מיר גייען ווייטער אין פרק א' פון מגילת איכה, און מיר האלטן ביי פסוק י"א. דער גאנצער קאפיטל איז א קינה אויף דער שטאט וואס איז געבליבן אליין, און אין דעם פסוק דערגרייכט די קינה צו איינע פון די שרעקליכסטע זאכן דערין: דער הונגער. נישט קיין הונגער פון א יחידים, נאר א הונגער וואס האט ארומגענומען דעם גאנצן פאלק, ביז די גאנצע אומה האט אויסגעזען ווי א זשעדנע וואס איז גרייט אוועקצוגעבן אלעס וואס זי פארמאגט פאר א שטיקל ברויט. ארום דעם פסוק דרייען זיך די ווערטער פון די מפרשים און מדרשים, און פון דעם וועלן מיר ממשיך זיין צום קומענדיגן פסוק, וואו עס ליגט איינע פון די גרעסטע ענטפערס אויף דער פראגע איבער דעם יחוד פון די יסורים פון כלל ישראל.
כׇּל־עַמָּהּ נֶאֱנָחִים מְבַקְשִׁים לֶחֶם, נָתְנוּ מַחֲמַדֵּיהֶם בְּאֹכֶל לְהָשִׁיב נָפֶשׁ, רְאֵה יְהֹוָה וְהַבִּיטָה כִּי הָיִיתִי זוֹלֵלָה׃ - דאס גאנצע פאלק אירס זיפצן און זוכן ברויט, זיי האבן געגעבן זייערע טייערסטע זאכן פאר עסן כדי משיב נפש צו זיין; זע, ה', און קוק, ווייל איך בין געווארן פארשעמט און פארשוועכט ווי א זוללה.
זאגט דער אבן עזרא: נישט קיין איינצלנע מענטשן האבן געזוכט ברויט, נאר דער הונגער איז געווען אזוי שרעקליך ביז "כל עמה נאנחים מבקשים לחם" - דאס גאנצע פאלק זיפצט און זוכט ברויט. און וויבאלד ס'איז געווען אזוי, "נתנו מחמדיהם באוכל" - די טייערסטע זאכן זענען זיי געווען גרייט אוועקצוגעבן, ווייל וואס העלפט א מענטש אנצוזאמלען גאלד און זילבער אויב ער האט נישט וואס צו עסן? אלעס איז פארקויפט געווארן "להשיב נפש", נאר כדי צו בלייבן ביים לעבן.
און וואס מיינט "הייתי זוללה"? א לשון פון זולל וסובא, איינער וואס זיין גאנצער שטרעבן און לויפן איז בלויז נאך עסן, א זשעדנער גרגרן, אזוי ווי דער פסוק זאגט ביי א בן סורר ומורה אז ער איז א "זולל וסובא". דאס הייסט: מיר זענען אנגעקומען צו א מצב אז איך בין געווען גרייט צו געבן אלעס פאר א שטיקל עסן, אזוי ווי א זולל וואס גיט אויס זיין גאנץ געלט נאר כדי צו קויפן וואס צו עסן.
חז"ל דרש'נען דעם פסוק "כל עמה נאנחים מבקשים לחם" אלס א רמז צום חורבן בית שני. ביים חורבן בית ראשון שטייט "ויחזק הרעב בעיר ולא היה לחם לעם הארץ" - פאר די פשוט'ע מענטשן, דעם המון עם, איז נישט געווען קיין ברויט, אבער פאר די חשוב'ע לייט פון בני יהודה, פאר די שרים און נכבדים, איז יא געווען ברויט. אבער ביים חורבן בית שני שטייט "כל עמה נאנחים מבקשים לחם".
דער דובנער מגיד פארטייטשט דאס בדרך צחות. עס איז פאראן א גרויסער חילוק צווישן דעם המון עם און די חשוב'ע שרים פונעם פאלק. די נידעריגע שיכטן פון דער געזעלשאפט אינטערעסירן זיך בלויז מיט גשמיות'דיגע זאכן, מיט חומריות, און נישט מיט רוחניות. קעגנאיבער דעם, די העכערע און מער דערהויבענע שיכטן, די סלתה ושמנה פונעם פאלק, זוכן אויך השגות אין רוחניות און קירבת אלוקים, ווייל זיי פארשטייען מער.
לויט דעם, זאגט דער נביא: ביים חורבן בית ראשון, האבן די אנשי מעלה נאך געהאט ברויט כביכול, און זייער עיקר חסרון איז געווען אין רוחניות'דיגע השגות - זיי האבן נישט געזוכט קיין ברויט, נאר בלויז די עמי הארץ האבן געזוכט ברויט. אבער ביים חורבן בית שני איז דער הונגער אנגעקומען צו אזא שטאפל, אז אפילו די דערהויבענע און חשוב'ע מענטשן האבן שוין נישט געזוכט קיין רוחניות נאר זענען געווען "מבקשים לחם", ברענגט אונז נאר א שטיקל ברויט. זיי זענען אראפגעפאלן צום מדרגה פון די עמי הארץ ביים בית ראשון.
