קאפיטל א' אין איכה שילדערט דעם חורבן פון ירושלים פון אלע אירע זייטן: איר איינזאמקייט, איר געוויין, און דעם פארראט פון אירע געליבטע. אין דעם שיעור וועלן מיר זיך אפשטעלן בלויז אויף איין פסוק - פסוק ג' - און מיר וועלן זען עטליכע פשטים און וועגן פון ביאור וואס זענען געזאגט געווארן דערויף, פון די ראשונים און פון די ספרי דרוש ומוסר. איין פסוק, און פון אים עפנט זיך א גאנצע מסכתא פון פארשטיין דעם סוד הגלות: פארוואס זענען מיר פארטריבן געווארן אין גלות, פארוואס האבן מיר נישט קיין מנוחה, און פארוואס דווקא דאס נישט האבן קיין מנוחה איז דאס וואס ראטעוועט אונז.
גָּלְתָה יְהוּדָה מֵעֹנִי וּמֵרֹב עֲבֹדָה, הִיא יָשְׁבָה בַגּוֹיִם לֹא מָצְאָה מָנוֹחַ, כׇּל רֹדְפֶיהָ הִשִּׂיגוּהָ בֵּין הַמְּצָרִים׃ - יהודה איז פארטריבן געווארן פון ארימקייט און פון גרויס ארבעט, זי האט זיך באזעצט צווישן די גוים און נישט געפונען קיין מנוחה, אלע אירע נאכיאגער האבן איר דערגרייכט צווישן די ענגע שטעגן.
דער אבן עזרא ערקלערט אז די כוונה איז אויף דער תקופה פארן חורבן. א סך פון די איינוואוינער פון יהודה זענען געגאנגען מרצונם און האבן זיך איבערגעגעבן אין די הענט פונעם שונא, ווייל דער הונגער אין שטאט איז געווען שרעקליך. זיי האבן געזאגט: אויב זיי וועלן אונז הרג'נען - "טובים היו חללי חרב מחללי רעב" (בעסער זענען די געהרגעטע פון שווערד ווי די געהרגעטע פון הונגער), און אויב זיי וועלן אונז לאזן לעבן - וועלן מיר לעבן. דאס מיינט "גלתה יהודה מעוני": זיי זענען פון זיך אליין ארויסגעגאנגען צוליב דער גרויסער ארימקייט. "ומרוב עבודה" - צוליב די איבעריגע צרות וואס זענען געווען אין שטאט, ביז זיי האבן נישט געהאט קיין ברירה נאר ארויסצוגיין אין גלות מרצון.
עס זענען פאראן וואס ערקלערן אז דא ליגט א רמז אויף די גלויות פון אלע דורות. כל זמן כלל ישראל צאלט שטייערן פאר דער מאכט, האט די רעגירונג אן אינטערעס זיי צו האלטן. אבער ווען עס ווערט איר קלאר אז דעם לימענע האט מען שוין אויסגעקוועטשט ביזן סוף, און מען האט שוין גארנישט מער וואס צו נעמען פון די אידן - ווארפט מען זיי ארויס, און אפילו זיי צו פארטיליגן ארט איר נישט. דאס איז דער רמז: אויב דו זעסט אז גלתה יהודה, זאלסטו וויסן אז אפטמאל שטאמט דאס מעוני - ווייל כלל ישראל זענען ארימעלייט, און דערפאר פארטרייבט מען זיי אין גלות.
אינעם ספר בניין דוד ערקלערט ער: לכאורה איז דאס גלות פון יהודה געווען צוליב ארימקייט און צוליב רוב עבודה, דאס הייסט אז עס איז איר נישט גוט געווען אויפן פלאץ וואו זי איז געווען. בדרך כלל, ווען א מענטש גייט אין גלות פון א פלאץ וואו ער האט געליטן, פילט ער נישט אזוי שטארק דעם צער פונעם גלות, ווייל ער מאכט א חשבון: אויפן פלאץ וואו איך בין געווען איז געווען פיל ערגער, און אדרבה - גוט אז איך בין ארויסגעגאנגען. און פונדעסטוועגן איז זייער צער געווען גאר גרויס, און דאס איז געווען דער צער אויפן הסתלקות השכינה. דערפאר שטייט "היא ישבה בגויים לא מצאה מנוח": אפילו אויב זי האט געהאט א גשמיות'דיגע מנוחה צווישן די גוים, מנוח האט זי נישט געפונען, ווייל א רוחניות'דיגע מנוחה האט זי נישט געהאט - די שכינה איז בצער, און די שכינה איז מיט זיי אין זייער גלות.
