פתיחה: דער פסוק פאר אונדז
מיר האלטן אין פרק א' פון מגילת איכה, ביי פסוק י'. ביז אהער האט דער מקונן באשריבן דעם חורבן, די גלות און די איינזאמקייט; דא רירט ער אן דעם ווייטאגלעכסטן פונקט פון אלעמען: דער שונא שטרעקט אויס די האנט אויף די הייליגע קדשי ישראל, און כלל ישראל שטייט פון דער זייט און רירט זיך נישט. ארום דעם פסוק דרייען זיך די ווערטער פון די מפרשים און מדרשים אין וועלכע מיר וועלן עוסק זיין, און אלע צילן צו איין שאלה: ווי אזוי איז דאס געשען, און ווי אזוי איז מעגלעך אז מען האט זיך נישט קעגנגעשטעלט.
יָדוֹ פָּרַשׂ צָר עַל כׇּל מַחֲמַדֶּיהָ, כִּי רָאֲתָה גוֹיִם בָּאוּ מִקְדָּשָׁהּ, אֲשֶׁר צִוִּיתָה לֹא יָבֹאוּ בַקָּהָל לָךְ׃ - דער שונא האט אויסגעשטרעקט זיין האנט אויף אלע אירע באגערטע אוצרות, ווייל זי האט געזען ווי פעלקער זענען אריינגעקומען אין איר מקדש, די וועלכע דו האסט אנגעזאגט אז זיי טארן נישט קומען אין דיין קהל.
"ידו פרש צר" - אן קיין שום אנשטרענגונג
זאגט דער מקונן: דער שונא האט נישט געדארפט צופיל הארעווען. "ידו פרש צר" - ער האט בלויז אויסגעשטרעקט זיין האנט, און שוין געלייגט זיין האנט אויף אלע אירע מחמדים. ס'איז דא נישט אויסגעפאלן קיין שווערע מיה, קיין באלאגערונג און קיין קאמף אויף יעדן ווינקל; איין שטרעק מיט דער האנט, און אלעס איז שוין אין זיינע הענט.
פארוואס האט מען זיך נישט קעגנגעשטעלט?
און אויב וועסטו פרעגן: פארוואס איז מען נישט געשטאנען קעגן אים? ווי אזוי האט מען געקענט צוקוקן ווי ער גייט אריין אזוי לייכט און זיך נישט שטעלן קעגן אים? אויף דעם ענטפערט דער פסוק: "כי ראתה גוים באו מקדשה אשר צויתה לא יבאו בקהל לך". ווער איז דא אריינגעקומען? עמון און מואב, די אויף וועמען ס'איז געזאגט געווארן "לא יבואו בקהל לך" - און פלוצים קומען זיי אריין אין בית המקדש. די נידעריגסטע פון די נידעריגע פארנעמען דעם העכסטן און דערהויבנסטן פלאץ. דאס איז דאך נישט קיין אנדערע זאך ווי א גזירה מן השמים. און וויבאלד אזוי, זענען זיי געקומען צום באשלוס אז ס'איז נישטא קיין זין זיך קעגנצושטעלן און נישטא קיין טעם צו רעוואלטירן, ווייל קעגן דעם רצון שמים העלפט נישט קיין שום טואונג.
דער גנב אין קעניג'ס פאלאץ
דער ביאור נעמט זיך פונעם ספר עקדת יצחק, און ענליך צו דעם ערקלערט דער בנין דוד: דער פסוק גיט אונדז א טעם פארוואס "ידו פרש צר על כל מחמדיה". קען מען דען טראכטן אז א גנב זאל האבן די העזה אריינצוגיין טיף איננעווייניג אין קעניג'ס הויז? אויב ער גנב'עט, וועט ער גנב'ענען אינדרויסן, אדער גנב'ענען פון די שפייכלערס; אבער אויסצושטטרעקן די האנט אויף אלע אוצרות פונעם פאלאץ בשעת דער בעל הבית איז אין שטוב? נאר דער הסבר איז: ווען דער גנב זעט אז פרעמדע לייט דרייען זיך אינעם פאלאץ און טוען דארט וואס זיי ווילן, פארשטייט ער אז דער קעניג איז נישט אינדערהיים - און אויב דער בעל הבית איז נישט אינדערהיים, קען ער אויך אריינגיין.
