דער ערשטער קאפיטל פון מגילת איכה באשרייבט ירושלים וואס זיצט אליין, איר געוויין ביינאכט, די בגידה פון אירע ליבהאבער און דעם גלות פון יהודה. אין די פריערדיגע פסוקים האבן מיר געזען אז זי איז "נאנחה ותשב אחור" - זי האט פרובירט צו באהאלטן איר פנים פאר גרויס בושה. דער פסוק פאר אונז פירט ווייטער די דאזיגע בילד און אנטפלעקט אז די הסתרה האט נישט געהאלפן: די טומאה איז שוין געווען אפן פאר יעדנ'ס אויגן. אין דעם שיעור וועלן מיר פארטיפן אין פסוק ט' לויט די ווערטער פון די מפרשים און מדרשים.
טֻמְאָתָהּ בְּשׁוּלֶיהָ לֹא זָכְרָה אַחֲרִיתָהּ וַתֵּרֶד פְּלָאִים אֵין מְנַחֵם לָהּ רְאֵה ה' אֶת־עׇנְיִי כִּי הִגְדִּיל אוֹיֵב׃ - איר טומאה איז אין אירע עקן, זי האט נישט געדאכט איר ענדע, און זי איז געפאלן וואונדערליך אראפ, קיינער איז נישט דא איר צו טרייסטן; זע, ה', מיין עניי, ווייל דער שונא האט זיך גרויס געהאלטן.
עס ערקלערט רבי אליהו די וידאש: דאס וואס זי האט אפגעקערט איר פנים אויף צוריק כדי צו באהאלטן איר פנים - ווי מיר האבן געזען אינעם פריערדיגן פסוק - האט איר נישט געהאלפן. פארוואס? ווייל "טומאתה בשוליה", די טומאה איז געווען קענטיג אויף איר, און עס איז שוין נישט געווען דא עפעס וואס מען קען באהאלטן. דער אויסדרוק גייט קעגן וואס עס שטייט פריער "על כן לנידה היתה": נידה מיינט דאס זען בלוט פון טומאה, און דאס דאזיגע בלוט האט כביכול באפלעקט די זוימען פון אירע קליידער, ביז זי האט שוין נישט געקענט באהאלטן איר טומאה. דאס הייסט: אירע חטאים זענען שוין געווען אפן און באקאנט פאר יעדן, און עס איז מער נישט מעגליך געווען זיי צו פארדעקן. "על כן לנידה היתה" - די חטאים זענען געווען אזוי אפנבאר, אז יעדער האט געזען אז זי איז בבחינת נידה, וואס איר טומאה איז קענטיג אויף אינדרויסן.
ווען זי האט געזינדיגט, האט זי נישט געמאכט דעם חשבון: קוק וואס עס וועט ארויסקומען דערפון צום סוף, וואס פאר א פרייז איך וועל מוזן באצאלן. "לא זכרה אחריתה" - זי האט נישט געדענקט אז צום סוף פון יעדן סופערמארקעט איז דא א קאסע. זי האט נישט געדענקט אז האי עלמא דמיא להילולא, און צום סוף דארף מען באצאלן. ווען זיי האבן געזינדיגט האבן זיי נישט געטראכט וואס וועט ארויסקומען דערפון, און דערפאר "ותרד פלאים" - זי האט געהאט א ירידה וואס יעדער האט זיך געוואונדערט דערויף: ווי איז דאס מעגליך? פון אזא הויכער מדרגה צו אזא נידריגער מדרגה, א זאך וואס האט נאך קיינמאל נישט פאסירט צו קיין שום שטאט.
און אזוי ערקלערט אויך דער אבן שועיב: זי איז אנגעקומען צו אזא ירידה, אז כאטש עס איז געווען טומאתה בשוליה - און אלעס איז שוין אפן - פונדעסטוועגן האט זי "לא זכרה אחריתה". זי וואלט באדארפט פארשטיין: אז מיין טומאה איז אויף מיינע עקן קליידער, וועלן אלע זיך דערווייטערן פון מיר, איז דאך כדאי פאר מיר צו פאררעכטן מיינע מעשים און אוועקנעמען מיין טומאה. אבער "לא זכרה אחריתה", און דעריבער "ותרד פלאים".
רבי אליהו די וידאש ערקלערט, אז מען זעט אז אלע מצבים פון כלל ישראל זענען בבחינת פלאים, אויף ביידע זייטן. זיי זענען ארויס פון מצרים מיט א נס און פלא וואס איז נישט געווען אזוינס - די עשר מכות און די גאולה. דערנאך האבן זיי זוכה געווען צו קריעת ים סוף, א פלא וואס איז קיינמאל נישט געווען. אין מדבר - די ענני הכבוד, די באר און דער מן, א פלא וואס איז קיינמאל נישט געווען. ביים אייננעמען דאס לאנד - "שמש בגבעון דום, וירח בעמק אילון", און זיי האבן באוויזן צו פארנעמען דאס גאנצע לאנד, א פלא וואס איז קיינמאל נישט געווען. און ווען זיי זענען געקומען קיין ארץ ישראל און האבן געזינדיגט און פארכעסט דעם אייבערשטן, איז אויך די מפלה וואס איז געקומען אויף זיי דורך נבוכדנצר, און וואס עס איז געווען דערנאך ווען מען האט זיי איבערגעגעבן צו מידת הדין און זיי זענען פארטריבן געווארן אין גלות מיט ביטערן צער און יגון - אויך דאס איז געווען א זאך וואס איז נאך קיינמאל נישט געווען. דאס איז דער טייטש "ותרד פלאים": אזוי ווי איר עליה איז געווען א וואונדערליכע עליה, אזוי אויך איז איר ירידה געווען א וואונדערליכע ירידה.