דער ספר אלון בכות ברענגט די ווערטער פונעם מדרש און פונעם תרגום: פארוואס זענען זיי פארטריבן געווארן אין גלות? ווייל עס איז געווען ביי זיי דער עוון פון פייניגן יתומים און אלמנות און זיי בארויבן, "וגזלת העני בבתיכם". ווי אזוי פלעגט מען בארויבן דעם ארימאן? מען פלעגט גזל'ענען זיין גרעניץ - מען האט מסיג גבול געווען דעם פלויט און צוגענומען נאך א מעטער פון זיין הויף. מען איז מסיג גבול דעם ארימאן, משיג גבול דעם יתום און די אלמנה, וואס האבן נישט קיין כח זיך צו שלאגן און זיך צו שטעלן דערקעגן, און דער גזלן רוקט א ביסל דעם פלויט און פסק'נט אפ אז דער פלאץ געהערט צו אים.
און דערפאר איז דער עונש געווען מידה כנגד מידה: "כל רודפיה השיגוה בין המצרים". וואס איז א מיצר? א מיצר איז א גרעניץ, דער שמאלאנקער שטח וואס גרענעצט זיך צווישן צוויי מענטשן. און אזוי ווי מיר געפונען ביים דין פון "דינא דבר מצרא": א מענטש וואס פארמאגט א פעלד נעבן דעם פעלד פון זיין חבר, און ווען זיין חבר פארקויפט דאס פעלד - דער בר מצרא, דער וואס געפֿינט זיך אויף זיין מצר און אויף זיין גרעניץ, האט א קדימה־רעכט צו קויפן, ווייל אזוי וועט ער קענען אקערן זיין גאנץ פעלד אויף איינמאל. זעט מען דאך אז א מצר איז א גרעניץ. און היות מען האט צוגענומען פון די ארימעלייט די גרעניצן פון זייערע פעלדער - ממילא איז דער עונש: "כל רודפיה השיגוה בין המצרים".
נאך א חטא איז געווען ביי זיי: אז זיי פלעגן פארשקלאפן זייערע קנעכט, און האבן זיך נישט געפירט מיט זיי מיט רחמנות נאר מיט אכזריות. און וואס איז זייער עונש? "היא ישבה בגוים לא מצאה מנוח" - דו האסט פארשקלאפט אן קיין רחמנות, וועסטו אויך נישט האבן קיין מנוחה צווישן די גוים און מ'וועט דיך פארשקלאפן. דאס איז "גלתה יהודה מעני" - אויף דעם וואס זיי האבן געפייניקט א יתום און אן אלמנה, "ומרוב עבדה" - וואס זיי האבן נישט באפרייט די קנעכט כדת וכדין, וואס מ'האט זיי געדארפט באפרייען ביים יובל און זיי האבן נישט מסכים געווען. און די זאך האט גורם געווען דאס "ישבה בגוים ולא מצאה מנוח".
דער לחם דמעה לייגט אויס: פילע מאל ווען א ייד האט געלט, באווייזט ער אונטערצוקויפן דעם מושל און אזוי ארום איבערלעבן אויף יענעם ארט - לויט דעם זעלבן יסוד וואס מיר האבן געזאגט וועגן די שטייערן. דער מושל באקומט אן אפעטיט, און לייגט ארויף אויף די יידן גאר שווערע פאדערונגען, שטייערן וואס שכל פארשטייט נישט, און כל זמן ס'איז פאראן צווישן זיי עשירים וואס קענען באצאלן - גיט דאס אן ארכה, און מ'ראטעוועט זיך מיט "דמי לא יחרץ": מ'צאלט פארן מושל און פאר יעדן וועמען מ'קען נאר כדי צו האבן אביסל רואיגקייט. אבער ווען יהודה געפינט זיך אין א מצב פון עניות, וואס די גוים נישט נאר האבן זיי פארטריבן אין גלות נאר האבן אויך אויסגעזויגט דאס מארך פון די ביינער און נישט איבערגעלאזט קיין פרוטה - איז נישטא קיין מנוחה צווישן די גוים. דער גוי זאגט: וואס האבן מיר פון זיי? מיר האבן ארויפגעלייגט א שטייער און זיי האבן נישט מיט וואס צו צאלן - טא פארטרייבט מען זיי. און דאס איז פונקטליך מדויק: נישט "כאטש זיי זענען אין גלות צוליב ארעמקייט", נאר אזוי ווי זיי זענען פארטריבן געווארן און זיי זענען אריבערגעפאלן אין עניות, דערפאר "ישבה בגוים לא מצאה מנוח", און דער גוי פארטרייבט אים פון זיין ארט.
