן משלים געווען זייערע זינד.
און וואו זעט מען דאס למעשה? עס שטייט "וה' המטיר על סדום". וואס האט ער ממטיר געווען? זאגן חז"ל: דער הקדוש ברוך הוא האט געזאגט, איך וועל אראפברענגען רעגן און מיר וועלן זען וואוהין די זאך וועט זיך אנטוויקלען. אויב זיי וועלן פארשטיין און גלייך תשובה טאן - וועט דאס זיין גשמי ברכה; און אויב זיי וועלן נישט פארשטיין, אוי וויי, וועט דאס זיין א רעגן פון פייער און שוועבל פון הימל. און אזוי איז אויך געווען ביי די רעגנס פונעם מבול: לכתחילה האט דער הקדוש ברוך הוא אראפגעלאזט א רעגן, ער האט געזאגט: לאמיר זען, אפשר וועלן זיי תשובה טאן. זיי זאלן זען אז נח רעדט מיט קבלות - אט האט ער געזאגט אז עס וועט זיך אנהייבן א מבול, און אט גייט שוין א תקופה וואס עס גיסן אן אויפהער רעגנס, עס גייט ווערן א מבול. און דאך האבן זיי נישט געטוישט זייער מיינונג און האבן נישט תשובה געטאן.
אבער ביי אונז, אויף דעם באקלאגט זיך דער נביא: רבונו של עולם, ביי אונז האסטו נישט אזוי געטאן. ביי אונז איז נישט געקומען קיין פריערדיגע התראה, נאר גלייך "ממרום שלח אש". נישט קיין רעגן וואס האט צוויי מעגליכקייטן - אפשר גשמי ברכה און אפשר א קללה - נאר גלייך פייער. א זאך וואס גייט בלויז אויף איין וועג, אן ענדגילטיג פייער וואס קומט צו פארברענען, "בעצמותי וירדנה": פון פאראויס האט ער אראפגעלאזט א פלאם פייער. און פארוואס האט דער הקדוש ברוך הוא ביי אונז נישט געברענגט צום ערשט אן עונש וואס זאל אויפוועקן, און ערשט דערנאך די גאנצע שטרענגקייט פונעם עונש?
עס ערקלערט רבי אברהם פלאג'י אז ס'איז פאראן א געוואלדיגער חילוק צווישן ישראל און די אומות העולם. פאר די אומות זענען נישטא קיין סך סנגורים אויבן אין הימל, און אפילו די וואס זיי האבן זענען נישט אזוי גרויס און חשוב פארן הקדוש ברוך הוא מלכתחילה. דעריבער, ווען דער הקדוש ברוך הוא ברענגט אויף זיי א שטראף, קען ער דאס ברענגען בהדרגה, און ס'איז נישטא קיין חשש אז סנגורים וועלן קומען און מבטל זיין די שטרענגקייט פונעם עונש און זיי ראטעווען. אבער ביי כלל ישראל זענען פאראן פיל סנגורים: מלאכי מעלה, "מלאכי שלום מר יבכיון", לערנען אויף אונז סנגוריה. און מיר האבן געזען אז בשעת'ן חורבן האבן זיך אויפגעוועקט אברהם אבינו, יצחק, יעקב, משה און רחל אמנו, און ווער נישט - דער גאנצער צבא השמים וועקן זיך אויף צו מלמד זכות זיין אויף אונז. און היות אזוי, האט דער הקדוש ברוך הוא כביכול מורא געהאט אז אויב דער עונש וועט זיך פארשלעפן - וועט ער נתבטל ווערן צוליב די סנגורים און צוליב אלע וואס וועלן פרובירן אוועקצונעמען די צרה פון איבער כלל ישראל, און דער באשעפער ווייסט דאך אז דער עונש איז נויטיג פאר אונזער תיקון. דעריבער איז ביי אונז דער עונש געגעבן געווארן תיכף ומיד. בעת וואס ביי די פעלקער קען דער הקדוש ברוך הוא עס ברענגען בהדרגה - אפשר וועלן זיי תשובה טון און אפשר וועלן זיי ענדערן זייער וועג, און וויבאלד ס'איז פאראן א שאנס פאר א תיקון, איז דא א פלאץ דאס צו געבן צו ביסלעך. אבער ביי אונז איז כביכול געווען א חשש אז עס וועלן קומען מליצי יושר און מבטל זיין דעם עונש אן דעם וואס מיר זאלן פאררעכטן, דעריבער האט ער גלייך "שלח אש בעצמותי וירדנה".