און וויבאלד אזוי, "אין מנחם לה" - זי נעמט נישט קיין נחמה. א מענטש וואס איז געווען אין א מיטעלמעסיגן מצב און איז געפאלן, קען מען אים טרייסטן. אבער א מענטש וואס איז געווען ביים שפיץ, אויפן העכסטן ארט, און פון דארט איז ער אראפגעפאלן - איז זייער שווער אים צו טרייסטן. און וואס זאל מען אים דען זאגן? אז אלעס וועט זיין גוט? אז ער וועט צוריק ווערן א מיליארדער? ווען מען קומט אן פונעם בעסטן מצב צום נידריגסטן מצב, איז "אין מנחם לה". ווען די ירידה איז בבחינת "ותרד פלאים", איז זייער שווער זיך צו טרייסטן.
עס זענען פֿאַראַן מפרשים וואָס טײַטשן אויס "ותרד" נישט פֿון לשון ירידה, נאָר פֿון לשון "וירדתי על ההרים", וואָס דאָרט איז דער מבוקש אַ לשון פֿון הספד, און אַזוי אויך "אריד בשיחי ואהימה" וואָס איז אַ לשון פֿון קינה און הספד. לויט דעם ביאור: איר צער און איר הספד זענען געווען גרויס איבער דעם וואָס זי איז פֿריִער געווען אין אַ געוואַלדיקער מעלה, און איז איצט אָנגעקומען צו אַזאַ נידעריקער מדרגה.
און ווען זי זעט אַז קיינער העלפֿט איר נישט און עס איז נישטאָ קיין מנחם פֿאַר איר, ווענדט זי זיך צום אויבערשטן און זאָגט: "ראה ה' את עניי כי הגדיל אויב". באַמערקט דער בעל 'לחם דמעה': גיט אַכטונג אַז אינעם קומענדיקן פּסוק שטייט "ראה ה' והביטה", און דאָ שטייט בלויז "ראה". און וואָס איז דער חילוק צווישן ראייה און הבטה? ראייה איז פֿון דער נאָענט, און הבטה איז פֿון דער ווײַטנס. אויב די שכינה רוט צווישן אונדז, בעטן מיר "ראה". אָבער אויב די שכינה איז שוין נישט צווישן אונדז, ווײַל עשר גלויות גלתה שכינה, בעטן מיר כאָטש "הביטה" - רבונו של עולם, קוק אויף אונדז כאָטש פֿון דער ווײַטנס. און פֿאַרשטייט זיך אַז עס מיינט נישט נאָענט און ווײַט כפשוטו, ווײַל דער קדוש ברוך הוא געפֿינט זיך דאָך אויף יעדן אָרט, נאָר "פֿון דער נאָענט" מיינט השגחה פרטית, און "פֿון דער ווײַטנס" מיינט השגחה כללית - אַז אפֿילו אין דער השגחה כללית, רבונו של עולם, זאָלסטו שוינען און רחמנות האָבן אויף אונדז.
דער ספר 'בניין דוד' ברענגט אַ משל. אַ מענטש האָט געוואָלט שמוגלען געגנבֿעטע סחורה, בריליאַנטן, און ער האָט געמאַכט אַ חשבון אַז אויף יעדן אָרט טוט מען בודק זײַן און מען זוכט אין די קעשענעס. ער האָט געוואָלט אַרויפֿגיין אויף דער שיף אָן דעם וואָס מען זאָל וויסן וואָס ער פֿירט מיט זיך, האָט ער מיטגענומען קעסטלעך מיט עסן. אויפֿן דנאָ פֿונעם קאַסטן האָט ער געלייגט די בריליאַנטן, און פֿון אויבן דאָס גאַנצע עסן וואָס ער וועט דאַרפֿן פֿאַר דער נסיעה. עס איז אַדורך אַ וואָך, צוויי וואָכן און אַ חודש, און ער עסט און עסט, ביז ער האָט אויפֿגעגעסן דאָס גאַנצע עסן - און דעמאָלט האָבן זיך אַנטפּלעקט די בריליאַנטן אויפֿן דנאָ פֿונעם קאַסטן, און מען איז געוואָר געוואָרן אַז ער האָט געשמוגלט בריליאַנטן.