א מעשה וואס ווערט געברענגט אינעם ספר "במשנת החלומות", וועגן א ייד וואס נאך פאר דער קריג האט ער מיט זיין פאטער געהאט באציאונגען מיט פוילישע ווייץ סוחרים אין זייער געגנט. ווען די מלחמה האט אויסגעבראכן, האט ער זיך באהאלטן ביי זיי. ער האט געהאט א שיינעם סכום געלט, און יעדן חודש פלעגט ער זיי געבן - פאר זיי איז עס געווען א גאר גוטער געשעפט, ווייל די סכנה איז דאך געווען גרויס: א פאליאק וואס האט באהאלטן א ייד פלעגט מען אויפהענגען אינמיטן שטאט. דערציילט דער ייד: איך האב אים באצאלט א שיינעם סכום יעדן חודש, און בזכות דעם איז ער געווען גרייט מיר אויסצוהאלטן. ווען דאס געלט האט זיך געענדיגט, האט ער מיר אויפגעקלערט אויפן קלארסטן אופן אז דער דרוק איז גרויס, מ'הייבט שוין אן מאכן זוכונגען, און בקיצור - ער קען מיר מער נישט האלטן. כל זמן איך האב געהאט געלט, איז די סכנה געווען, די זוכונגען זענען געווען, און אלעס איז געווען אין בעסטן ארדענונג. פלוצים האט זיך דאס געלט אויסגעלאזט - און ער קען שוין נישט.
איז זיין פאטער געקומען צו אים אין חלום און אים געזאגט: פארלאז דאס ארט, דאס פלאץ דא איז געפערליך. גיי צו יענעם ארט, צו יענע שטוב, צו א מענטש פון אונזערע באקאנטע, און דארט אונטערן שטיינערנעם אויוון זאלסטו גראבן, און דו וועסט דארט געפינען אן אוצר. נעם דאס געלט, און דאס וועט אייך העלפן איבערלעבן ביזן סוף פונעם קריג. דערציילט דער ייד: איך בין אנגעקומען אהין, איך האב געקלאפט אין טיר, האט דער פאליאק געזאגט - דיין טאטע? יא, איך קען אים, אבער איך קען דיך נישט נעמען. האב איך אים געבעטן כאטש איין נאכט צו שלאפן, און ער האט מסכים געווען. אינדערפרי איז דער פאליאק אוועק צו דער ארבעט, און איך בין אויפגעשטאנען און געגראבן אונטערן אויוון, און געפונען פונקט ווי מיין פאטער האט געזאגט א גרויסן אוצר פון מטבעות - א זאך וואס דער גוי אליין האט אויך נישט געוואוסט דערפון, מסתמא איז עס דארט באהאלטן געווארן פון פריערדיגע דורות. מיט דעם געלט האבן מיר זיך אויסגעהאלטן ביזן סוף פונעם קריג, מיר האבן אונטערגעקויפט דערמיט אין אסאך ערטער, און ס'איז געווען א גרויסע הצלה, און ס'איז אים נאך אפילו איבערגעבליבן דערפון נאך דער מלחמה, ווען ער האט געוואוינט אין די פאראייניגטע שטאטן. פראפעסאר צייטלין ברענגט די מעשה אין זיין ספר איבער פאראפסיכאלאגיע, צו ווייזן אז ווען מ'וויל פון הימל ראטעווען א מענטש - זארגט מען פאר אים אפילו אונטער דער ערד צו באשערן אן אוצר.
און מיר זעען פון דעם עכ"פ: כל זמן דער ייד האט געהאט געלט, האט דער גוי געהאט אן אינטערעס אים צו האלטן; און ווען ער האט נישט קיין געלט צו באצאלן, טרייבט ער אים גלייך ארויס. און דאס איז "גלתה יהודה מעני", און אזוי ווי ס'איז אזוי - "ישבה בגוים לא מצאה מנוח", ווייל ווען מיר האבן ווען געלט וואלט מיר כאטש געהאט מנוחה. און דרך אגב, דאס איז אויך נישט שטענדיג קיין גאראנטיע, ווייל מיר האבן שוין פריער געזאגט אז דער גוי האט פיינט דעם ייד אן קיין שום סיבה: אז ער האט נישט קיין געלט - איז ער אן ארעמאן און א פאראזיט; און אויב ער האט יא געלט - איז די שנאה פארוואס ער האט געמאכט זיין פארמעגן אויף אונזער חשבון, וואס וויאזוי איז ער דען רייך געווארן אויב נישט דורך באשווינדלען מיט רבית וכדומה. ממילא זאל מען נישט מיינען אז עשירות וואלט אונז פארזיכערט קיין רואיגקייט, נאר אסאך מאל איז עס געווען בעסער ווי דער מצב פון עניות.
