הקדמה: דער שבח פון קהלת אלס מלמד
ביים סיום פון דער מגילה, נאך דער גאנצער תוכחה און די מסקנות, גייט די מגילה איבער צו רעדן פונעם שבח פון בעל המגילה אליין - קהלת. דער פסוק פאר אונדז איז נישט בלויז ווערטער פון שבח, נאר א טיפער לימוד איבער דעם מהות פון מסירת התורה: וואס איז דער חילוק צווישן גרויס חכמה און דער מעגליכקייט עס אויסצולערנען פאר אנדערע. לאמיר דערין מעיין זיין לויט די מפרשים און די מדרשים.
וְיֹתֵר שֶׁהָיָה קֹהֶלֶת חָכָם, עוֹד לִמַּד־דַּעַת אֶת־הָעָם, וְאִזֵּן וְחִקֵּר תִּקֵּן מְשָׁלִים הַרְבֵּה. - און מער ווי קהלת איז געווען קלוג, האט ער נאך געלערנט דעת דאס פאלק, און ער האט אפגעוואויגן און אויסגעפארשט, ער האט פארראכטן פיל משלים.
די שוועריקייט אינעם פסוק: וואס איז דער חידוש אז א חכם לערנט דעת?
דער גאון הרב חגיז שטעלט אוועק די קשיא: דער לשון פונעם פסוק "וְיֹתֵר שֶׁהָיָה קֹהֶלֶת חָכָם, עוֹד לִמַּד דַּעַת אֶת הָעָם" הערט זיך ווי "און כאטש וואס קהלת איז געווען א חכם - האט ער נאך אלץ געלערנט דעת פארן פאלק". ווי ס'איז דא דא א וואונדער, אז דווקא א חכם לערנט אויס דעת. עס איז דאך פונקט פארקערט! ווער דען זאל אויסלערנען דעם עולם דעת - די נארנים? די מעדיע? דווקא א חכם איז דער וואס קען לערנען דעת מיט מענטשן.
"לא ירדו חכמים לסוף דעתו" - ווען די גדלות אליין שאפט א מרחק
פארענטפערט הרב חגיז לויט וואס די גמרא זאגט: אין הלכה כרבי מאיר. און פארוואס? איז עס דען ווייל ער איז נישט געווען גענוג קלוג? זאגט די גמרא: מפני שלא ירדו חכמים לסוף דעתו. צוליב זיין גרויס חכמה האבן די חכמי הדור נישט געקענט משיג זיין דעם טיפן תמצית פון זיינע ווערטער. און דאס איז א זאך וואס מען זעט ביי גאר גרויסע לייט: אמאל איז די גרויסע טיפקייט זייערע אליין די סיבה פארוואס מען פארשטייט זיי נישט. זיי זאגן מהלכים, זיי האבן דקות'דיגע חילוקים און טיפע הבנות - אבער לאו כל מוחא סביל דא. נישט יעדער מענטש איז ביכולת אראפצוגיין צום טיפקייט פון זייער פארשטאנד, צו כאפן פון וואס זיי רעדן, און צו האלטן קאפ מיט אלע זייערע גוטע מהלכים.
די זאך זעט מען קלאר פאר די אויגן אויך אין דער עולם הישיבות. אמאל איז דא א ראש ישיבה וואס איז אן עצומ'דיגער גאון, און אדרבה - דווקא דאס מאכט דעם מרחק צווישן אים און די תלמידים. ער רעדט אין גאר הויכע פלעצער, און די תלמידים דארפן מען זאל אראפקומען צו זיי פיל נידעריגער, זיי צו שפייזן קימעא קימעא. בעת וואס ער האלט שוין ווייט ערגעץ - נאכ'ן אויסרעכענען די סוגיא, די תוספות, די ראשונים, דעם תורה פונעם בריסקער רב רבי חיים, רבי נפתלי און דעם קצות - שטייען די תלמידים און בעטן זיך: איין מינוט, קום אראפ, איך בין נאך נישט דארט, הייב אן מיט מיר פון א נידעריגערן פלאץ. און פון דעם ווערט נישט איינמאל אן אפגעריסנקייט. לעומת זה די ר"מים, וואס קומען אראפ צו א נידעריגערער מדרגה, קענען רעדן צום שפראך פון די תלמידים, בעת וואס דער וואס שטייט גאר הויך איז שווער צו פארשטיין.