און דער נמשל: כלל ישראל זינדיקן, אָבער זענען זיכער אין די חסדים פֿון די אבות ראשונים - מיר האָבן דאָך זכות אבות, דער קדוש ברוך הוא וועט אונטערדריקן אונדזערע עבירות און זיי אַראָפּלייגן אונטן, אונטער דעם עסן, אַז מען זאָל זיי נישט דערקענען. נאָר חז"ל זאָגן אַז אַלץ וואָס מיר עסן, עסן מיר נאָר בזכות אבות, און אַלץ וואָס מיר פֿאַרמאָגן איז בזכות אבות. און עס קומט אַ מצב אַז מען האָט אויפֿגעגעסן דעם זכות אבות, דאָס עסן ענדיקט זיך - און דעמאָלט אַנטפּלעקט זיך וואָס ליגט אונטן: די פֿילע עבירות. און דאָס איז דער טײַטש "לא זכרה אחריתה": זי גייט ווײַטער אָן מיט עבירות, און געדענקט נישט אַז עס וועט קומען אַ טאָג ווען די חטאים וואָס ליגן אונטן וועלן זיך אַנטפּלעקן. זי פֿאַרלאָזט זיך דאָך אויפֿן זכות אבות וואָס דעקט איבער פֿון אויבן - אָבער ווען מען טוט ווײַטער נאָך און נאָך עבירות, פֿון וואָס שפּײַזט מען זיך? מצד זיך אַליין קומט אונדז דאָך גאָרנישט, ווײַל מיר האָבן עבירות, נאָר מען שפּײַזט זיך פֿונעם זכות אבות, און ממילא ווערט דער זכות אבות אויסגעשעפּט און די חטאים ווערן אַנטפּלעקט און מען דאַרף באַצאָלן פֿאַר זיי. און דאָס איז וואָס עס שטייט "ברוב עוונך נגלו שוליך": צוליב אונדזערע פֿילע עבירות, וויבאַלד מיר האָבן נישט געטאָן קיין מצוות, זענען מיר נישט געווען ראוי צום חסד ה' מצד זיך אַליין נאָר בלויז מצד דעם זכות אבות וואָס האָט אונדז צוגעדעקט, און אַז מען האָט אויפֿגעגעסן דעם זכות אבות - זענען ממילא אַנטפּלעקט געוואָרן די ברעגן, און וואָס עס געפֿינט זיך אין די ברעגן, די חטאים און עבירות, האָט זיך אַנטפּלעקט.
דער בעל 'עקידת יצחק' טײַטשט אויס "טומאתה בשוליה" אויף אַן אַנדער אופֿן. ווען אַ מענטש האָט אַ זאַך וואָס שטערט אים און באַאומרויִקט אים, פֿאַרנעמט עס זײַן מחשבה. ווידער אַ זאַך וואָס מען וויל נישט טראַכטן וועגן איר - פֿאַרדרענגט מען זי. איך ווייס אַז אַזוי דאַרף עס זײַן, איך ווייס אַז איך וועל באַצאָלן דערפֿאַר אַ פּרײַז, אָבער איך וויל בעסער נישט טראַכטן וועגן דעם. דאָס הייסט הדחקה. און דאָס איז וואָס דער מקונן זאָגט: "טומאתה בשוליה" - אירע עבירות שטופּט זי אַרויס צו די ברעגן פֿון אירע געדאַנקען. און פֿון וואַנען שטאַמט דאָס? פֿון "לא זכרה אחריתה".
צו וואָס איז דאָס ענלעך? צו אַ מענטש וואָס לײַדט פֿון צוקער-קרענק און גיט נישט אַכטונג אויף זיך, און עסט אַלץ וואָס קומט אים פֿאַר די אויגן. מען זאָגט אים: ווייסטו דען נישט אַז דאָס וועט דיר שאַדן? אָבער ער פֿאַרדרענגט עס. וואָס קען מען זאָגן אויף אים? "לא זכרה אחריתה". ווייסטו דען נישט אַז צום סוף וועסטו באַצאָלן אַ טײַערן פּרײַז? ווייסטו נישט אַז דו שאַדסט זיך אַליין און די זאַכן קלײַבן זיך אָן? "טומאתה בשוליה, לא זכרה אחריתה" - זי געדענקט נישט וואָס עס וועט זײַן צום סוף פֿון דעם וואָס זי טוט איצט, און "אחרית רשעים רעה". און ממילא "ותרד פלאים": ווען דער קלאַפּ קומט, פֿרעגט זי מיט פֿאַרוווּנדערונג: פֿאַרוואָס? וואָס איז געשען? וואָס האָב איך געטאָן? ווען מען וואָלט כּסדר געדענקט וואָס מען טוט, וואָלט מען געוווּסט אַז מען גייט כאַפּן קלעפּ, און מען וואָלט זיך אָנגעגרייט און פֿאַרשטאַנען דעם אייגענעם חטא. אָבער וויבאַלד "טומאתה בשוליה", אין די ברעגן פֿון אירע מחשבות, טראַכט זי נישט דערפֿון, נאָר פֿאַרדרענגט עס. און דעמאָלט "ותרד פלאים" - וואָס איז געשען אַז איך בין אַזוי פּלוצעם געפֿאַלן? האָסטו דען געמיינט אַז מען קען איבערפֿילן די מאָס אָן קיין פּרײַז? דאָס איז וואָס מאַכט זיי אַזוי פֿאַרוווּנדערט.