עס ווערט געברענגט אין איכה רבתי: ווען איר וואלט זוכה געווען, וואלט איר געליינט "ואכלתם לחמכם לשובע"; יעצט אז איר זענט נישט זוכה געווען, ליינט איר "כל עמה נאנחים מבקשים לחם". דער מהלך חזר'ט זיך איבער אינעם מדרש אויף פילע פסוקים אין איכה: דער דרשן ברענגט דעם פסוק אין איכה און שטעלט קעגנאיבער אים די פסוקי הברכה פון דער תורה, און זאגט - ווען איר וואלט זוכה געווען, וואלטן מקוים געווארן אין אייך די ברכות; און וויבאלד איר זענט נישט זוכה געווען, איז דאס א פסוק תחת פסוק, דער פונקטליכער היפך.
דער קול יעקב ערקלערט: ווען מיר וואלטן זוכה געווען, וואלטן מיר געהאט פרנסה בהרחבה, און מיר וואלטן נישט געדארפט פוגם זיין אין אונזער נפש צוליב פרנסה. אבער יעצט זענען מיר גרייט אוועקצוגעבן אלע אונזערע מחמדים פאר עסן להשיב נפש. לאמיר געבן א משל: א מענטש דארף פרנסה, גייט ער ארבעטן אלס א ראטעווער (מציל) ביי א געמישטן ים. ווער האט אים געברענגט צו אזא מצב? דער הונגער אין וואס ער געפינט זיך. ווען מיר זיפצן און בעטן ברויט, גייען מיר אזוי ווייט צוריק אז מיר זענען גרייט פוגם צו זיין אין אונזער רוחניות כדי צו פארשאפן א שטיקל ברויט, און דאס איז דער שפל'סטער מצב. דעריבער: אויב איר וואלט זוכה געווען, "ואכלתם לחמכם לשובע" - וואלט איר געהאט סיי א גשמיות'דיגע זעטקייט און סיי א רוחניות'דיגע זעטקייט, ווייל ווען מ'האט לשובע דארף מען נישט פוגם זיין אין נפש פאר ברויט. אבער אזוי ווי מיר האבן נישט זוכה געווען, "כל עמה נאנחים" - איך זיפץ אויף דעם וואס איך מוז מוותר זיין אויף א רוחניות'דיגע מעלה כדי צו באקומען א שטיקל ברויט.
דער עקידת יצחק ערקלערט בדרך צחות: כנסת ישראל באקלאגט זיך כביכול אז מ'האט זי געמשפט מיט'ן דין פון א בן סורר ומורה, אזוי ווי דער לשון "הייתי זוללה", וואס ביים בן סורר ומורה שטייט "זולל וסובא". און זי זאגט: כאטש ביי מיר זענען נישטא די תנאים פון א בן סורר ומורה, האט מען מיך געמשפט אזוי ווי מ'משפט א בן סורר ומורה.
און ווי אזוי? א בן סורר ומורה ווערט געמשפט ערשט פון די דרייצן יאר, און דא "כל עמה נאנחים" - אפילו פאר דרייצן יאר זיפצן זיי שוין און בעטן ברויט. א בן סורר ומורה פארלאנגט פלייש און וויין, א תרטימר בשר און א חצי לוג יין, און מיר בעטן דאך בלויז ברויט - אפילו קיין ברויט פארמאגן מיר נישט. א בן סורר ומורה באקומט זיינס דורך גניבה, ער האט געגנב'עט און מיט'ן געגנב'עטן געלט געקויפט א תרטימר בשר און א חצי לוג יין, און מיר האבן דאך "נתנו מחמדיהם" - מיר האבן נישט געגנב'עט, נאר ארויסגענומען געלט פון טאש און אוועקגעגעבן אונזערע טייערסטע זאכן. און נאך מער, דאס אלעס איז געווען בלויז "להשיב נפש" און נישט לשובעה, נישט ווי א זולל וסובא וואס זוכט ווי אזוי צו פרעסן איבער דער מאס. און פונדעסטוועגן "ראה ה' והביטה כי הייתי זוללה" - מ'האט מיך געמשפט מיט'ן דין פון א זולל וסובא, כאטש איך בין געווען זייער ווייט פון די מעשים פון א בן סורר ומורה.
דער אלון בכות ערקלערט דאס ווארט "הייתי זוללה" אויף אן אנדערן אופן. די גאנצע מציאות פון א בן סורר ומורה איז דאך אז מ'באשטראפט אים נאך איידער ער האט באמת חוטא געווען. ער האט דאך נאך נישט בארויבט קיין מענטשן, און פאר עסן פלייש אדער פאר גניבה שטראפט מען דאך נישט מיט סקילה און נישט מיט קיין מיתת בית דין. נאר חז"ל זאגן: דער הקדוש ברוך הוא האט געזאגט ימות זכאי ואל ימות חייב, ווייל דער דאזיגער גייט דאך שטיין ביי פרשת דרכים און בארויבן מענטשן, און דערפאר שטראפט מען אים שוין יעצט.
זאגט כנסת ישראל: "ראה ה' והביטה כי הייתי זוללה" - מ'האט מיך געמשפט אזוי ווי דער דין פון א בן סורר ומורה, אז מ'האט אונז באשטראפט נאך איידער די צייט איז אנגעקומען; גלות צדקיהו איז פריער געקומען נאך פאר דער צייט וואס מיר וואלטן באמת געדארפט באשטראפט ווערן. מ'האט מיך געמשפט ווי א בן סורר ומורה וואס מ'איז מקדים זיין עונש נאך איידער זיין חטא.