נאך א ביאור אין "גלתה יהודה מעני": ווען כלל ישראל וואלטן געווען שטארק, וואלטן זיי געקענט אנטלויפן פון דעם ארט וואו מ'האט זיי באזעצט. אבער אזוי ווי זיי זענען געווען אין א גרויסער ארעמקייט, און אן ארעמער מענטש איז דאך תש כוח - ער האט נישט געגעסן ווי עס באדארף צו זיין במשך חדשים - איז דער כוח געווען גאר שוואך. און דערפאר "היא ישבה בגוים לא מצאה מנוח": כאטש זי האט פרובירט צו אנטלויפן, אבער וויאזוי קען מען אנטלויפן ווען דער גוי איז געזונט און שטארק און דער פארטריבענער איז אן ארעמאן און שוואך? און ממילא ווען זיי האבן פרובירט צו אנטלויפן - "כל רדפיה השיגוה בין המצרים": ער איז אנגעקומען צום שמאלינקייט, און דער שונא האט אים שוין געכאפט. ווייל דער האט נישט געגעסן צוויי חדשים, און דער פיינט איז בריא אולם. און עס האט זיי גארנישט געהאלפן אפילו זיי האבן פרובירט צו אנטלויפן, ווייל זיי זענען געווען צובראכן און קראנקליך אפגעשוואכט.
אינעם מדרש: "גלתה יהודה מעני, אין מנחם לה" - און צי גייען דען נישט אומות העולם אין גלות? נאר כאטש זיי גייען אין גלות, איז זייער גלות נישט קיין גלות, ווייל אומות העולם עסן פון זייער ברויט און טרינקען פון זייער וויין, אבער כלל ישראל עסן נישט פון זייער ברויט און טרינקען נישט פון זייער וויין. און דאס איז וואס דער מקונן זאגט: אפילו אנדערע גוים וואס ווערן פארטריבן געפינען מנוחה אויפן ארט פון זייער גלות - עסן איז דא, טרינקען איז דא, און דאס מאכט זייער בלייבן אנגענעם - אבער נישט אזוי איז ביי כלל ישראל, וואס זיי זענען פארטריבן געווארן מעוני, וואס אפילו צו עסן און טרינקען ביים גוי קען ער נישט, ווייל ס'איז אים אסור צו עסן פון זיין פת און טרינקען פון זיין יין. און ממילא אויך אויפן ארט פון זייער גלות "לא מצאה מנוח". א גוי וואס גייט אין גלות ווערט פחות או יותר צוגעוואוינט: ער עסט וואס יענע עסן און טרינקט וואס יענע טרינקען. מיר האבן אבער נישט געקענט אזוי טון, און דערפאר האבן מיר אויך קיין מנוחה נישט געפונען.
און עס איז פאראן נאך אן הסבר: אז פאר א איד איז אסור צו טרינקען צוזאמען מיט א גוי; אפילו ער זאל טרינקען כשר - איז אים אסור זיך צו באטייליגן אין א מסיבה פון א גוי. און וואס איז דער טעם פון איסור סתם יינם? משום קירוב הדעת, ווייל גדולה לגימה שמקרבת. ממילא דער גוי וואס טרינקט מיט זיין שובה, קומט עפעס אויס מיט אים און דערנענטערט זיך צו אים אין געדאנק; אבער מיר, עם ישראל, נאכדעם וואס מיר זענען פארטריבן געווארן אין גלות - אפילו צו עסן און טרינקען אינאיינעם זענען מיר נישט געווען ביכולת, ווייל עס איז אונז געווען אסור. און דערפאר האבן מיר נישט געקענט אנקומען צו קיין קירוב מיטן גוי, און עס איז געווארן א מצב אז דער גוי האט פארשווערט זיין עול אויף אונז, ווייל אויך אין די מקומות פונעם גלות זענען מיר געווען נבדל און מען האט אונז אנגעקוקט אלס אפגעשיידט - און דאס האט נאך מער פארשווערט אונזער גלות.