און די גרעסערע צרה איז "כי הגדיל אויב": אַז דער שונא האָט געפֿילט אַז ער אַליין האָט דאָס געטאָן, אַז ער איז דער גיבור. דער שונא האָט נישט געפֿילט קיין "טומאתה בשוליה", ער האָט נישט געפֿילט אַז כלל ישראל צאָלט דאָ אַ פּרײַז פֿאַר זייערע מעשים, נאָר ער איז אַרויס מיטן געפֿיל אַז דאָס איז זײַן אייגענער כוח און זײַן גבורה, און אַז דער גאָט פֿון די ייִדן איז כביכול שוואַך און קען נישט צוריקקעמפֿן. דאָס איז די שרעקלעכסטע צרה: נישט גענוג וואָס מיר האָבן פֿאַרדאָרבן, נאָר דער שונא איז אַרויס מיטן געפֿיל אַז פֿון זײַנעט וועגן האָט ער אונדז געקענט באַזיגן.
חז"ל זאָגן: אילו זכיתם, וואָלט איר געליינט "כי ביום הזה יכפר עליכם לטהר אתכם"; יעצט אַז איר האָט נישט זוכה געווען, ליינט איר "טומאתה בשוליה לא זכרה אחריתה". ווען מיר וואָלטן זוכה געווען, וואָלט יום הכיפורים אונדז מטהר און מנקה געווען פון אַלע עוונות. אָבער היות מיר האָבן נישט זוכה געווען, זענען די עוונות געוואַקסן און געוואָרן גרעסער, געוואַקסן און געוואָרן גרעסער, ביז עס איז געקומען דער טאָג פון תשעה באב - "טומאתה בשוליה". די דאָזיקע טומאה וואָלט דאָך יום הכיפורים געדאַרפט מכפר זיין, "כי ביום הזה יכפר עליכם", "מקווה ישראל ה'" - פאַר וועמען רייניקט איר זיך און ווער רייניקט אייך, אביכם שבשמים. מיר וואָלטן געדאַרפט נטהר ווערן פון דעם אַלעם. אָבער וויבאַלד מען האָט זיך אום יום הכיפורים נישט געגרייט כראוי און מען האָט נישט געטאָן קיין תשובה אויף די מעשים, האָבן מיר נישט זוכה געווען צו "כי ביום הזה יכפר עליכם לטהר". און אויב מען איז נישט נטהר געוואָרן - "טומאתה בשוליה", און עס וועט קומען אַ טאָג וואָס די טומאה אין די שפּיצן וועט אויסברעכן און אויף דעם וועט מען חלילה דאַרפן געבן דעם דין.
אין ספר 'אלון בכות' ערקלערט ער, אַז די עוונות פון בית שני זענען געווען עבירות שאדם דש בעקביו. די גמרא ברענגט: מען האָט געפרעגט די חכמה, מען האָט געפרעגט די נבואה - על מה אבדה הארץ? פאַרוואָס איז דאָס לאַנד אונטערגעגאַנגען? און זיי האָבן נישט געוואוסט צו ענטפערן, ביז עס איז אַרויס אַ בת קול און געזאָגט "על עוזבם את תורתי". פאַרוואָס האָבן זיי נישט געוואוסט צו ענטפערן? ווייל זיי זענען געווען חכמים און נבונים און האָבן עוסק געווען בתורה, און אַלעס האָט אויסגעזען הערליך. אויב אַזוי, וואָס איז געווען דער חטא? עבירות פון די עקן, עבירות שאדם דש בעקביו. און דאָס איז "טומאתה בשוליה". דערפאַר, ווען מען האָט געפרעגט די חכמים, די זקנים און די נביאים, האָבן זיי דאָס נישט געקענט דערקענען - דאָס זענען עבירות פון די ברעגן. דאָס איז נישט געווען ווי בית ראשון, עבודה זרה, גילוי עריות און שפיכות דמים, וואָס זענען גרויסע און אָפענע עוונות, נאָר עוונות שאדם דש בעקביו. און דערפאַר "לא זכרה אחריתה, ותרד פלאים" - דער פאַל איז געווען אַ וואונדער אין זייערע אויגן. ווייל ווען די עוונות זענען אָפן, ווייסט מען אויף וואָס; אָבער ווען זיי זענען באַהאַלטן, פרעגט יעדער על מה אבדה הארץ, און דער פאַל איז פאַרוואונדערט אין אונדזערע אויגן.