און דאס איז וואס שטייט "ידו פרש צר על כל מחמדיה" - זיי האבן צוגענומען די כרובים פון בית קדש הקדשים. און פארוואס? ווייל זיי האבן געזען ווי די גוים זענען געקומען אין מקדש, די וואס מ'איז אנגעזאגט געווארן "לא יבואו בקהל לך", און זיי בארימען זיך: אט זענען מיר אריין. דער זעלבער פלאץ פון וואו די בני אהרן זענען ארויס פארברענט; דער זעלבער פלאץ וואו דער כהן גדול פלעגט אריינגיין, און ווער ס'איז נישט געווען ראוי פלעגט מען ארויסשלעפן מיט א קייט - און פלוצים זעט מען ווי די אומריינע, מאוס'ע גוים קענען דארט אריינגיין! אויב אזוי, האבן זיי פארשטאנען אז דער פלאץ האט שוין פארלוירן זיין מעלה, פארלוירן זיין קדושה, און דערפאר האט זיך דער צר ערלויבט אויסצושטטרעקן די האנט. ווען ער זאל ווען זען אז דער מקום שטייט אין זיין קדושה - וועלכער גנב וואלט זיך געוואגט אריינצוטרעטן אינעם העכסטן און הייליגסטן ארט? אבער וויבאלד זיי האבן געזען "גוים באו מקדשה", האבן זיי פארשטאנען אז דער אריינגאנג איז אפן: יעדער קען אריינגיין, יעדער קען צונעמען וואס ער וויל.
נאך אן הסבר: די הייזער זענען געבליבן אומבאשיצט
ס'איז דא נאך אן הסבר אויף "ידו פרש צר על כל מחמדיה": די בני ירושלים האבן געזען ווי דער בית המקדש ווערט חרוב, און אזוי ווי זיי האבן דאס געזען האבן זיי שוין מער נישט געשוינט זייער געלט און נישט זייערע הייזער, נאר זענען גלייך געלאפן ראטעווען און באשיצן דעם בית המקדש. און פארוואס? "כי ראתה גוים באו מקדשה אשר צויתה לא יבאו בקהל לך". און צוליב דעם וואס זיי זענען געלאפן באשיצן דעם בית המקדש, האט דער צר אויסגעשטרעקט זיין האנט אויף זייערע מחמדים - אויף דעם פארמעגן פון כלל ישראל. וויבאלד זיי האבן איבערגעלאזט זייערע הייזער כדי צו ראטעווען דעם מקדש, זענען די הייזער געבליבן ליידיג, אויפגעדעקט און הפקר, און דער שונא איז געגאנגען און פארכאפט זייערע הייזער.
אבן עזרא: דאס איבערדרייען פונעם גלגל
דער אבן עזרא ערקלערט אז דא וויל דער מקונן באטאנען: עמון און מואב זענען געווען אכזריות'דיג ביז גאר, און האבן נישט מסכים געווען מקבל פנים צו זיין די אידן מיט ברויט און וואסער ביים ארויסגיין פון מצרים - הגם אברהם אבינו האט געשפייזט און מפרנס געווען זייער פאטער, לוט'ן, און געהאלפן אים און געראטעוועט פונעם איבערקערעניש פון סדום. און מיט דעם אלעם האבן זיי אונז נישט מקדם געווען מיט ברויט און וואסער. און יעצט זע ווי דער גלגל דרייט זיך איבער: די זעלבע אויף וועמען עס איז געזאגט געווארן "לא יבואו בקהל לך" צוליב זייערע אכזריות'דיגע מדות, פון גרויס איבערקערעניש זענען זיי די וואס קומען און רויבן אונזער געלט. די וואס מיר שטאפן זיי אפ און זאגן זיי אז זיי וועלן ביי אונז קיינמאל נישט אריינגענומען ווערן, די נידעריגסטע און שפלת'דיגסטע, טוען זיך גרויס האלטן איבער אונז און נעמען צו אונזער פארמעגן. און מיט דעם האבן זיי דערקענט אז די גזירה איז א גזירת ה'.