אבער למעשה דארף מען וויסן אז לויטן אמת איז פונקט פארקערט. דער כלל פון קיום האומה פונעם אידישן פאלק איז, אז ווען דער איד פרובירט זיך צו דערנענטערן צום גוי - שטויסט אים דער גוי אוועק. און ווי דער בריסקער רב זאגט: ווען א איד וויל זיך פארגלייכן צום גוי און היט שוין נישט אפ צו מאכן קידוש ערב שבת - זארג דיך נישט, דער גוי וועט שוין מאכן פאר דיר די הבדלה. דו מאכסט נישט קיין קידוש? וועט ער ארויסנעמען רשימות פון פריערדיגע דורות און זוכן ווער עס איז געווען דיין אידישע באבע מיט פיר דורות צוריק. פארוואס? ווייל דו האסט זיך נישט געקענט מקדש זיין און מאכן א מחיצה צווישן דיר און דעם גוי, דערפאר וועט דער גוי מאכן די הבדלה. קומט אויס אז פונעם רוחניות'דיגן בליק איז די הבדלה פונעם גוי לטובתנו, נאר לויט דער גשמיות'דיגער השקפה זעט עס אויס אנדערש: אט זיצט דער גוי מיט זיינע שובים, קומט מיט זיי אויס און באקומט טובות און הנחות, און איך דער איד דארף זיך דערווייטערן פון אים, נישט עסן מיט אים און נישט טרינקען מיט אים - און דאס ברענגט א ריחוק וואס לכאורה ווירקט לרעה אויף מיר.
דער אלון בכות ערקלערט לויט דער משנה אין אבות: גלות בא לעולם אויף עובדי עבודה זרה און אויף שמיטת הארץ. צוויי סיבות פאר גלות: עבודה זרה, און אי שמירת שמיטה. און דער ענין פון שמיטה איז קלאר: זי קומט מודיע צו זיין אז דאס לאנד באלאנגט צום הקדוש ברוך הוא. שנת השמיטה איז באשטימט אונז צו דערמאנען אז די ערד איז נישט דיינע - אינעם זיבעטן יאר לאז עס איבער, "והשביעית תשמטנה ונטשתה", גיב עס צוריק פאר דעם וואס האט עס געגעבן. ווער האט געגעבן די קרקע? דער בורא עולם. אויב אזוי, לאז פאר אים די קרקע.
און נאך א זאך: זאלסט עוסק זיין בתורה. זעקס יאר האסטו געארבעט, און אין שנת השמיטה פלעגט מען גיין לערנען תורה פון די כהנים, וואס אויף זיי שטייט "שפתי כהן ישמרו דעת ותורה יבקשו מפיהו". קומט אויס אז אינעם זיבעטן יאר האט מען עוסק געווען בתורה, און וויבאלד זיי האבן נישט געהיט קיין שמיטה - האבן זיי אויך קיין תורה נישט געלערנט. און ווען זיי זאלן האבן עוסק געווען בתורה, וואלטן זיי נישט אנגעקומען אין גלות. און דאס איז "גלתה יהודה מעוני" - ואין עני אלא בדעת, די עניות מיינט אן עניות אין תורה: גלתה יהודה ווייל זיי האבן נישט געהיט קיין שמיטה, און ווער עס היט נישט קיין שמיטה האט נישט קיין צייט צו לערנען תורה, און עס איז אויסגעקומען אז קיין תורה האבן זיי אויך נישט געהאט. "ומרוב עבודה" - ווייל אנשטאט צו שמיטן די קרקע און גיין לערנען תורה, האבן זיי צוגעלייגט אויף זיך רוב עבודה אויך אין שנת השמיטה.
און פארוואס דערמאנט דער פסוק דווקא יהודה? ווייל שבט יהודה זענען געווען בני תורה, און זייער עונש איז געווען הארבער. און היות זיי האבן נישט געגעבן קיין מנוחה פאר דער ערד, ממילא ווען גלתה יהודה מעוני - "היא ישבה בגוים לא מצאה מנוח", מידה כנגד מידה: צוליב דעם וואס איר האט נישט געגעבן קיין מנוחה פאר דער ערד און זי האט נישט געהאט קיין רוה, וועלן זיי אויך נישט האבן קיין מנוח.