און דער פשט דערפון איז: ווען דער הקדוש ברוך הוא וואלט געווארט, וואלטן מיר אראפגעפאלן צו אזא מדריגה וואס מ'וואלט אונז שוין נישט געקענט ראטעווען. פונקט ווי כלל ישראל אין מצרים, וואס ווען זיי וואלטן חלילה אנגעקומען צו די חמישים שערי טומאה וואלט שוין נישט געווען וועמען צו אויסלייזן, און דעריבער האט מען זיי געמוזט פריער אויסלייזן. אזוי אויך דא: ווען דער הקדוש ברוך הוא וואלט נאך געווארט, וואלטן מיר געפאלן נאך נידעריגער און נידעריגער, און ס'וואלט מיט אונז פאסירט דאס וואס ס'האט פאסירט מיט די עשרת השבטים. ביי די עשרת השבטים איז גארנישט געווען וואס זאל זיי אפשטעלן, זיי האבן נישט געהאט קיין בית המקדש וואס מ'זאל קענען חרוב מאכן כדי זיי צו ראטעווען, און דעריבער זענען זיי פארטריבן געווארן אין גלות און ביז'ן היינטיגן טאג ווייסט מען נישט וואס איז מיט זיי. זיי זענען פארלוירן געגאנגען פאר כלל ישראל. וואס ס'וועט זיין אויף ווייטער ווייסט נאר דער אייבערשטער - ס'איז דא א מחלוקת צי זיי זענען עתיד צוריקצוקומען צי נישט - אבער וויאזוי ס'זאל נישט זיין, האבן מיר זיי נישט. אבער מיר, דאס איז אונזער נס: אז דער הקדוש ברוך הוא האט אונז געגעבן דעם קלאפ איין רגע איידער מיר זענען אנגעקומען צום סאמע אפגרונט. "הייתי זוללה" - איך בין געווען ווי א בן סורר ומורה וואס האט באקומען דעם קלאפ איין רגע פריער, און דאס איז געווען צו אונזער טובה: פונקט ווי דארט ימות זכאי ואל ימות חייב, אזוי אויך דא, אז כלל ישראל זאל גיין אין גלות און זיך נישט אינגאנצן אפשניידן חלילה פון זרע בית ישראל.
זאגט דער מדרש: "זוללה" איז א לשון פון "כרום זולות לבני אדם", א לשון פון ביליגקייט און ביזיון. דאס הייסט: מיר זענען אדורך א ביזיון, "הייתי זוללה".
און הערט אויס א שרעקליכן מדרש. וואס מיינט "הייתי זוללה"? אמר רבי פנחס: ס'איז געווען א מעשה אין אשקלון מיט צוויי מופקרות (זונות) וואס האבן זיך געקריגט צווישן זיך. האט איינע געזאגט צו דער צווייטער: גיי דיר פון דאנעט, דיין פנים זעט דאך אויס ווי פון א אידענע! הערט נאר וואס ס'איז פאררעכנט געווארן פאר א שפאלט און א קללה - "דיין פנים איז ענליך צו א אידענע". און דער מדרש לייגט צו: נאך א שטיק צייט האבן זיי זיך איבערגעבעטן, האט זי צו איר געזאגט: זאלסט וויסן, אויף אלעס מוחל איך דיר, אבער אויף דעם וואס דו האסט מיר געזאגט אז מיין פנים זעט אויס ווי א אידענע, בין איך דיר נישט מוחל. אויף אלעס בין איך מוחל, אבער דאס וואס דו האסט מיך צוגעגליכן צו א אידענע - דאס קען מען נישט פארגעבן.
דאס איז וואס שטייט "הייתי זוללה", און דאס איז וואס שטייט "כי לקח חרפה בגויים לכל אשר בשם יהודי יקרא". ווער ס'האט נאר געהייסן א איד, ווען מ'האט געוואלט באזידלען א מענטש און זאגן אויף אים אז ער איז דער סאמע שפל'סטער, האט מען אים געזאגט: דו זעסט אויס ווי א איד. דאס איז געווען די גרעסטע שפלות. און אויף דעם זאגט כנסת ישראל: רבונו של עולם, קוק ווי אזוי איך בין געווארן זוללה, ווי אזוי מ'האט אונז פאראכט, ווי דערנידערט איך בין געווען אין די אויגן פון די פעלקער.
עס איז פאראן נאך א ביאור אין "הייתי זוללה": כביכול מיר זענען מצדיק דעם דין אויף זיך און זאגן, אלעס וואס קומט אונז יעצט איז ווייל אין די טעג פון מיין שלווה בין איך געווען א זוללה. "הוי השותים במזרקי היין" - מען איז נאכגעגאנגען די הנאות און תאוות פון עולם הזה, מען האט זיך געמאכט מרזחין, בתי מרזח, אלערליי גשמיות'דיגע הנאות און תאוות און וויינען, און דאס אלעס האט צוגעברענגט צו דער ירידה. און דערפאר זאגט זי: "ראה ה' והביטה" - מיר זענען מודה אז דאס אלעס איז געקומען אויף אונז ווייל בעת שלוותי הייתי זוללה, איך בין געווען ווי א זולל וסובא און נישט געקוקט אויף מיין אחרית, און צוליב דעם איז געקומען אויף אונז דער דאזיגער עונש.