דער מדרש: עמון און מואב זענען געלאפן צום ספר תורה
חז"ל זאגן, און אזוי ברענגט דער "לחם דמעה": דו געפינסט אז אין דער שעה וואס די שונאים זענען אריין אין בית המקדש, זענען די עמונים און מואבים אריין צוזאמען מיט זיי. און יעדער איז געלאפן רויבן זילבער און גאלד, אבער עמונים און מואבים זענען געלאפן רויבן די תורה, כדי אויסצורייסן דעם "לא יבוא עמוני ומואבי בקהל ה'". הערט וואס דער מדרש זאגט: אלע לויפן - דער צו נעמען די מנורה, יענער די כרובים, דער די מחתות, זילבער און גאלד, דער בית המקדש איז פול. און עמון און מואב פרעגן: וואו איז דער ספר תורה? גארנישט אינטערעסירט זיי, נאר וואו איז דער ספר תורה - כדי צו נעמען א מעסער און אויסשניידן פון דארט וואס עס שטייט "לא יבוא עמוני ומואבי בקהל ה'". א פלעק פון אן אייביגע שאַנדע, און דאס ווילן זיי אויסשניידן פון ספר תורה.
רבי שמעון אין נאמען פון ריש לקיש בר פרטא ברענגט א משל: צו וואס איז די זאך ענליך? צו א שריפה וואס האט אויסגעבראכן אין פאלאץ פונעם מלך, און יעדער איז געלאפן רויבן זילבער און גאלד, אבער אן עבד איז געלאפן רויבן זיין אוניתו - זיין שטר עבדות. וואס גייט דער עבד נעמען? דעם שטר. פארוואס? ווייל אין דער מינוט וואס ער נעמט עס - פארטיג, ער איז מער נישט קיין קנעכט. גיי ווייס צי דער שטר וועט פארברענט ווערן צי נישט; ער וויל עס נעמען כדי צו זיין פארזיכערט. אזוי זענען געווען די עמונים און מואבים.
דער כח פון א שטר: א מעשה מיטן קרעטשניפער רבי'ן
עס ווערט דערציילט אויפן פריערדיקן קרעטשניפער רבי'ן, וואס ס'איז לעצטנס ארויסגעקומען א ספר אויף אים - א קדוש עליון וואס איז נפטר געווארן אין עלטער פון פיר און פערציג יאר. עס ווערן געברענגט אויף אים וואונדערליכע זאכן. איינמאל האט א פרוי געברענגט צו אים א האן צו שחט'ן, פאר א כפרה. אין שטוב איז נישט געווען וואס צו עסן, האט די רבנית געזאגט פאר איינעם פון די חסידים: גיי פרעג צי מען מעג נעמען דעם האן צום שחט'ן, כדי עס זאל זיין וואס צו עסן אויף שבת. האט ער אים געזאגט: דו קענסט עס נעמען, אבער עס וועט נישט אויסקומען כשר. מען האט אים געברענגט צום שוחט, און ווען ער איז געקומען שחט'ן - איז דער האן אנטלאפן פון זיינע הענט און איז נטרף געווארן. יעדער איז געווען שאקירט. דער שוחט האט זיך געשפירט זייער נישט באקוועם, איז ער געגאנגען צו זיין פרידזשידער, געברענגט אן אייגענעם האן און געזאגט: ברענג דאס צום רבי'ן, אנשטאט דעם האן וואס איז נטרף געווארן. מען איז צוריקגעגאנגען צום רבי'ן און געפרעגט: וויאזוי האט דער רבי געוואוסט פון פריער אז עס וועט נישט אויסקומען כשר? האט ער געזאגט: איך האב געזען אז די נשמה אין אים איז נאך נישט געקומען צו איר תיקון.
און עס ווערט ווייטער דערציילט: עס איז ביי אים געווען א פרוי וואס איז קראנק געווארן מיט א שווערער מחלה אינעם לבלב, און זי איז געקומען זיך בענטשן. ער האט געזען איר מצב און איר געבענטשט מיט אריכות ימים און מיט א רפואה. האט זי געזאגט: איך וויל דאס האבן געשריבן פונעם רבי'ן. זי האט נישט גערוהט ביז ער האט איר אפגעשריבן - אז ער בענטשט איר מיט אריכות ימים און געזונט. זי איז אוועק, און פאר יארן לאנג איז זי געווען געזונט און פריש. עס זענען אריבער יארן און זי איז ווידער קראנק געווארן מיט דער זעלבער מחלה. אין יענער זעלבער צייט איז אויסגעפאלן די יארצייט פונעם רבי'ן, וואס איז שוין געווען נפטר, און זיין זון איז ארויפגעגאנגען צום ציון. דערציילט דער קרוב משפחה פון יענער פרוי: איך האב גענומען דעם שטר און בין געגאנגען צום זון פונעם רבי'ן, און געבעטן אז ער זאל מתפלל זיין ביים טאטנ'ס ציון, וויבאלד די מחלה איז צוריקגעקומען, און מיר האבן דאך אין די הענט די הבטחה פונעם רבי'ן. האט דער זון אים געזאגט: אויב דו האסט א טשעק פון מיין טאטן, קענסטו זיין רואיג; טשעקן פונעם טאטן קומען נישט צוריק אומזיסט. מען דארף נישט מתפלל זיין און גארנישט. און באמת איז די פרוי געזונט געווארן, און די דאקטוירים האבן איר געזאגט: זאלסט וויסן, דאס איז איינס פון א מיליאן - איינער פון א מיליאן קומט ארויס פון אזא מחלה אינעם לבלב אין אזא מצב.