און ווי באקאנט מאכט דער הגאון מווילנא דעם חשבון פון די שבעים שנות הגלות, אויפן יסוד פונעם פסוק "אז תרצה הארץ את שבתותיה כל ימי השמה". די תורה זאגט צו אז אויב עם ישראל וועט נישט היטן קיין שמיטה, וועט דאס לאנד זיי אויסשפייען, און זי וועט פון זיך אליין שבת'ן קעגן די יארן וואס עם ישראל האט נישט געהיט קיין שמיטה. דער הגאון מאכט א רשימה פון אלע מלכים רשעים וואס זענען געווען אין עם ישראל און די יארן וואס זענען אריבער אויף זיי, און קומט אויס צו א מדויק'דיגן סך-הכל פון שבעים שמיטות וואס עם ישראל האט נישט געהיט - און כנגד דעם זענען זיי פארטריבן געווארן שבעים שנה. ווען מען מאכט דעם חשבון פון יעדן מלך ווי לאנג ער האט געקעניגט, קומט מען אויס פונקט צו שבעים שמיטות. און דער הגאון זאגט: יעצט פארשטיי ווי אזוי עס איז מקוים געווארן אין אונז דער מאמר הכתוב "אז תרצה הארץ את שבתותיה" - אז דורך דעם וואס זי וועט שבת'ן שבעים שנה, איז דאס כנגד די יארן וואס איר האט, זייענדיג אויפן לאנד, איר נישט געלאזט שבת'ן.
אין איכה רבה ווערט געברענגט: "לא מצאה מנוח" - אילו מצאה מנוח לא הייתה חוזרת (ווען זי וואלט געפונען א מנוחה, וואלט זי נישט צוריקגעקומען). און אזוי ענליך ווערט געזאגט ביי דער יונה וואס נח האט ארויסגעשיקט פון דער תיבה: "ולא מצאה היונה מנוח לכף רגלה" - אילו מצאה מנוח לא הייתה חוזרת. און אזוי אויך "ובגוים ההם לא תרגיע ולא יהיה מנוח לכף רגלך". און וואס איז דער טייטש פון די ווערטער? עם ישראל זענען געגאנגען אין גלות און זיי האבן נישט געהאט קיין מנוחה צווישן די גוים, און דער מדרש זאגט אז דאס איז אונזער טובה: ווייל ווען מיר זאלן האבן א מנוחה צווישן די גוים - פארוואס זאל מען צוריקקומען?
גייט ארויס און זעט וואס טוט זיך אין אמעריקע, אין פראנקרייך, אין שווייץ, און אין אלע ערטער וואו אידן האבן שוויון זכויות און א מצב פון מנוחה. מען רעדט מיט איינעם וועגן עליה, און ער ענטפערט: יא, איך וואלט טאקע געוואלט ביי א געלעגנהייט קומען, דאווענען אביסל ביים כותל, קויפן א דירה אין ירושלים און צוריקפארן. אבער עולה זיין קיין ארץ ישראל? ער איז אפילו נישט גרייט צו הערן דערפון, און זאגט אז דו ביסט נישט ריאליסטיש. פארוואס? ווייל ער האט געפונען א מנוחה. און ווען מען געפינט א מנוחה ביי די גוים, זוכט מען שוין נישט צוריקצוקומען צום לאנד. די יונה וואס האט נישט געפונען קיין מנוח לכף רגלה איז צוריקגעקומען צו נח; אבער ווען זי וואלט געפונען א מנוחה, וואלט זי געזאגט: דא איז מיר בעקועמער, דארף איך דען נח'ן? אזוי אויך "ובגוים ההם לא תרגיע" - אז אויב עס וועט זיין א מנוח לכף רגלך, וועסטו שוין מער נישט וועלן צוריקקומען. און כנסת ישראל איז צוגעגליכן געווארן צו א יונה, ווי דער פירוש רש"י ערקלערט: פונקט ווי די יונה, ווען זי האט ווען א מנוחה וואלט זי נישט צוריקגעקומען, אזוי אויך כנסת ישראל, ווען זי האט ווען א מנוחה וואלט זי נישט צוריקגעקומען. און דערפאר איז נגזר געווארן "כל רודפיה השיגוה בין המצרים" - כדי זי זאל צוריקקומען, און כדי זי זאל באמת וועלן מחדש זיין ימינו כקדם.
מען דערציילט אז מ'האט געזאגט פארן חתם סופר אז נאפאלעאן האט איינגענומען אסאך לענדער, און ער האט באשלאסן צו געבן פאר אידן עמאנציפאציע - גלייכבארעכטיגונג. האט דער חתם סופר דאס געהערט, האט ער געקרעכצט און זיך זייער געזארגט. האבן זיי אים געפרעגט: כבוד הרב, ענדליך וועלן מיר האבן גלייכע רעכטן, ביז היינט זענען מיר געווען דריט-ראנגיגע בירגער! האט ער זיי געזאגט: "הַצִּילֵנִי נָא מִיַּד אָחִי מִיַּד עֵשָׂו" - וואס שרעקט מער אפ? "אָחִי" מער ווי "עֵשָׂו". אויב דו זאגסט מיר עשו, קעגן עשו ווייס איך וויאזוי זיך צו באשיצן; איך ווייס ווער עשו איז און וויאזוי צו קעמפן קעגן אים, און איך האב נישט קיין מורא. אבער אויב ער קומט ווי מיין "ברודער" - הייב איך אן צו ווערן באזארגט. וואס איז דער "אחי"? וואוהין וועט ער מיך שלעפן, און וואו וועל איך אנקומען מיט אים?