און נאך א ביאור. א מענטש וועמענס עקאנאמישער מצב איז געווען נידעריג, וואס האט קוים יעדן טאג געגעסן א שטיקל ברויט מיט מארגארינע און דאס אליין איז ביי אים גערעכנט געווארן פאר מותרות, אויב קומט ער צו צו א חרפת רעב - קען מען זיך דערמיט אן עצה געבן, ווייל אויך פריער האט ער דאך נישט געהאט ווער ווייסט וואס. אבער ווער ס'איז געווען צוגעוואוינט צו שאַמפּאַניער און קאַוויאַר, און פלוצלינג פארשטויסט מען אים צו א מדרגה אז ער האט קוים א שטיקל ברויט, אזא זאך קען אים ממש הרג'ענען. אזוי ברענגט די גמרא וועגן מרתא בת בייתוס, צו וואסארא דיוטה תחתונה זי איז אנגעקומען, און פארוואס? ווייל זי איז געווען צעצערטלט, א מפונקת, "הרכה בך והענוגה אשר לא ניסתה כף רגלה הצג על הארץ". ווי מער א מענטש איז מפונק, אלס שווערער איז דער קלאפ און אלס ביטערער זענען די יסורים.
און דאס איז וואס זי זאגט: רבונו של עולם, ראה והביטה כי הייתי זוללה, איך בין געווען צוגעוואוינט צו זיין זוללת וסובאת, ס'איז געווען עשירות און ס'איז געווען שפע. קוק און שוין און דערבארעם זיך אויף אונז, און זע ווי שווער דער מצב איז פאר אונז, ווייל לויט אונזער ווערט אין דער פארגאנגענהייט איז דאס א געוואלדיגע און אומגעהויערע ירידה.
דער הרי שם טוב ערקלערט אזוי ווי מיר האבן מסביר געווען אין די פריערדיגע פסוקים. "ראה ה' והביטה" - און פארוואס זאל ער צוקוקן? נישט פאר אונזערטוועגן, ווייל באמת האבן מיר דאך נישט קיין זכויות, נאר "כי הייתי זוללה": ווען כלל ישראל ווערט פארשעמט און פארשוועכט ביי די גוים, וועמענס נאמען ווערט פארחללת? דעם נאמען פונעם קדוש ברוך הוא. און דאס איז ענליך צו דעם וואס מיר האבן פריער געזען: "יָדוֹ פָּרַשׂ צָר עַל כׇּל מַחֲמַדֶּיהָ כִּי רָאֲתָה גוֹיִם בָּאוּ מִקְדָּשָׁהּ אֲשֶׁר צִוִּיתָה לֹא יָבֹאוּ בַקָּהָל לָךְ", אז די גוים לעסטערן קודשא בריך הוא און זאגן: ער קען גארנישט טאן קעגן אונז, ס'איז בטל געווארן וואס שטייט אין דער תורה. דערפאר: רבונו של עולם, שוין אויף דיין הייליגן נאמען, ראה והביטה כי הייתי זוללה, זע ווי מען זלזל'ט אין אונז, און דאס איז א סיבה אז עס זאלן חל זיין אויף אונז די רחמים פונעם אויבערשטן - אויב נישט פאר אונזערטוועגן, דעמאלט צוליב כבוד שמים.
עס ווערט געברענגט אין א פירוש קדמון אויפן אויבנדערמאנטן פסוק "כל מכבדיה הזילוה כי ראו ערוותה", און אזוי אויך דא "כי הייתי זוללה". "זוללה" איז מלשון "הזילם זהב מכיס", ווי דער באקאנטער אויסדרוק - ער האט געשאפן און אויסגעגאסן אסאך געלט (הזיל ממון רב), דאס הייסט ער האט ארויסגענומען אסאך געלט פון זיין טאש. און לויט דעם איז דער טייטש פון "כל רואיה הזילוה": זיי האבן זיך אפגעקערט פון איר, זיי האבן איר ארויסגעווארפן פון זיך, און אוועקגענומען זייער מורא און יראה פון איר. און פארוואס? "כי ראו ערוותה" - זיי האבן אונז געזען אין אונזער שוואכקייט, אזוי ווי דער לשון "כערוות הארץ באתם לראות", זיי האבן אונז געזען אין אונזער געפאלענעם מצב.
די אלע וואס פריער האבן אונז מכבד געווען, די וואס האבן אונז צוגעזאגט הבטחות, טוען יעצט מזלזל זיין אין אונז. מען באציט זיך שוין מער נישט צו אונז ווי צו א כח, מען באציט זיך שוין מער נישט ווי צו עמיצן וואס מען דארף אפגעבן כבוד. און פארוואס? ווייל מיר זענען אנגעקומען צו א מצב אז מיר ווערן געשטיצט דורך זיי, אז מיר דארפן זיך ווענדן צו מצרים אז אפשר וועלן זיי קומען און אונז העלפן, ווי עס שטייט אין נביא, זיך צו ווענדן צו די אומות און זיי שיקן דורונות און מתנות כדי זיי זאלן אונז ארויסהעלפן. ווי מער א מענטש איז אנגעוויזן אויף יענעם, אלס מער איז ער געפאלן אין יענעמס אויגן. און די גמרא זאגט: מאן דמיזן מדחבריה, בהית למיסתכל באפיה - ווער ס'ווערט געשפייזט פון זיין חבר שעמט זיך צו קוקן אין זיין פנים. און פארוואס? ווייל דער געבער פילט זיך באלד ווי א פאטראן: איך העלף אים, ווען נישט איך גיב אים וואלט ער דאך נישט געהאט וואס צו עסן. ווען א מענטש קומט פון א פאזיציע פון שטארקייט רעספעקטירט מען אים, אבער ווען ער קומט פון א שפלות מזלזל'ט מען אין אים. און דאס איז "הזילוה כי ראו ערוותה": זיי האבן אונז געזען אין אונזער דערנידעריגטן מצב, ווי מיר זענען אנגעוויזן אויף זיי און בעטן פון זיי הילף און שטיצע, און ממילא האבן זיי זיך אפגעקערט פון אונז און אונז כביכול ארויסגעשטויסן פון זיך, און באציען זיך מער נישט מיט קיין שום דרך כבוד.