אזוי געפינען מיר אויך ביים הייליגן אר"י הקדוש, וואס האט געבעטן מען זאל נישט מקבל זיין קיין תורה אין זיין נאמען פון קיינעם אויסער פון רבנו חיים וויטאל. און פארוואס? ווייל ער האט געזאגט אז ער איז דער איינציגער וואס האט אים באמת פארשטאנען. אלע אנדערע, אפילו זיי האבן פארשריבן זאכן אין זיין נאמען, זענען נישט אראפגעגאנגען צום טיפקייט פון זיין כוונה. קומט אויס, אז אמאל דווקא צוליב די געוואלדיגע כוחות פון א מענטש ווערט א מצב וואס מענטשן קרוצי חומר זענען נישט ביכולת אראפצוגיין לסוף דעתו.
דער תירוץ: ער האט מתקן געווען פיל משלים
און אויף דעם זאגט דער פסוק: ביי שלמה איז נישט אזוי געווען. "וְיֹתֵר שֶׁהָיָה קֹהֶלֶת חָכָם" - הגם קהלת איז געווען איבער אלעמען קלוג, און ס'וואלט געפאסט אז מען זאל אים נישט פארשטיין און נישט אראפגיין לסוף דעתו, אזוי ווי רבי מאיר, מיט דעם אלעם "עוֹד לִמַּד דַּעַת אֶת הָעָם". און מיט וואס? "וְאִזֵּן וְחִקֵּר תִּקֵּן מְשָׁלִים הַרְבֵּה" - דורך די משלים האט ער געלערנט דעת פארן פאלק.
פארוואס דער משל איז דער כלי אראפצוברענגען הויכע זאכן
איינע פון די געביטן וואו מען ניצט משלים מער פון אלעס איז די תורת הקבלה. און פארוואס? ווייל כדי אראפצוברענגען מושגים מופשטים, וואס ווערן נישט געכאפט אינעם שכל, איז נישטא קיין אנדערע וועג. ווען מען ערקלערט מיר "שור שנגח את הפרה", קען איך זיך פארשטעלן אן אקס, זיך פארשטעלן א קו, זיך פארשטעלן דעם צוזאמענשטויס און פרעגן וואס מען טוט יעצט. אבער ווען מען רעדט מיט מיר וועגן זיווגי מידות עליונות, וועגן השפעות, וועגן א בחינה פון איין ספירה וואס איז משפיע אויף א צווייטע ספירה - דאס זענען זאכן וואס עס איז שווער זיך פארצושטעלן, און מען טאר זיך אפילו נישט פארשטעלן.
און אזוי שטייט אין דער ווארענונג פון רבינו חיים ויטאל אין דער הקדמה פון עץ חיים: "ארור האיש אשר יעשה פסל ומסכה ושם בסתר". אויף וואס איז דאס געזאגט געווארן? אויף דעם וואס שטעלט זיך פאר דמיונות אין די דאזיגע הויכע זאכן פון קבלה וואס ער לערנט, ער שטעלט זיך פאר דמיונות פון דכורא ונוקבא און זיווג און ענליכס - ער מאכט דאך א פסל ומסכה, כביכול ער מאכט א מגושמ'דיגע מציאות פאר א רוחניות'דיגע מציאות, און "ושם בסתר" - ער פארשאפט דערמיט א קללה בסתר לבו, און ער איז בגדר ארור. קומט אויס אז די שוועריקייט איז טאפלט: נישט נאר וואס מען האט נישט קיין השגה, נאר אפילו זיך פארשטעלן טאר מען אויך נישט. דערפאר מוז מען געבן א משל: אויפן משל קען איך רעדן, און פונעם משל קענסטו אראפגיין אין דער טיפעניש פונעם ענין.
און דאס איז דער עומק הפסוק: קום און זע, אז שלמה, ווי קלוג ער איז נאר געווען און עס וואלט געפאסט אז ער זאל נישט פארשטאנען ווערן און נישט זיין משיג פאר מענטשן וואס זענען ווייט פון זיין דרגה - עוד לימד דעת את העם, ער האט ווייטער געלערנט דעת מיטן פאלק. ווי אזוי? "אִזֵּן וְחִקֵּר תִּקֵּן מְשָׁלִים הַרְבֵּה". בכוח פון די פילע משלים וואס ער האט געמאכט, האט ער באוויזן אראפצוברענגען זיין געוואלדיגע חכמה ביז אויך דער המון עם האט עס פארשטאנען.