און איר זאלט וויסן אז דער חורבן פון די אמעריקאנער אידן איז שווערער פונעם חורבן פון די אייראפעאישע אידן, ווייל די נאנטקייט פונעם גוי האט אוועקגעריסן פון אונז ביזן היינטיגן טאג מער ווי זעקס מיליאן אידן; די התבוללות האט צוגענומען פון אונז מער ווי זעקס מיליאן נפשות. און פארשטייט: עס וואלט געווען בעסער פאר יענע מענטשן צו זיין אין די כבשנים אין אייראפע איידער צו גיין אין התבוללות, ווי שווער עס איז נאר ארויסצוברענגען אזעלכע ווערטער פון מויל. ווייל כאטש ביים מתבולל וועסטו זאגן אז עס איז אים גוט, ער לעבט זיין לעבן ווי ער פארשטייט און ווי זיין הארץ גלוסט - אבער ער איז פארלוירן אויף לנצח נצחים, אן אפגעריסענער אבר וואס איז אפגעשניטן געווארן פון כלל ישראל אויף אייביג. און די וואס זענען נעבעך אומגעקומען אינעם חורבן - שטייען לנצח נצחים אין אזא הויכער מדרגה וואס קיין מלאך און קיין באשעפעניש קען נישט משער זיין. צי איז דען נישט בעסער צו שטארבן ווי אידן מיט שטאלץ, איידער יענע האניג-פאסטקע פון עמאנציפאציע און גלייכבארעכטיגונג וואס די אומות העולם האבן אונז געגעבן, וואס זיי האבן אונז דערנענטערט און צוגעברענגט דערצו אז אידן לערנען אין אוניווערסיטעטן צוזאמען מיט גוים, סטודענטן און סטודענטקעס והשם ירחם, מיט אלע ביטערע תוצאות. פון דעם האט דער חתם סופר געציטערט, און דאס איז וואס האט אים וויי געטאן. און דאס איז "אילו מצאה מנוח לא הייתה חוזרת" - וואס וואלט דען געבליבן פון עם ישראל? אויב עם ישראל עקזיסטירט נאך, איז עס אין זכות וואס דער גוי רודפ'ט דעם איד; מכוח דעם וואס דער גוי רודפ'ט אונז, היטן מיר נאך אלץ אפ אונזער אידישן מהות.
א משל צו וואס איז דאס ענליך: א מלך וואס האט געהאט א זון, און דער זון איז געפאלן אין בעט און געווארן קראנק, ביז ער איז אנגעקומען אין א געפערליכן מצב. האבן די רופאים אים געזאגט: ס'איז א גרויסע סכנה פאר דיין זון אויב ער וועט שלאפן; דו מוזט זען ער זאל ווי ווייניגער שלאפן, און וואס ווייניגער ער וועט שלאפן אלץ שנעלער וועט קומען זיין רפואה. וואס האט דער פאטער געטאן? ער האט אנגעהויבן אראפנעמען פון אים מאטראצן. ער פלעגט שלאפן אויף דריי מאטראצן - האט ער אראפגענומען איינס. האט דער זון געליטן פון נישט קענען שלאפן, ס'איז שוין נישט אזוי באקוועם, ער הייבט שוין אן צו שפירן די ברעטער פון אונטן - אבער ער האט זיך צוגעוואוינט און געצויגן ווייטער צו שלאפן ווי געווענליך. האט ער אראפגענומען נאך א מאטראץ, און דאס האט גארנישט געטוישט. האט ער אים געלייגט א ליילעך אויף דער ערד און ער איז געשלאפן אויפן פאדלאג, און אויך צו דעם האט ער זיך צוגעוואוינט, ווייל מען געוואוינט זיך צו אפילו צום ערגסטן. וואס האט ער געטאן? ער האט אנגעשטעלט א מענטש נעבן אים וואס זאל אים שלעפן ביי די האר און צופלוישן די האר, כדי דער זון זאל נישט שלאפן. אויב דו וועסט שלאפן - קען דאס חלילה זיין דער אייביגער שלאף; און יעצט וויל איך דיך אויפוועקן, ווייל פאר דיין געזונט מוזטו בלייבן וואך.