דער לחם דמעה ערקלערט: "כל עמה נאנחים מבקשים לחם" - כאטש זיי האבן געקרעכצט אויף פילע צרות, איז אבער די שווערסטע צרה פון אלע געווען דאס "מבקשים לחם".
עס איז באקאנט אז איינע פון די וועגן פון די נאציס ימח שמם וזכרם, און איינע פון זייערע גרעסטע תענוגים, איז געווען אונז צו פארוואנדלען אין חיות אדם, זיך צו באציען צו אונז ווי צו חיות אדם און געבן פאר זיך אליין א הכשר דערצו. אסאך וועגן האבן זיי געהאט דערצו, און איינע פון זיי איז געווען די אפגעמאסטענע פארטיילונג פונעם ברויט. דורך דעם זענען מיר כביכול פארוואנדלט געווארן אין חיות אדם, ווארום אויף יעדן שטיקל ברויט זענען געווען קריגערייען, עס זענען געווען גניבות, עס איז דאך ממש געווען אן ענין פון פיקוח נפש. און זיי פלעגן שטיין פון דער זייט און צוקוקן ווי מיר שלאגן זיך אויף יעדער שטיקל ברויט, און דאס האט זיי געגעבן א סיפוק: אט, פונקט ווי הינט וואס מען ווארפט זיי א ביין און דרייסיג הינט שפרינגען און בייסן זיך איינער דעם צווייטן. זיי האבן געהאט דערפון אן הנאה, צו זאגן - זעט, חיות זענען די דאזיגע מענטשן.
אין דעם שייכות איז באקאנט א מעשה וועגן דעם ראש ישיבה פון מיר וואס איז נסתלק געווארן, הגאון רבי נתן צבי פינקל זצ"ל. א גאר רייכער אמעריקאנער איד, וואס האט אויפגעשטעלט א נעץ פון רעסטאראנען איבער גאנץ ארצות הברית, צענדליגער אדער הונדערטער רעסטאראנען, איז באלוינט געווארן מיטן טיטל "מאן פונעם יאר" אין איינע פון די מערסט מכובד'דיגע אוניווערסיטעטן, אלס א מענטש וואס אלע זיינע ארבעטער האבן אים ליב און זענען געווען גרייט צו ארבעטן פאר אים אפילו פאר מינימום לוין. האט מען אים געפרעגט: וואס האט דיך געברענגט דערצו? מיט וואס האסטו זוכה געווען צו זיין אזא באליבטער מענטש? דער "באס" איז דאך בטבע א מענטש וואס די ארבעטער האבן נישט ליב. מען זאגט אז דער גליקליך סטע מענטש אויף דער וועלט איז דער פויבסט, ווייל יעדן אינדערפרי גייט ער אריין אין זיין אפיס און זעט זיין באס געקרייציגט; א מענטש האט נישט ליב זיין באס, און דא האט מען אים אזוי שטארק ליב.
האט יענער איד דערציילט, אז אמאל איז ער געקומען אויף א באזוך קיין ארץ ישראל, און אלס טייל פון דער רייזע האט מען זיי אויך געברענגט אין דער ישיבה אין מיר. דארט, האט ער געזאגט, זענען מיר געווען עדות צו א וואונדערליכן בילד וואס מען קען נישט גלייבן: ווי אזוי אין איין קוואדראט מעטער שטייען צען בחורים און טענה'ן זיך, שרייען און לערנען בהתמדה. דערנאך האט מען אונז אריינגעפירט צום ראש ישיבה הגאון רבי נתן צבי פינקל, וואס ווי באקאנט האט ער געליטן פון פארקינסאן און איז ממש געווען א שבר כלי, און מיט דעם אלעם האט ער אויפגעשטעלט אזא אימפעריע - מען קען נישט גלייבן וואס איין איינציגער מענטש איז ביכולת צו טון.
מען האט אונז געזאגט אז עס וועט פארקומען א שמועס מיטן רב, און מיר האבן געמיינט אז ער וועט אונז זיכער זאגן מוסר, ער וועט אונז זאגן הייבט אן היטן שבת, עסט כשר. אבער ער האט גארנישט אזוינס געזאגט. ער האט געפרעגט: זאגט מיר, וואס איז אייער מעסעדזש, וואס האט די שואה אייך געלערנט? וואס האט איר גענומען פונעם חורבן? איך בין געווען איבערראשט פון דער קשיא, דערציילט יענער איד. איך האב באקומען רשות הדיבור און אים געזאגט: מיר האבן געלערנט אז מיר מוזן זיין שטארק, און אויב דו ביסט נישט שטארק וועט קיינער נישט אכטונג געבן אויף דיר, און דערפאר מוזן מיר האבן א שטארקע ארמיי און מען מוז און מען מוז. און איך האב געזען ווי ער הערט צו און שמייכלט. ווען איך האב געענדיגט, האב איך געפרעגט: האב איך עפעס געזאגט קאמיש אז דער כבוד הרב שמייכלט? האט ער מיר געזאגט: יא, ווייל דיינע ווערטער האב איך שוין געהערט אין דער פארגאנגענהייט, נאך פאר דער מלחמה. און דו האסט דאך געזען אז גארנישט האט נישט געהאלפן. מען האט געזאגט לאמיר נעמען אונזער גורל אין די אייגענע הענט, און דאס איז דאך אלעס שטותים - די אראבישע פעלקער האבן אונז געקענט אויסמעקן, און ווען נישט די גרויסע ניסים פון הקדוש ברוך הוא, וואס וואלט געבליבן פון אונז? עס איז קלאר אז דאס איז נישט דער לקח פון דער שואה. האב איך אים געפרעגט: און וואס זאגט דער כבוד הרב? וואס איז דער לקח פונעם כבוד הרב פון דער שואה?