"ראה ה' את עניי כי הגדיל אויב": דער שטן דערהויבט כלל ישראל כדי צו קטרג'ן אויף זיי, און דעמאָלט ווערט מען געפאָדערט אפילו אויף קליינע עוונות. וואָרום אויב עס רעדט זיך פון עבירות שאדם דש בעקביו, איז דען דערויף די תביעה אַזוי שווער? יאָ טאַקע, ווייל די תביעה איז לויט דער גרויסקייט פונעם מענטש. אַזוי ווי חז"ל זאָגן אַז מיט די צדיקים איז דער הקדוש ברוך הוא מדקדק כחוט השערה. און ווי מיר זעען אין ארץ ישראל, אַז אויב עס געפינען זיך אין איר זינדיקע, שפּייעט זי זיי אויס און וואַרפט זיי אַרויס אינדרויסן און עס קומט אַ גלות - ווייל וואָס מער הייליק דער מקום איז, אַלץ העכער איז די תביעה. אַזוי אויך דאָ: כלל ישראל, צוליב זייער גרויסער מדריגה, זענען געפאָדערט געוואָרן אפילו אויף עבירות שאדם דש בעקביו.
און דאָס איז דער סוף פונעם פסוק, און זעט ווי וואונדערבאַר דאָס איז: "ראה ה' את עניי כי הגדיל אויב". ווי אַזוי האָט דער שונא, דאָס איז דער שטן, באַוויזן אונדז אָנצוקלאָגן אויף עבירות שאדם דש בעקביו? דורך דעם וואָס ער האָט געזאָגט: רבונו של עולם, אַ פאָלק אַזוי דערהויבן און הייליק ווי כלל ישראל, פאַר אַזאַ פאָלק קען מען דאָך נישט מוותר זיין אפילו אויף קליינע עבירות, לויט זייער גרויסער מדריגה. און אויף דעם בעטן מיר: ראה ה' את עניי, זע מיין פּיין, וואָס מען פאָדערט פון אונדז אויף עבירות שאדם דש בעקביו, ווייל דער שונא, דער שטן, האָט אונדז געמאַכט אַזוי גרויס און באַזונדער, אַז עס פּאַסט אונדז צו באַשטראָפן אפילו פאַר קליינע עוונות. און דערפאַר, רבונו של עולם, האָב חמלה און רחמנות אויף אונדז.
ווייטער זאָגט דער בעל 'לחם דמעה' אויף "ותרד פלאים": פּונקט ווי זייער אַרויפגיין פון ארץ מצרים איז געווען דורך וואונדער, אַזוי אויך איז זייער פאַל געווען דורך וואונדער. מיר האָבן געזען אַז די חומה איז איינגעזונקען פון זיך אַליין - יעדן טאָג האָט מען געזען ווי די חומה זינקט איין נאָך אַביסל און נאָך אַביסל, בדרך פלא. דאָס איז "ותרד" - ווער איז אַראָפּגעגאַנגען? די חומה, "פלאים", אויף אַ וואונדערלעכן אופן, כדי דער שונא זאָל קענען אַריינקומען און אייננעמען ירושלים. און וויבאַלד אונדזער אויפשטייג איז געווען פלאי, אַזוי אויך איז דער פאַל געווען פלאי.
און דערפאַר "אין מנחם לה". פאַרוואָס? ווייל אויב די צרה קומט בדרך הטבע, קען מען זיך נאָך טרייסטן. אָבער אויב די צרה איז העכער פונעם טבע, וואָס ווייזט דאָס? אַז דער אויבערשטער האָט אונדז איבערגעגעבן אין די הענט פון די שונאים. און מיט וואָס קען מען זיך דעמאָלט טרייסטן? אויב די צרה איז נאַטירלעך, זאָגט מען: אַנדערע האָבן אויך אַזאַ צרה, איין טאָג אַזוי און איין טאָג אַזוי, אַ טאָג פון צרה און אַ טאָג פון שמחה. אָבער אַז מען זעט אַז דער הקדוש ברוך הוא אַליין האָט אונדז איבערגעגעבן אין די הענט פונעם שונא - מיט וואָס איז דאָ זיך צו טרייסטן? דאָס איז דאָך מאת ה'. די פלא'דיקע שטראָף אַליין איז דער גורם צו "אין מנחם לה". "ראה ה' את עניי כי הגדיל אויב" - דער אויבערשטער האָט דערהויבן דעם שונא, און וויבאַלד עס איז אַזוי, איז די צרה געפערלעך שווער.
און דאָס איז וואָס שטייט "מה אעידך ומה אדמה לך ומה אשווה לך ואנחמך". ביי אַ נאַטירלעכער שטראָף - קען מען זאָגן פאַר אַ מענטש: אַזוי ווי דיר איז געשען, אַזוי איז אויך געשען צו יענעם, טרייסט זיך מיט דעם וואָס דו ביסט נישט דער איינציקער. ווען אַ צונאַמי כוואַליע וואָלט דיך פאַרשוועמט, וואָס האָט אויך פאַרשוועמט נאָך עטלעכע לענדער, וואָלסטו זיך געטרייסט מיט דעם וואָס די שטראָף האָט באַטראָפן נאָך מענטשן. אָבער דאָ, וויבאַלד די זאַך איז געטאָן געוואָרן ספּעציעל פאַר אונדז, אַז דער אויבערשטער האָט דערהויבן דעם שונא, דערפאַר זאָגט דער מקונן: מה אעידך, צו וועמען קען איך דיך פאַרגלייכן, צו וועמען זאָל איך גלייכן דיין שטראָף כדי דיך צו טרייסטן? איך וואָלט דיך געטרייסט, אָבער היות עס איז נישט פאַראַן צו וועמען דיך צו פאַרגלייכן - "כי גדול כים שברך מי ירפא לך". דיין בראָך איז אַזוי גרויס ווי דער ים, וואָס קיינער האָט נישט געהאַט אַזאַ בראָך, און דערפאַר מי ירפא לך, ווער קען דיך היילן און ווער קען דיך טרייסטן.