און דער נמשל: אזוי איז אויך ביי אונז. ווען מיר זענען אין גלות, פאלן מיר אריין אין א שלאף. וואס טוט דער הקדוש ברוך הוא? ער הייבט אן פארמינערן דעם שפע: ס'איז געווען א געוואלדיגער שפע, זאגט דער הקדוש ברוך הוא - וועגן דעם שלאפסטו, וועל איך פארמינערן דעם שפע און דו וועסט זיך אויפוועקן. האבן מיר זיך צוגעוואוינט דערצו. וואס האט ער געטאן? ער פארטרייבט אונז אין גלות - אפשר וועט דאס דיך אויפוועקן, דער גוי וועט קומען און געבן קלעפ. אויך דאס האט נישט געהאלפן, מיר האבן זיך צוגעוואוינט אפילו צו דעם און געפונען מנוחה אויך ביים גוי. וואס טוט דער הקדוש ברוך הוא? ער פייניגט אונז אויך דארט: "לֹא מָצְאָה מָנוֹחַ".
און דער פסוק איז מדייק: "הִיא יָשְׁבָה בַגּוֹיִם" - ישיבה איז אזוי ווי "וַנֵּשֶׁב בַּגַּיְא מוּל בֵּית פְּעוֹר", א לשון פון זיך פאַרהאַלטן. זי האט זיך שוין דארט פאַרהאַלטן, זי פילט דארט גוט, זי האט זיך דארט איינגעארדנט מיט א ישוב, און זי איילט זיך נישט צוריקצוקומען. וואס טוט דער הקדוש ברוך הוא? "לֹא מָצְאָה מָנוֹחַ" - ער ברענגט אויף אונז די שונאים וואס זאלן אונז פייניגן. און פארוואס? זאגט דער מדרש: ווייל ווען זי וואלט געפונען מנוחה וואלט זי נישט צוריקגעקומען, ווייל אויב ס'וועט אונז זיין צו גוט דארט - וועלן מיר נישט צוריקקומען. און דאס איז וואס דוד זאגט: "הַטֵּה אָזְנְךָ לְרִנָּתִי, כִּי שָׂבְעָה בְרָעוֹת נַפְשִׁי וְחַיַּי לִשְׁאוֹל הִגִּיעוּ" - אז מיר האבן זיך שוין צוגעוואוינט אפילו צו זאכן וואס זענען נאנט צום טויט, און אפילו אז "חַיַּי לִשְׁאוֹל הִגִּיעוּ" האבן מיר זיך שוין מיט דעם אויך איינגעארדנט און צוגעוואוינט. דעריבער, רבונו של עולם, לייז מיך אויס, ווייל מיין מצב גייט און ווערט ערגער.
איין פסוק - "גָּלְתָה יְהוּדָה מֵעֹנִי וּמֵרֹב עֲבֹדָה" - און אין אים ליגט דער גאנצער טיפקייט פונעם גלות. עס זענען דא וואס זענען גלות געגאנגען מרצון צוליב דעם הונגער (אבן עזרא); עס ליגט דערין א רמז אז אלע גליות קומען ווען מ'האט שוין מער גארנישט וואס צו נעמען פונעם איד; עס ליגט דערין דער צער אויף הסתלקות השכינה, אז ס'איז נישטא קיין מנוחה אפילו אין א גשמיות'דיגער רואיגקייט; און עס ליגט דערין דער עונש פון מידה כנגד מידה - פארן גזל'נען דעם עני'ס גרעניץ "בֵּין הַמְּצָרִים", און פארן פארשקלאפן קנעכט "לֹא מָצְאָה מָנוֹחַ". און מיר האבן געלערנט אז סיי די ארימקייט, סיי דער פעלער פון געלט צו געבן שוחד, סיי די שוואכקייט פון כוחות נישט צו קענען אנטלויפן, און סיי די הבדלה וואס מיר עסן נישט פון זייער ברויט און טרינקען נישט פון זייער וויין - אלע צוזאמען האבן געמאכט אונזער גלות פאר אן אמת'ן גלות. און כאטש מיר זענען פארטריבן געווארן צוליב עבודה זרה און שמיטת הארץ, ווייל אין עני אלא בדעת און אן שמיטה איז נישטא קיין תורה, איז דער סוף פונעם ענין א נחמה: "לֹא מָצְאָה מָנוֹחַ" - ווייל ווען זי וואלט געפונען מנוחה, וואלט זי נישט צוריקגעקומען. די אומרואיגקייט און חוסר מנוחה איז די האנט וואס שלעפט ביי די האר, וואס וועקט אונז אויף פונעם גלות-שלאף, כדי מיר זאלן באמת וועלן מחדש זיין ימינו כקדם.