האט ער מיר געזאגט: איך וועל אייך זאגן וואס איז דער לקח פון דער שואה. און ער האט דערציילט אויף איינעם פון די גרויסע אדמו"רים וואס האט זיי אזוי געזאגט: קוקט, די נאציס האבן א ציל, און זייער ציל איז אונז צו מאכן פאר בהמות און חיות, און דאס וועט זיי געבן די רעכט אונז צו פארטיליגן. אונזער תפקיד איז נישט צו געבן פאר זיי דעם דאזיגן תענוג, און מיר וועלן היטן אויף דעם צלם אנוש אפילו אין די שווערסטע מצבים. און וואס מיינט דאס? אז אויב עס איז געבליבן איין שטיקל ברויט, וועל איך דאס שענקען פאר א חבר. זיי האבן געווארפן שטיקלעך ברויט כדי צו זען ווי מיר שפרינגען איינער אויפן צווייטן, כדי אוועקצונעמען פון אונז דעם מענטשליכן געשטאלט - און מיר וועלן זיי נישט געבן דעם תענוג.
און ער האט צוגעלייגט: מיר זענען געווען א חבורה, און יעדער איינער פון אונז האט מוסר נפש געווען פארן צווייטן. און זיי האבן נישט מצליח געווען. זיי האבן נישט געקענט צוברעכן אונזער גייסט דורכאויס דער גאנצער שווערסטער תקופה וואס מיר האבן מיטגעמאכט. מיר האבן שטענדיג געקוקט אזוי: איך בין א בן מלך, איך בין א בן אלוקים, און דאס איז א משוגענע נאצישע חיה, און עס וועט קומען די צייט ווען מיר וועלן זיין אויבן און זיי וועלן זיין אונטן. אבער אז איך זאל ווערן א חיה? בשום אופן וועל איך אים נישט שענקען דעם תענוג. דאס איז דער מעסעדזש: א מענטש דארף וויסן אז ער לעבט פאר יענעם, אז ער דארף מוסר נפש זיין פאר א צווייטן, און היטן אויפן צלם אנוש.
האט יענער איד געזאגט: איך בין געווען גאר שטארק איבערגענומען פון די דאזיגע ווערטער, און דעמאלט האב איך געטוישט מיין גאנצע באציאונג אין מיין קאמפאני. ביז דעמאלט בין איך געווען איינער וואס זוכט אנצוקומען, צו שלעפן און צו צעטרעטן יעדן איינעם, ווי די אמעריקאנער קאפיטאליסטישע השקפה - דערגרייך, טרעט אויף קערפער, קום אן הויך. און זינט דעמאלט האב איך אינגאנצן געטוישט מיין מהלך, איך האב אנגעהויבן זיך באציען צו יעדן איינעם פון די ארבעטער און געבן א פערזענליכע באציאונג, און א דאנק דעם בין איך אנגעקומען וואו איך בין אנגעקומען.
דאס איז וואס עס שטייט "רְאֵה ה' וְהַבִּיטָה כִּי הָיִיתִי זוֹלֵלָה": זע, רבונו של עולם, צו וואספארא נידעריגן מצב מיר זענען אנגעקומען. "כׇּל עַמָּהּ נֶאֱנָחִים" - מיר האבן געקרעכצט אויף אסאך צרות, אבער דער קרעכץ אויפן שטיקל ברויט ווייזט אויף א גאר שפחת'דיגן און נידעריגן מצב. מיר זעען אויס ווי זוללים, ווי א זולל וסובא וואס זיין גאנצע בקשה איז "גיב עפעס צו עסן", און דאס האט אונז אראפגעשטעלט אין א גאר דערנידעריגטן מצב. דערפאר, ראה ה' והביטה, אנא השם, חוס ורחם אויף אונז, זע צו וואספארא התדרדרות מיר זענען אנגעקומען.
לוֹא אֲלֵיכֶם כׇּל עֹבְרֵי דֶרֶךְ, הַבִּיטוּ וּרְאוּ אִם יֵשׁ מַכְאוֹב כְּמַכְאֹבִי אֲשֶׁר עוֹלַל לִי, אֲשֶׁר הוֹגָה יְהֹוָה בְּיוֹם חֲרוֹן אַפּוֹ׃ - זאל עס נישט קומען אויף אייך, אלע פארבייגייער פונעם וועג; קוקט און זעט צי עס איז פאראן א ווייטאג ווי מיין ווייטאג וואס מען האט מיר אנגעטאן, וואס דער אויבערשטער האט געברענגט טרויער אין טאג פון זיין כעס.