דער הייליגער אלשיך לייגט אויס "טומאתה בשוליה" לויט וואס עס שטייט אז יאשיהו איז געווען ראוי צו זיין משיח - "רוח אפינו משיח ה' נלכד בשחיתותם". זאגן חז"ל אז ער האט געהאט א טעות. מיט וואס האט ער געהאט א טעות? ער האט געהאלטן אז ער מעג ארויסגיין קעגן די שונאים און נישט איינגיין אז מצרים זאל אריבערגיין דורך אונזער לאנד, ווייל מיר זענען דאך צדיקים, און ווען כלל ישראל זענען צדיקים האט די תורה צוגעזאגט "וחרב לא תעבור בארצכם" - אפילו א שווערד פון שלום וועט נישט אריבערגיין. נאר ער האט נישט געוואוסט שאין דורו דומה יפה: זיין דור האט כלפי חוץ אויסגעזען ווי צדיקים, אבער אינעווייניג זענען זיי געווען גאר ווייט דערפון.
און ווי אזוי פלעגט ער טון? זאגן חז"ל אז ער פלעגט שיקן משמרות וואס זאלן זיך פארווערן און זען אז עס איז נישטא קיין עבודה זרה אין ארץ ישראל, און זיי פלעגן ארומגיין פון שטוב צו שטוב און בודק זיין. זיי פלעגן אריינגיין אין שטוב, ביידע טירן האבן זיך געעפנט, זיי האבן איבערגעקוקט די גאנצע שטוב, זענען ארויסגעגאנגען און פארמאכט די טירן. און די עבודה זרה איז געווען אויסגעקריצט אויף די טירן פון אינעווייניג. ווען זיי זענען אריינגעקומען, איז די טיר געווען אפן און צוגערוקט צום וואנט און זיי האבן נישט געזען וואס עס איז דארט פאראן, און ווען זיי זענען ארויסגעגאנגען און פארמאכט - איז די עבודה זרה ווידער געווען צו זען אויף דער טיר פון זייער שטוב. "לא ידע שאין דורו דומה יפה". און דאס איז "טומאתה בשוליה" - אין די עקן (בשוליים) האט זי באהאלטן די עבודה זרה, אירע אפגעטער, הינטער דער טיר און הינטער דער מזוזה. "לא זכרה אחריתה" - זי האט נישט געדענקט וואס וועט זיין צום סוף. נו, אויב דאס אויג פון יאשיהו זעט נישט, ניחא; אבער צי דען דאס אויג פון אויבן זעט נישט? צי דען זעט נישט דער הקדוש ברוך הוא וואס דו האסט אינעווייניג אין שטוב? דערפאר "ותרד פלאים".
און וויבאלד עס איז אזוי, אפילו ווען די גלות איז געקומען איז איר טעם נישט געווען פארשטענדליך, און דערפאר "אין מנחם לה". אבער מיר בעטן "ראה ה' את עניי כי הגדיל אויב" - ווייל דער שונא מיינט "כוחי ועוצם ידי", און איז זיכער אז נישט דער אויבערשטער האט דאס אלעס אויסגעפירט. און דערפאר, רבונו של עולם, ס'איז אמת אז מיר זענען נישט ראוי, מיר זענען באמת נישט געווען ערליך און נישט געווען בסדר, אבער וואס וועסטו טון פאר דיין נאמען וואס ווערט מחולל ביי די גוים? ווייל ווען די שונאים קומען און שלאגן אונז, זענען זיי זיכער אז דאס איז ווייל זיי זענען צדיקים און מיר זענען רשעים, און אז זייער עבודה זרה באזיגט דעם אלוקי ישראל. אויב אזוי, רבונו של עולם, נישט צוליב אונז, נאר עשה למען שמך המחולל בגויים. ראה ה' את עניי כי הגדיל אויב - און וויבאלד דער שונא האט מיט דעם פארגרעסערט זיין כוח, מצד דעם איז ראוי צו שוינען און האבן רחמנות אויף אונז, כאטש וואס מיר אליין זענען נישט ראוי.