עס זענען אריבער יארן און די פרוי איז נאכאמאל קראנק געווארן. דערציילט דער זעלבער קרוב: מיר האבן איבערגעקערט דאס גאנצע הויז צו זוכן דעם רבינ'ס טשעק, דעם שטר; וואו האבן מיר נישט געזוכט - אבער מיר האבן עס נישט געפונען. און דעמאלט האבן מיר געוואוסט אז די גזירה איז פארזיגלט, און אזוי איז טאקע געווען, און זי איז נפטר געווארן לבית עולמה. כל זמן דער שטר איז געווען אין איר האנט - איז געווען א טשעק אין האנט, און מען האט נישט געהאט וואס צו זארגן, ווייל א טשעק פונעם רבי'ן קומט נישט צוריק. און דאס איז פונקט וואס עס שטייט דא אינעם משל: דער עבד לויפט זוכן דעם שטר - ברענגט מיר מיין שטר עבדות, איך רייס עס איבער און איך גיי ארויס אויף דער פריי. אזוי אויך די גוים: יעדער איז געלאפן רויבן זילבער און גאלד, און עמונים און מואבים זענען געגאנגען זוכן דעם ספר תורה, כדי צו קראצן, אויסצומעקן און צורייסן פון דארט דעם "לא יבוא עמוני ומואבי בקהל ה'".
וואס איז זיי פארגעקומען אין קאפ?
און די זאך איז גאר וואונדערליך. נו, דו האסט אויסגעמעקט פון איין ספר תורה - האסטו איין ספר תורה אן "לא יבוא עמוני". איז דען מער נישט פאראן קיין ספרי תורה אויף דער וועלט? האבן מיר דען היינט נישט אין ספר תורה "לא יבוא עמוני ומואבי בקהל ה'"? וואס האבן זיי געטראכט? וואס איז זיי דורכגעלאפן אין קאפ ווען זיי זענען געלאפן דאס אויסמעקן פונעם ספר תורה?
ערקלערט דער "לחם דמעה", און אזוי באווייזט אויך דער אלשיך הקדוש, אז זיי האבן געוואלט אויפווייזן: זעט דא, מיר גייען אריין אין בית המקדש, מיר נעמען זיין ספר תורה, מיר רייסן ארויס שטיקער פון דארט - און רעאגירט ער? טוט ער עפעס? גארנישט. און וואס זעט מען פון דעם? אז ער האט נישט קיין כח, און אז ס'איז נישטא קיין שום באדייט צו וואס ער האט געשריבן אין זיין תורה. ווארום אויב ס'וואלט געווען א באדייט - מען קומט אריין צו דיר אין שטוב, מען רייסט דיר ארויס דעם חלק פון דער תורה, פארוואס שטעלסטו זיך נישט קעגן? אויב דו שטעלסט זיך נישט קעגן, איז א סימן אז דו האסט נישט קיין כח; און אז ס'איז נישטא קיין כח, האט שוין נישט קיין באדייט וואס עס שטייט אין אלע אנדערע ספרי תורה. א מענטש וואס האט נישט קיין פרוטה אין טאש און צוזאגט דיר א מיליאן דאלאר - ביסטו דען נתפעל דערפון? וועסטו דען קענען קויפן מיט זיין צוזאג א פרישטיק? אויב דער רבונו של עולם איז נישט בכח צו באשיצן זיין אייגן הויז, איז א סימן - אזוי האבן זיי געטראכט - אז עס איז נישטא קיין תוקף צו דעם וואס ער האט געשריבן אין זיין תורה. דאס איז געווען זייער כוונה; נישט אז מיר זאלן פארשטיין כפשוטו אז אויב זיי מעקן עס אויס פון איין ספר איז עס אויסגעמעקט פון אלע תורות, נאר זייער כוונה איז געווען: זעט אז דער באשעפער האט נישט קיין כח אונז אפצושטעלן, און ממילא איז נישטא קיין שום באדייט צו דעם וואס ער האט געשריבן אין זיין תורה. און וואס זיי האבן נישט פארשטאנען איז - אז צוליב אונזערע עבירות האט דער אויבערשטער אונז איבערגעגעבן אין זייערע הענט. זיי האבן געמיינט אז דאס איז צוליב זייערע זכותים און זייער כח.