לכאורה איז די טענה פון כלל ישראל דא א געוואלדיגע טענה: רבונו של עולם, צי איז דען פאראן נאך אן אומה אויף דער וועלט וואס ליידט אזוי ווי אונז? און אפילו אויב דו ווילסט אונז שטראפן פאר אונזערע עבירות, האבן דאך די אומות העולם נישט געזינדיגט ווייניגער פון אונז, נאר פיל מער ווי מיר ווייסן. אויב אזוי, פארוואס טוסטו אונז פייניגן פיל מער ווי וויפיל די אומות ליידן יסורים פאר די זעלבע עבירות ממש?
זאגט רבינו חיים מוואלאז'ין אינעם ספר רוח חיים אויף פרקי אבות, פרק ד', אז דער תירוץ ליגט אינעם פסוק אליין: פארוואס זענען נאר מיר געשטראפט געווארן? ווייל בלויז אונז קען דער קדוש ברוך הוא משפט'ן מיטן דין פון א בן סורר ומורה.
לאמיר דאס מסביר זיין. עס איז דא אן הלכה ביים דין פון א בן סורר ומורה, אז דער פאטער און די מוטער קומען און זאגן "בננו זה סורר ומורה", און אויף אים שטייט אז ער איז א זולל וסובא, און זיי בעטן מ'זאל משפט'ן אויף אים דעם דין. און חז"ל זאגן: איינער וואס האדעוועט א יתום ביי זיך אין שטוב, און ער קומט אין בית דין און זאגט "בננו זה סורר ומורה", טוט מען אים נישט משפט'ן מיטן דין פון א בן סורר ומורה, מען שטייניגט אים נישט און מען פירט נישט אויס אויף אים די גאנצע הלכה. און פארוואס? ווייל דאס איז נישט "בננו זה" - "בננו זה" מיינט אן עכטער זון, אן אייגענער זון, און נישט קיין אדאפטירט קינד.
און גיט אכט ווי וואונדערבאר די ווערטער זענען. "אם יש מכאוב כמכאובי אשר עולל לי" - עס איז נישטא נאך א פאלק וואס האט באקומען אזא שמערץ ווי מיין שמערץ. און פארוואס? "כי הייתי זוללה" - איך בין געווען ווי א בן סורר ומורה. און ווער איז דער זון פונעם רבונו של עולם? "בנים אתם לה' אלוקיכם". נאר מיר, בלויז עם ישראל. און וויבאלד מיר זענען קינדער, איז דאך "הייתי זוללה", איך בין געווען ווי א זון וואס איז א זולל וסובא וואס מען משפט'ט אים מיטן דין פון סורר ומורה, און ער ווערט געשטראפט מיט דער גרעסטער שטרענגקייט. ווידער די פעלקער זענען דאך נישט קיין זון; די פעלקער זענען ווי א שטיף-קינד, זיי האבן נאר א נפש בהמית, בעת וואס נאר עם ישראל האט א חלק אלוק ממעל, א חלק פון קודשא בריך הוא, און "קודשא בריך הוא אורייתא וישראל חד הם" - און דאס איז נישט געזאגט געווארן נישט אויף קיין גוי און נישט אויף קיין מאלפע. אויב אזוי, וואס איז בכלל דא צו פארגלייכן? "הייתי זוללה" ווייזט אז איך בין ווי א בן סורר ומורה וואס איז א זולל וסובא.
און אויב וועסטו פרעגן: נו, וואס האב איך דערפון, אז איך בין א זון און איך כאפ קלעפ? לאמיר זיך צוריקקערן צום בן סורר ומורה. פארוואס ווערט ער געשטראפט אזוי שרעקליך שטרענג? לכאורה האט דאס דאך גארנישט קיין פראפארציע צו זיינע מעשים. ער האט געגנב'עט געלט און געקויפט א תרטימר פלייש און א האלבן לוג וויין. און זאלט איר נישט שלעכט פארשטיין: דאס פלייש איז געווען בהשגחת הבד"ץ, נישט קיין טריפה'נע פלייש, אלעס למהדרין, און דער האלבער לוג וויין אן קיין חשש יין נסך, אן קיין חשש שביעית, און מ'האט מפריש געווען תרומות ומעשרות כדין. אויב אזוי, וואס וויל מען פון אים? און אויב וועגן דער גניבה - צוליב גניבה הרג'עט מען דאך נישט קיין מענטש.
נאר זאגן חז"ל: ירדה תורה לסוף דעתו. אזוי הייבט ער אן, אבער ווי ווייסטו וואו דאס ענדיגט זיך? ביי די צוואנציג יאר וועט ער שוין זיין א מלסטם את הבריות, ער וועט באפאלן מענטשן אויף די וועגן, ער וועט זוכן וואס ער איז צוגעוואוינט און נישט טרעפן, אוי וויי. דערפאר ימות זכאי ואל ימות חייב, און עס איז בעסער אים צו שטראפן יעצט כדי ער זאל נישט שטארבן א חייב. גיט אכט: דער עונש פון א בן סורר ומורה איז לטובתו. מען זאגט אים: עס איז דיר בעסער צו ווערן באשטראפט יעצט, איידער צו בלייבן לעבן און שפעטער וועט מען דיך הענגען פאר רציחה, פאר איינע פון די שווערסטע עבירות, און דעמאלט - אוי וויי, וועט ער געהרג'עט ווערן א חייב.