"צפנת פענח" - מניח רוחן של בריות
לויט דעם פארשטייט מען אויך וואס חז"ל דרש'ענען אין מדרש אויפן נאמען "צפנת פענח": "צפונות מופיע בדעת ומניח רוחן של בריות בהן". דערקלערט דארט דער "יפה תואר": "צפונות" - פארבארגענע זאכן לערנט ער אויס; "מופיע בדעת" - ער לערנט זיי מיט דער ברייטקייט פון זיין פארשטאנד; "ומניח רוחן של בריות בהן" - דורך משלים, אויף אן אופן אז די זאכן לייגן זיך אויפן הארץ. ווייל דורך דעם וואס ער זאגט א משל, און דער משל איז שוין פארשטענדליך, בכוח פונעם משל קען מען גוט פארשטיין די נושא איבער וואס מען רעדט.
די גרויסע מ' פון "משלי" - פערציג תעניתים
און דאס איז וואס חז"ל זאגן אויף דער גרויסער מ' ביים אנהייב פון ספר משלי: פארוואס א גרויסע מ'? ווייל שלמה החכם בן דוד המופלא מלך ישראל האט געפאסט פערציג תעניתים. און פארוואס האט ער געדארפט פאסטן פערציג תעניתים? ווייל כדי די דאזיגע משלים זאלן אנגענומען ווערן אויפן הארץ פון די צוהערערס און זיין פארשטאנען ביי זיי, האט ער געמוזט פאסטן פיל תעניתים כדי די זאכן זאלן קענען אנגענומען ווערן אויף זייער שכל. ווייל דער מרחק צווישן שלמה און צווישן דעם פאלק איז געווען א ריזיגער און הויכער מרחק; אפילו אויב בני דורו זענען געווען חכמים, איז שלמה געווען חכם מכל אדם.
און דאס איז וואס עס שטייט ביים אנפאנג פון משלי "לְהָבִין אִמְרֵי בִינָה" - אז דורך דעם פארשטייט ער אמרי בינה און ערקלערט זיי. און עס איז פאראן א כת וואס איז נישט אין דער השגה צו פארשטיין אמרי בינה, און אויף זיי שטייט "לָקַחַת מוּסָר הַשְׂכֵּל". און עס איז פאראן נאך א נידעריגערע כת, און אויף איר שטייט "לָתֵת לַפְּתָאִים עָרְמָה". און ווער עס איז א חכם - "יוֹסֶף לֶקַח". זעט מען דאך אז ער האט צוגעפאסט משלים פאר יעדער מדריגה באזונדער. ווייל באמת, ווען מען קומט רעדן מיט אן אדם גדול און מען גיט אים א קינדערישן משל, זאגט ער: וואס, דו קומסט מיר דאס ערקלערן מיט משלים? איך פארשטיי, איך דארף נישט זאלסט מיר געבן קיין משל. דו האסט געזאגט שור שנגח את הפרה - האב איך פארשטאנען, איך דארף נישט יעצט קיין ביישפילן. דערפאר דארף מען צופאסן פארן אדם גדול משלים אויף זיין לעוועל, און פארן קליינעם אראפגיין צו זיין מדריגה. און שלמה האט געוואוסט ווי אזוי צוצופאסן די דברי חכמה פאר יעדן מענטש לויט זיין דרגה, פאר יעדן לויט זיין פארשטאנד. און דאס איז וואס שטייט "לְהָבִין מָשָׁל וּמְלִיצָה" - אז בכוח פון דעם זאל מען פארשטיין משל ומליצה. דאס איז חכמת שלמה: אויסצולערנען יעדן איינעם - סיי חכמים, סיי נישט קיין חכמים, סיי פתאים, יעדן לויט זיין מדריגה און השגה.
ביאור המלבי"ם: א שפע פון חכמה וואס עס איז שווער ארויסצוברענגען מן השפה ולחוץ
ווי באקאנט האבן מיר נישט קיין מלבי"ם אויף קהלת, אבער אין זיין ספר "ארץ חמדה", אין זיינע ביאורים אויף אגדות חז"ל אין מסכת ביצה דף ל"ח, ערקלערט ער דעם דאזיגן פסוק. זאגט דער מלבי"ם: עס האבן געשריבן די חוקרים, אז ווען עס גיסט זיך אויפן מענטש די חכמה מיט א גרויסן שפע, איז אוממעגליך דאס ארויסצוברענגען מן השפה ולחוץ צום צווייטן. דאס הייסט, ווען א מענטש באקומט א געוואלדיגן שפע פון חכמה, האט ער אן אומגעהויערע שוועריקייט צו מצליח זיין דאס ארויסצוברענגען.