"השיבני אחור" - דער תכלית פונעם עונש
רבי חיים מוולוז'ין פרעגט: וואס איז דער באדייט פון "ממרום שלח אש בעצמותי וירדנה, פרש רשת לרגלי השיבני אחור" - צי באקומען דען נאר כלל ישראל עונשים? ווערן דען די אומות נישט געשטראפט פאר זייערע שלעכטע מעשים? נאר ס'איז פאראן אן אומגעהויערער חילוק צווישן דעם עונש פון ישראל און דעם עונש פון די אומות. ביי כלל ישראל ווערט געזאגט "השיבני אחור": דער ציל פונעם עונש איז נישט קיין נקמה און אפצאל, נאר אומקערן. ביסט אנגעקומען צו אן ארט וואו דו טארסט נישט אנקומען - קער זיך צוריק, טו תשובה, קער זיך צוריק צום באשעפער. "ממרום שלח אש בעצמותי וירדנה, פרש רשת לרגלי" - און דער תכלית איז "השיבני אחור". אבער ביי די אומות, ווי מיר האבן ערקלערט, איז דאס השמדה. ביי אונז איז די זאך ווי א בן סורר ומורה: "השיבני אחור", כדי אונז צוריקצוקערן, כדי ער זאל שטארבן א זכאי און נישט שטארבן א חייב. בעת וואס ביי די פעלקער, ווען דער הקדוש ברוך הוא שטראפט - איז דאס שוין א כליה גמורה. קומט אויס אז ס'איז פאראן דא, אויף א געוויסן אופן, אויך א ווארט פון נחמה: הגם "פרש רשת לרגלי", איז דער גאנצער ציל אונז צוריקצוקערן בתשובה צום השם יתברך.
צום סך-הכל:
פסוק י"ג לייגט פאר פאר אונז דעם חורבן פון אלע זיינע זייטן: א פייער וואס האט אראפגענידערט פון אויבן שלא כדרך הטבע, אין דעם טאג וואס איז באשטימט געווארן אויף פורענות; א פייער וואס איז געשיקט געווארן פונעם הימל דווקא כדי דער שונא זאל זיך נישט גרויס האלטן און זאגן "איך האב פארברענט"; "וירדנה" - א צרה וואס קומט אין כוואליעס, א קלאפ און אן אפרו, וואס איז שווערער ווי איין נאכאנאנדע צרה; "וירדנה" - דאס אויסשפרייטן פונעם פייער טיף אין די ביינער פון אינעווייניג; און דאס אראפברענגען די שכינה פון אן ארט וואו ס'איז נישט פאראן קיין שלעכטס צו אן ארט פון התעוררות הדינים, בעוון מעשינו. מיר האבן געזען דאס פייער פון מחלוקת וואס האט אונז אויפגעגעסן פון אינעווייניג ביים בית שני, און דעם רמז צו די עשרה הרוגי מלכות וואס מיט זייער סילוק איז אוועקגענומען געווארן פון אונז די שמירה. מיר האבן געזען אז דער שורש איז דאס געפיל פון "מרום" - די גאווה און דער מאנגל אין הכנעה, וועגן וועלכער "השליך משמים ארץ תפארת ישראל". און מיר האבן געזען פארוואס ביי אונז איז דער עונש געקומען אן קיין פריערדיגע התראה - צוליב די פילע סנגורים וואס קענען אים מבטל זיין אן דעם וואס מיר זאלן פאררעכטן. און מיר האבן געענדיגט מיט די ווערטער פון רבי חיים מוולוז'ין: דער גאנצער תכלית פונעם עונש ביי כלל ישראל איז נישט קיין כליה, נאר "השיבני אחור" - אונז צוריקצוקערן בתשובה שלמה צום הקדוש ברוך הוא.