קומט דאך אויס, אז ווען דער קדוש ברוך הוא משפט'ט אונז, משפט'ט ער אונז מיטן דין פון א בן סורר ומורה, וואס דאס איז א דין פון "ימות זכאי ואל ימות חייב". דער עונש וואס מען האט אונז געגעבן איז געווען כדי איבערצולאזן א שארית הפליטה פון עם ישראל. וואס ווי חז"ל זאגן, אכט הונדערט צוויי און פופציג יאר כמנין "ונושנתם" - ווען מיר וואלטן דא געבליבן, וואלט עם ישראל חלילה נישט געהאט קיין תקומה, און עס וואלט געווען א כליה. אויב אזוי, איז דאס דען נישט קיין טובה וואס דער אויבערשטער האט אונז פארטריבן אין גלות צוויי יאר פריער? איז דאס דען נישט קיין טובה וואס דער קדוש ברוך הוא האט חרוב געמאכט דעם בית המקדש און אויסגעלאזט זיין כעס אויף די העלצער און די שטיינער, און דורך דעם איז עם ישראל געבליבן לעבן אויף אייביג?
קומט אויס אז דאס איז נישט קיין פירעון. ווען דער קדוש ברוך הוא שטראפט א גוי, איז דאס אן עונש פון פירעון, אן עונש פון אפמעקן פון דער ערד. און מיר קענען אויסרעכענען אן א שיעור אור-אלטע פעלקער וואס היינט איז נישטא פון זיי קיין שום שריד ופליט אדער זכר. לייענט איבער רוב פעלקער וואס ווערן דערמאנט אין דער תורה, פון ספר בראשית און ווייטער, און איר וועט היינט נישט געפינען קיין שום זכר פון זיי, און איר וועט נישט קענען אנווייזן מיט דער האנט און זאגן דאס איז יענאס פאלק. בעת וואס עם ישראל האט יעדן איינעם איבערגעלעבט, אלעמען באגראבן, און עקזיסטירט אויף אייביג. מיר האבן געכאפט קלעפ, אמת; אבער דעם בן סורר ומורה האט מען געטויט זכאי, ער האט געכאפט קלעפ אבער איז געשטארבן זכאי. לעומת זאת ביי די גוים ווארט דער קדוש ברוך הוא ביז זייער מאס ווערט פול, ווי דער פסוק זאגט "כי לא שלם עוון האמורי עד הנה"; אבער אז עוון האמורי איז נשלם געווארן - איז מער נישטא קיין אמורי! איז דען דא אן אמורי היינט? קענט איר עמיצן אן אמורי? זיי זענען אפגעמעקט געווארן און זענען מער נישטא. איז דען דאס וואס מיר זוכן? זאגט מען: ניין, רבונו של עולם, מיר זענען ענדערש גרייט צו כאפן קלעפ, אבער אבי מיר זאלן בלייבן עקזיסטירן.
דאס איז וואס מען זאגט: ראה ה' והביטה, צי איז דא א שמערץ ווי מיין שמערץ וואס מען האט מיר אנגעטאן, צי האט נאך א פאלק באקומען אזא שמערץ? און די גאנצע סיבה איז "כי הייתי זוללה", ווייל איך בין געווען ווי א בן סורר ומורה וואס איז א זולל וסובא, און דער עונש פון א בן סורר ומורה איז דאך לטובתו, אים צו שענקען אייביג לעבן, ימות זכאי ואל ימות חייב. און דערפאר האבן מיר ענדערש דעם מצב, איידער צו זיין בגדר שטיף-קינדער, וואס דער קדוש ברוך הוא באצאלט זיי טאקע נישט באלד, אבער ווען ער באצאלט זיי שוין יא, איז דאס א פירעון פון אן אינגאנצן אונטערגאנג און כליה. מיר ווילן ענדערש, רבונו של עולם, דעם יעצטיגן מצב איידער יענעם אנדערן מצב.
פסוק י"א באשרייבט דעם שפיץ פונעם אראפפאל: א הונגער וואס האט ארומגענומען דאס גאנצע פאלק, דאס פארקויפן אלע טייערע פארמעגנס (מחמדים) פאר אביסל עסן, און א קרעכץ אויף יעדן שטיקל ברויט - א מצב וואו א מענטש איז גרייט אפילו צו שעדיגן זיין רוחניות כדי איבערצולעבן. "הייתי זוללה" ווערט געטייטשט אויף עטלעכע אופנים: אלס א באצייכענונג אויף זלילה פון גרויס הונגער, אלס א לשון פון זילות און בזיון אין די אויגן פון די פעלקער, אלס אן הודאה אז אין די רואיגע צייטן זענען מיר געווען זוללים וסובאים, און אלס א טענה אז מען האט זיך געפירט מיט אונז לויטן דין פון א בן סורר ומורה. און פון דא קומט מען צום גרויסן יסוד: דווקא ווייל "בנים אתם לה' אלוקיכם", איז דער דין פון בן סורר ומורה חל אויף אונז און נישט אויף די אומות, און דער דאזיגער עונש איז אינגאנצן לטובתנו - "ימות זכאי ואל ימות חייב". די פעלקער וואס זענען פארטיליגט געווארן זענען מער נישט דא, אבער מיר עקזיסטירן אויף אייביג. און פון אונזער זייט איז דער פראקטישער לקח צו היטן דעם צלם אנוש אפילו אין די שווערסטע שעות, מוסר נפש צו זיין פאר יענעם, און בעטן: ראה ה' והביטה, חוס ורחם עלינו.