און אזוי ווערט געברענגט אויפן הייליגן אריז"ל, אז ער האט גארנישט געשריבן - אפשר עטליכע פיוטים, און נישט מער פון דעם. און ווען מען האט אים געפרעגט פארוואס ער שרייבט נישט, האט ער געזאגט אז ווען ער קומט שרייבן, קומט ארויס פון אים אזא געוואלדיגער שפע אז ער ווייסט נישט פון וועלכער נקודה אן צו הויבן. און פון דעם קענט איר זען אז אין קבלה איז שטענדיג פאראן אן א שיעור הקדמות: מען קען נישט צוגיין צום ענין גופא נאר נאך אן הקדמה און נאך אן הקדמה און נאך אן הקדמה, א געוואלד מיט הקדמות כדי צו פארשטיין אויף וואס מען רעדט. דער שפע איז אזוי גרויס, אז מען געפינט נישט קיין וועג ווי אזוי אנצוהויבן און מסביר צו זיין און אויסרעכענען דערין.
און דער מלבי"ם ברענגט דעם פסוק אין ישעיה: "ה' נָתַן לִי לְשׁוֹן לִמּוּדִים לָדַעַת לָעוּת אֶת יָעֵף דָּבָר" - "לָעוּת אֶת יָעֵף" לשון פון "מעת לעת", דאס הייסט דער וואס איז יעף און נויטיגט זיך און וויל די דאזיגע דברי תורה - איז דאס נאר מעת לעת. "בַּבֹּקֶר בַּבֹּקֶר יָעִיר לִי אֹזֶן כַּלִּמּוּדִים" - פאר מיר, יעדן אינדערפרי, איז דער שפע א געוואלדיגער און מעכטיגער שפע; אבער צו מצליח זיין "לָעוּת אֶת יָעֵף", אראפצוברענגען דעם שפע און אים איבערגעבן צו די צוהערערס - איז נאר מעת לעת. און דאס איז וואס מען זאגט, אז חכמה וואס קומט צום מענטש כדי אויסצולערנען פאר אנדערע קומט בצמצום, אבער חכמה וואס קומט פארן מענטש אליין קומט אן א שיעור.
און פון דאַנען נעמט זיך די התפעלות פון מלכת שבא
דערפאַר האָט מלכת שבא זיך אַזוי מתפעל געווען דערפון. זי הערט אַז מער ווי קהלת איז געווען אַ חכם, האָט ער נאָך אויסגעלערנט דעת פאַרן פאָלק - און דאָס זענען צוויי זאַכן וואָס זענען לכאורה אַ סתירה. ווייל דער וואָס איז באמת אַזאַ גרויסער חכם, מיט אַזעלכע געוואַלדיקע כוחות, איז אים שווער אַראָפּצוברינגען די זאַכן, שווער פאַר אים צו עפענען אַן אויער פאַר מענטשן און משפיע זיין אויף זיי. דער שפע קומט מיט אַזאַ שטאַרקן שטראָם און מיט אַזאַ גרויסן פלייץ, אַז עס איז אים שווער צו צעטיילן די זאַכן אויף קליינגעלט און מצליח זיין זיי אַראָפּצוברענגען צו די צוהערער. און דאָס איז וואָס זי האָט געזאָגט: "שמעתי על דברך ועל חכמתך ולא האמנתי" - ווייל די זאַכן זענען אַ סתירה: פון איין זייט אַן אדיר'דיקע חכמה, און מאידך גיסא די פעיִקייט זי איבערצוגעבן און אַראָפּצוברינגען צו די אויערן פונעם פאָלק.