"ותרד פלאים" - וויפיל יאר זענען מיר שוין אין גלות? קרוב צו צוויי טויזנט יאר. זאגט דער רוקח, רבינו אלעזר מגרמייזא: אל תקרי "פלאים" נאר "אלפיים", די זעלבע אותיות. דיר צו זאגן אז צוויי טויזנט יאר, און נאך אלץ "אין מנחם לה" - נאך אלץ איז נישט געקומען מנחם, און מנחם איז דאך משיח. "ותרד אלפיים, אין מנחם לה". און די דאזיגע ווערטער זענען געשריבן געווארן מיט בערך זיבן הונדערט יאר צוריק: זעט וואס דאס איז, אז שוין דעמאלט האט ער פאראויסגעזען אז מיר וועלן דערגרייכן צו צוויי טויזנט יאר גלות און נאך אלץ נישט אויסגעלייזט ווערן.
עס ווערט געברענגט אין איכה רבתי: האבן חז"ל געזאגט, מיר געפינען אז סילוקן של צדיקים איז שווערער פארן הקדוש ברוך הוא מער ווי הונדערט תוכחות ווייניגער צוויי, מער פון די צ"ח קללות, און מער פונעם חורבן המקדש. ביי די תוכחות שטייט "והפלא ה' את מכותך" - איין פלא. ביים חורבן בית המקדש שטייט "ותרד פלאים" - צוויי פלאים. אבער ביים סילוק פון צדיקים שטייט "הנני יוסיף להפליא את העם הזה הפלא ופלא" - דריי פלאים, א פלא אויף א פלא אויף א פלא. און פארוואס? "כי אבדה חכמת חכמיו ובינת נבוניו תסתתר".
די דריי קלעפ קומען בעצם לטובתם של ישראל. די קלעפ וואס דער הקדוש ברוך הוא גיט זענען כדי צו ראטעווען כלל ישראל פון א כליה גמורה, אונז צו ראטעווען פון א מצב וואו דער הקדוש ברוך הוא וועט מוזן אויסלאזן זיין כעס אויף אונז: ביים חורבן בית המקדש האט ער אויסגעגאסן זיין כעס אויף די העלצער און אויף די שטיינער; די תוכחות און די יסורים קומען אפצומעקן אונזערע עבירות; און די מיתה פון צדיקים - "מפני הרעה נאסף הצדיק", און דורך דעם וואס דער אויבערשטער נעמט צו איין צדיק, שיצט ער אויף א גרויס פאלק. און מיט דעם אלעם איז די מיתה פון צדיקים שווערער פון אלעם. פארוואס? ווייל כל זמן די צדיקים זענען אויף דער וועלט, מערן זיי תורה, מערן זיי מצוות און שיצן אויף אונז. און מיר האבן שוין מסביר געווען אז אויף "מפני הרעה נאסף הצדיק" זענען פאראן עטליכע ביאורים: איין באדייטונג, אז דער הקדוש ברוך הוא וויל נישט ברענגען א שווערע רעה, דערפאר נעמט ער צו דעם צדיק און איז דערמיט ממתק די רעה זי זאל נישט קומען מיט איר גאנצער שארפקייט. און א צווייטע באדייטונג, כדי דער צדיק זאל נישט מתפלל זיין און איינרייסן פאר אונז צו געראטעוועט ווערן פון דער רעה.
און אויב אזוי פארשטייט מען פארוואס מיתת הצדיקים איז שווערער פון אלעם: מיט דעם וואס דער צדיק ווערט צוגענומען פון אונז, ווערט אויך צוגענומען דער וואס וועט מתפלל זיין פאר אונז, און עס איז נישטא קיין שווערערע צרה פון דעם. ווייל כאטש וואס דער חורבן בית המקדש, די קללות און די קלעפ זענען געקומען אונז צו מוסר'ן און אומקערן בתשובה און אונז מתקן צו זיין, און אויך מיתת הצדיקים איז געקומען אונז מתקן צו זיין, דאך איז ביי מיתת הצדיקים פאראן א צוגעלייגטער עונש - אז דער צדיק זאל נישט מתפלל זיין פאר אונז. און דער טייטש דערפון איז, אז די עונשים וואס מיר באקומען חס ושלום זענען פיל שווערער און פיל שרעקליכער.
דער ספר 'פלגי מים' טייטשט: כנסת ישראל בעט, רבונו של עולם, שוין און האב רחמנות אויף אונז, "ראה ה' את עניי", און פארוואס? "כי הגדיל אויב" - אזוי ווי דער ביאור וואס מיר האבן פריער מסביר געווען, אז דער שונא בארימט זיך אז די זאך איז געטון געווארן דורך זיין אייגענער האנט.
און אינעם ספר 'אהבת ציון' ערקלערט ער בדרך צחות: "ראה ה' את עניי כי הגדיל אויב". יעקב האט געזאגט "הצילני נא מיד אחי מיד עשו" - נאך פון עשו'ס צייטן ווייסן מיר, אז ווען איינער רופט אונז "אחי", דארף מען פון אזעלכע זיך דערווייטערן. די גאנצע "אחי" מאכט אונז זייער באזארגט; מיר קענען דאך שוין דעם "אחי", אז פאר מען שניידט דיר אראפ דעם קאפ ביסטו זיין "ברודער". און דאס איז וואס מיר זאגן: אויב דער שונא דערהויבט כלל ישראל, אויב ער גיט אונז גלייכבארעכטיגונג, איז דא דא א סכנה.