דער אלשיך: "כל מחמדיה" - די תורה
פרעגט דער אלשיך הקדוש: פארוואס שטייט "כל מחמדיה", און פארוואס האט דער צר אויסגעשפרייט זיין האנט אויף אלע אירע באגערטע זאכן? וואס איז דער "כל"? און ער ערקלערט: ווען זיי וואלטן זיך געווארפן אויף גאלד און זילבער, וואלט מען געקענט זאגן אז זיי האבן צוגענומען א טייל און איבערגעלאזט א טייל, און אפילו אויב זיי האבן צוגענומען אלעס - זענען נאך אלץ געבליבן אנדערע זאכן. אבער פון דעם מאמענט וואס זיי האבן צוגענומען די תורה, האט כנסת ישראל געפילט אז דאס איז "כל מחמדיה" - ער האט אונז גארנישט איבערגעלאזט. וואס איז דען דער "אלעס" פאר אונז? די הייליגע תורה. און אויב דאס האט מען צוגענומען פון אונז, קען מען טאקע זאגן דערויף "על כל מחמדיה".
מדרש שוחר טוב: "אלו ברשות נכנסו"
דער מדרש שוחר טוב זאגט: האט אסף געזאגט, דו האסט דאך געשריבן אין דיין תורה "והזר הקרב יומת". און נישט בלויז א זר - נאר די הייליגע בני אהרן, וואס זענען נישט קיין פרעמדע און האבן געהאט רשות אריינצוגיין אין משכן, ווען זיי זענען אריין מקריב זיין צום קודש הקדשים זענען זיי פארברענט געווארן. און אזוי אויך עוזיהו, ער איז דאך בלויז אריין לכבודך, און ער איז געווארן א מצורע; און נישט נאר דאס, נאר די ערד האט זיך געשאקלט - ס'שטייט אז ס'איז געווען אן ערד-ציטערניש ווען עוזיהו איז אריין מקטיר זיין קטורת. און די דאזיגע האסטו צוגעלאזט אריינצוגיין?
האט דער הקדוש ברוך הוא אים געזאגט: ווען זיי וואלטן אריין אן קיין רשות - וואלט איך זיי געטראפן. אבער די דאזיגע זענען אריין מיט רשות, ווי ס'שטייט "הנני קורא לכל משפחות צפון נאום ה', ובאו ונתנו איש כיסאו פתח שערי ירושלים ועל כל חומותיה סביב ועל כל ערי יהודה, ודיברתי משפטי אותם על כל רעתם". וואס זעסטו? זאגט דער הקדוש ברוך הוא: די דאזיגע האב איך גערופן. דו פרעגסט, די זענען אריין און געשטארבן און די גייען אריין און בלייבן לעבן - יענע זענען אריין אן אן איינלאדונג, און די דאזיגע זענען אריין מיט אן איינלאדונג. צו די דאזיגע האב איך גערופן, צו זיי האב איך געזאגט אז זיי זאלן אהערקומען.
און לויט דעם וואס מיר האבן פריער ערקלערט ווערט די זאך נאך מער פארשטענדליך, ווייל מיר האבן דאך שוין געזאגט אז די קדושה איז אוועק פון בית המקדש און זיין מעלה איז אוועק פון אים. און דעמאלט ממילא קען טיטוס קומען און טון ווי זיין ווילן, אריינגיין אינעם היכל און פארדארבן - און פארטיג, ס'איז שוין מער נישט קיין בית המקדש. און ווען ס'איז נישט פאראן אין אים די מעלה פון בית המקדש, מאכט עס שוין נישט אויס אז דער טמא'סטער גוי זאל אריינגיין; ס'שאדט אים גארנישט, ווייל ס'איז שוין נישט קיין בית המקדש.