די תפילה פון רבי אבא ווען ער איז אַרויף קיין ארץ ישראל
און אויף דעם ברענגט דער מלבי"ם דאָס וואָס מען דערציילט אויף רבי אבא, אַז נאָכדעם וואָס ער איז אַרויף קיין ארץ ישראל - און אווירא דארץ ישראל מחכים - האָט ער מורא געהאַט אַז ער וועט נישט קענען אַרויסברענגען זיינע ווערטער מן השפה ולחוץ פון גרויס שפע וואָס וועט אויף אים מושפע ווערן. און וואָס איז געווען זיין תפילה? "יהא רעווא דאימא מילתא דתתקבל". וויבאַלד דאָ איז דער שפע אַזוי גרויס, און ביי אַזאַ גרויסן שפע איז זייער שווער אַרויסצוברענגען ווערטער וואָס זאָלן אָנגענומען ווערן, עס איז זייער שווער איבערצוגעבן דאָס וואָס עס גייט פאָר אין קאָפּ צו די צוהערער - דערפאַר האָט ער דאָ געזען אַ נפיקא מינה צו בעטן, וואָס ער האָט פריער נישט געבעטן: אַז ער זאָל מצליח זיין אַראָפּצוברינגען די זאַכן צו די אויערן פון די צוהערער אויף אַן אופן אַז זיי זאָלן אָנגענומען ווערן אויפן האַרצן.
דאָס איז אַלזאָ דער שבח: זע די גדולה פון שלמה - "ויותר שהיה קהלת חכם", און מיט דעם אַלעמען "עוד לימד דעת את העם". ער האָט באַוויזן אַראָפּצוברינגען די גאַנצע געוואַלדיקע חכמה צו דער מדרגה פונעם פאָלק און זיי אויסצולערנען. און מיט וואָס? מיט "אִזֵּן וְחִקֵּר תִּקֵּן מְשָׁלִים הַרְבֵּה" - דאָס אַלץ איז געווען כדי צו געבן נאָך הקדמות און נאָך ביאורים, כּדי צו נעמען הויכע און דערהויבענע ענינים און מצליח זיין זיי אַראָפּצוברינגען צו דער השגה פון כלל העם.
די פסיקתא זוטרתא: חכמה מדעתו און חכמה מרוח הקודש
די פסיקתא זוטרתא טייטשט אויף אַן אַנדער וועג: "ויותר שהיה קהלת חכם" - אַפילו ווען שלמה המלך וואָלט געזאָגט די דברים בלויז פון זיין אייגענעם שכל, וואָלסטו שוין געדאַרפט בייגן דיין אויער און צוהערן, ווייל קהלת איז דאָך געווען זייער אַ גרויסער חכם. על אחת כמה וכמה ווען ער האָט געזאָגט די דברים ברוח הקודש, אַז ער איז געווען קלוג מיט דער חכמה פון דעם אויבערשטן. דאָס איז דער טייטש "ויותר" - פיל מער דאַרפסטו זיך צוהערן צו די דברים ווען זיי קומען פון דער חכמת אלוקים וואָס אין קהלת. אַפילו ווען זיי וואָלטן געקומען בלויז פון זיין אייגענער חכמה וואָלסטו געמוזט צוהערן, און על אחת כמה וכמה אַז אַן אלוקי'שע חכמה איז אויף אַ פיל העכערער מדרגה.
זיבן מאָל "קהלת" - כנגד די שבעה חומשי תורה
און די פסיקתא זוטרתא לייגט צו: זיבן מאָל ווערט דערמאָנט אין דער מגילה דער נאָמען "קהלת" - "דברי קהלת", "אמר קהלת", "אני קהלת", "אמרה קהלת", "אמר קהלת", "שהיה קהלת", "ביקש קהלת". און פאַרוואָס דווקא זיבן מאָל? ווייל ער האָט גאָרנישט צוגעלייגט איבער די שבעה חומשי תורה. די תורה איז אונדז באַקאַנט ווי איינגעטיילט אין פינף חלקים, נאָר חז"ל זאָגן אויף חומש במדבר אַז עס איז פאַראַן דאָרט אַ פרשה וואָס איז ווי אַ חומש פאַר זיך: "ויהי בנסוע הארון" אין פרשת בהעלותך. וואָס עס שטייט פאַר דעם - איז איין חומש; וואָס שטייט נאָך דעם - איז אַ צווייטער חומש; און "ויהי בנסוע" אַליין, יענע פרשה וואָס האָט פאַר זיך און נאָך זיך נונ"ין הפוכות, איז אַ חומש פאַר זיך. קומט אויס אַז אויף איין פּלאַץ האָבן מיר דריי, און אַנשטאָט פינף חומשים זענען פאַראַן זיבן. און דאָס איז וואָס חז"ל זאָגן: זיבן מאָל ווערט דאָ דערמאָנט קהלת, דיר צו זאָגן אַז אַלע זיינע רייד זענען נישט געקומען מוסיף צו זיין אָדער גורע צו זיין אויף די שבעה חומשי תורה, נאָר אַלץ וואָס ער האָט געזאָגט איז געבויט און געגרינדעט אויף דער תורה הקדושה.