ווען מען האט דערציילט פארן חתם סופר אז נאפאלעאן האט געגעבן עמאנציפאציע און גלייכע רעכטן פאר אידן, האט ער אנגעהויבן צו וויינען. פארוואס? האט ער געזאגט: ווער ווייסט וואו דאס וועט פירן כלל ישראל, ווער ווייסט ווי ווייט דאס וועט זיי דערקייקלען. ווען דער גוי מקרב'ט אונז - איז דאס די שרעקליכסטע צרה. דאס פלאץ וואו מען האט כלל ישראל דאס מערסטע מקרב געווען איז געווען דייטשלאנד, און די ביטערע תוצאות האבן נישט פארשפעטיגט צו קומען.
און אויב אזוי, זאגט כנסת ישראל צום הייליגן באשעפער: "ראה ה' את עניי כי הגדיל אויב" - דאס וואס דער שונא האט מיך דערהויבן, דאס אליין איז מיין גרויסע פיין. דאס וואס ער האט מיך דערהויבן און מרומם געווען מיט גלייכע רעכטן, דאס איז מיין ארעמקייט, ווייל דורך דעם גייען מיר און פארטיפן זיך טיפער אינעם חטא. פארוואס? ווייל עס איז מיר גוט דא, עס איז מיר גוט אין אייראפע, עס איז מיר גוט אין גלות, און איך דארף נישט קיין גאולה און נישט קיין ארץ ישראל. די ערשטע פון די רעפארמער, וואס האבן נאך יא געדאוונט, האבן דאך אויסגעמעקט פון סידור "ולירושלים עירך ברחמים תשוב" - צו וואס צוריקקערן קיין ירושלים, אין בערלין איז דאך אזוי אויסגעצייכנט און גוט. ביז עס איז געקומען דער צורר און האט זיי געוויזן וואו מען דארף באמת צוריקקערן, און געוויזן ווי "גוט" עס איז זיי דא. און דאס איז וואס שטייט דא: "ראה ה' את עניי" - די גרויסע ארעמקייט און שווערע יסורים זענען געקומען "כי הגדיל אויב", ווייל דער שונא האט מרומם געווען מיין חשיבות און געגעבן גלייכע רעכטן, און דאס האט גורם געווען די אלע צרות.
נאך ברענגט דער ספר 'יין הרקח' בדרך רמז, אז דא ליגט א רמז אויפן טויט פון גדליה בן אחיקם, וואס דאס איז געווען דער מכה בפטיש פאר דער שארית הפליטה וואס איז נאך געבליבן דא אין ארץ ישראל. "ראה ה' את עניי כי הגדיל אויב" - "הגדיל" זענען די אותיות פון "גדליה". עס ווערט מרומז אז דורך דעם איז אויך די איבערגעבליבענע שארית הפליטה פארשטויסן געווארן און פארטריבן געווארן אין גלות, און מיטן מארד פון גדליה בן אחיקם איז אונטערגעריסן געווארן דער לעצטער ישוב אין ארץ ישראל.
פסוק ט' דעקט אויף דעם שורש פונעם פאל: "טומאתה בשוליה" - די טומאה וואס מען קען שוין מער נישט באהאלטן, אדער ווידער די זינד וואס מען האט פארשטויסן צום עק פונעם מחשבה, יענע עבירות וואס א מענטש טרעט ארויף מיט די פיס און גיט נישט קיין אכט דערויף. "לא זכרה אחריתה" - זי האט נישט געמאכט דעם חשבון פונעם סוף, פונקט ווי זי האט נישט געדענקט אז די זכות אבות וואס דעקט איר צו וועט אמאל אויסגיין און אנטפלעקן וואס ליגט אונטער דעם. און דערפאר "ותרד פלאים": פונקט ווי די עליה פון כלל ישראל איז געווען וואונדערלעך, אזוי אויך די ירידה, און דערפאר "אין מנחם לה", ווייל די צרה איז געקומען גלייך פון דער האנט פונעם אויבערשטן און מען קען עס צו גארנישט פארגלייכן. און פון דא קומט דאס ווענדן זיך: "ראה ה' את עניי כי הגדיל אויב" - סיי אויב דער שונא בארימט זיך מיט זיין כח און פארשוועכט דערמיט כבוד שמים, סיי אויב דער שטן הייבט אונז אויף כדי מקטרג צו זיין אויף אונז אפילו אויף קליינע עבירות, און סיי אויב דאס דערנענטערן פונעם שונא איז אליין אונזער גרעסטע ארימקייט און צרה. און פון דא איז דער לערנען פאר אונזער דור: צו געדענקען דעם סוף, נישט אוועקצושטיפן די מחשבה, און אויסנוצן דעם יום כיפור זיך צו רייניגן, כדי מיר זאלן נישט אנקומען צו "טומאתה בשוליה", און מיר זאלן זוכה זיין צו דער ביאה פונעם מנחם במהרה בימינו.