"חרפה שברה לבי" - און עמון ומואב וועלן באצאלן
עס ווערט געברענגט אין אן אלטן מדרש אז אויף דעם שטייט "חרפה שברה לבי ואנושה". וואס איז די חרפה וואס האט צובראכן דאס הארץ? דאס וואס די עמונים און מואבים האבן אונז פארשעמט. און דער הקדוש ברוך הוא זאגט: "לכן חי אני נאום ה' צבאות, כי מואב כסדום תהיה, ובני עמון כעמורה". פאר די דאזיגע חרפה און גידוף וועלן זיי באצאלן א טייערן פרייז: מואב וועט זיין ווי סדום, און בני עמון ווי עמורה. דאס הייסט, די זאך וועט זיי נישט אדורך גיין בשתיקה.
תורת חסד: דריי ביאורים
אינעם ספר "תורת חסד" ערקלערט ער, אז "ידו פרש צר" ענטפערט אויף דער קשיא: פארוואס האבן כלל ישראל געלאזט די גוים אריינגיין אין מקדש? פארוואס האבן זיי נישט געקעמפט קעגן זיי ביז יעדער פאלט אויפן שווערד? און דאס איז וואס ס'שטייט "כי ראו גוים באו מקדשה" - עס שטייט דאך "והזר הקרב יומת", און וויאזוי קען זיין אז זיי זענען געקומען אין מקדש און גארנישט איז זיי געשען? האבן זיי געזאגט: אויב אזוי, איז דאס א גזירה מלפניו. אזוי ווי מיר האבן פריער ערקלערט - דאס וואס זיי האבן געזען עמון און מואב קומען אהער, האט זיי געגעבן צו פארשטיין אז ס'איז נישטא קיין טעם זיך צו שטעלן דערקעגן, און ס'איז נישטא קעגן וועמען זיך צו שטעלן.
און ס'זענען דא וואס ערקלערן "על כל מחמדיה" אויף אן אנדער אופן: ווער איז דער מחמד עין פון א מענטש? זיין קינד. די קינדער זענען די גרעסטע חמדה, אזוי ווי ס'שטייט ביי יחזקאל "הנני לוקח את מחמד עיניך". און זיי זעען ווי די גוים נעמען צו זייערע קינדער, און זיי קענען גארנישט אפענטפערן און גארנישט טון - און דאס איז דער גרעסטער צער.
און ס'איז דא נאך אן הסבר וואס דער "תורת חסד" ערקלערט, אז דא קומט דער נביא גאר צו לויבן די מסירות נפש פון כלל ישראל: זיי זעען ווי א פייער פאלט אויף בית המקדש, און זיי לאזן איבער זייערע הייזער און גייען ראטעווען. און דאס איז א חלק פון דער גרויסער און באזונדערער זכות פון עם ישראל, פאר וועלכער זיי זענען געווען גרייט צו פארלירן אלעס - "פרש צר על כל מחמדיה" - און זענען געווען גרייט דאס צוצוקוקן און נישט רעאגירן.
צום סך-הכל:
"ידו פרש צר על כל מחמדיה" - דער שונא האט זיך נישט געדארפט אנשטרענגען, ער האט פשוט אויסגעשטרעקט א האנט און גענומען. און ווען כלל ישראל האט געזען ווי עמון און מואב, די פסולים וואס זענען פארבאטן צו קומען אין קהל, גייען אריין אינעם בית המקדש און קומען ארויס בשלום, האבן זיי באגריפן אז די קדושה איז אוועקגעפארן און אז דאס איז א גזירה מלפניו, און דעריבער האבן זיי זיך נישט קעגנגעשטעלט. דער גנב גייט נאר אריין אינעם פאלאץ ווען ער זעט אז דער בעל הבית איז נישט אינדערהיים; עמון און מואב זענען געלאפן צום ספר תורה ווי אן עבד וואס לויפט צו זיין שטר עבדות, צו טענה'ן אז עס איז נישטא קיין כח און קיין תוקף צו דעם וואס שטייט אין דער תורה - און זיי האבן נישט פארשטאנען אז צוליב אונזערע זינד זענען מיר איבערגעגעבן געווארן אין זייערע הענט. און פון יעדער זייט הערט זיך דער ווייטאג: צי מיינט "כל מחמדיה" די הייליגע תורה וואס זי איז אונזער אלעס, צי זענען דאס די קינדער מחמד העין, און צי זענען דאס די הייזער וואס מען האט הפקר געלאזט מיט מסירות נפש כדי צו ראטעווען דעם בית המקדש. און אויף דער חרפה פון עמון און מואב איז צוגעזאגט געווארן אז עס וועט נישט פארשוויגן ווערן: "מואב כסדום תהיה ובני עמון כעמורה".