וואָס איז די "דעת" וואָס ער האָט געלערנט
נאָך טייטשט די פסיקתא זוטרתא: "ויותר שהיה קהלת חכם" - מער ווי ער איז געווען אַ חכם פאַר זיין אייגענעם תועלת, האָט ער נאָך אויסגעלערנט דעת פאַרן פאָלק. און וואָס איז דעת? די דעת פון תורה ומצוות, די דעת פון ייחוד השם, און די דעת פון יום הדין. און אַזוי ווי מיר זעען אַז קהלת גיט מוסר: "כי את כל מעשה האלוקים יביא במשפט" - דאָס איז די דעת פונעם יום הדין.
"ואיזן" - אוזניים לתורה
"וְאִזֵּן וְחִקֵּר" - ער האט זיי געעפנט די אויערן, ערקלערט די פסיקתא זוטרתא: ארויסצונעמען איין זאך פון דער צווייטער, צו פארשטיין און השכיל זיין דעת און בינה. "איזן" איז מלשון אוזניים (הענטלעך), ווי חז"ל דרשנ'ען אז קיין קופה קען מען נישט טראגן אן קיין אוזניים. דער טייטש דערפון איז: אויב מען האט א קארב אן הענטלעך, קען מען אים נישט אויפהייבן; מען פרובירט אים אנצוכאפן פון די זייטן און ער גליטשט זיך ארויס. אבער ווען ער האט הענטלעך, הייבט מען אים אויף גרינגערהייט. און דאס איז וואס מען זאגט "עשה שלמה אוזניים לתורה": זאכן וואס מען האט נישט געהאט קיין צוגאנג צו זיי, וואס ס'איז געווען שווער זיי אנצוהאלטן, און אזוי ווי שלמה המלך האט געמאכט פאר זיי אוזניים - האט ער מקרב געווען די זאכן צום שכל און געגעבן א צוגאנג צו פארשטיין וואס מען לערנט. און אזוי אויך ווערט די תורה געלערנט דורך אירע פירושים: די פירושים אויף דער תורה זענען די אוזניים דורך וועלכע מיר האבן א צוגאנג צו פארשטיין די תורה.
דער משל פון חורשת הקנים
דער מדרש ברענגט: אמר רב נחמן, א משל צו א חכם וואס האט געפונען א חורשה פון קנים (א געדיכטן ראָר-וואלד) און קיין מענטש האט נישט געקענט אריינגיין אינעווייניג. האט ער גענומען א מגל און געמאכט דערין א שטעג, און יעדער האט געקענט אריינגיין. אזוי אויך, איידער ס'איז אויפגעשטאנען שלמה, האט קיין מענטש נישט געקענט פארשטיין אין דברי תורה; און ווי נאר שלמה איז אויפגעשטאנען, האבן אלע אנגעהויבן פארשטיין אין דברי תורה. אין א חורשה פון קנים קען מען נישט אריינדרינגען, ס'איז נישטא קיין שום מעגלעכקייט אריינצוגיין - ביז ס'איז געקומען א מענטש, גענומען א מגל, אפגעשניטן קנים און געמאכט א שטעג, און פון יעצט אן קען מען שוין אריינגיין אינעווייניג. אזוי זענען דברי תורה געווען פארמאכט און פארזיגלט, ביז ס'איז געקומען שלמה און האט זיי מבאר געווען און אויסגעלערנט דעת פארן פאלק, און דערמיט האט ער זיי געגעבן די מעגלעכקייט צו מצליח זיין צו פארשטיין און זיך פארטיפן אין הויכע און דערהויבענע ענינים. דאס איז "איזן וחיקר": פעולות וואס האבן מקרב געווען די זאכן צום שכל פונעם פאלק.
דער משל פונעם טיפן ברונעם און שטריק צו שטריק
"תִּקֵּן מְשָׁלִים הַרְבֵּה" - אמר רבי חנינא: א משל צו א טיפן ברונעם וואס זיינע וואסערן זענען געווען זיס און קיל, און קיין מענטש האט נישט געקענט שעפן און טרינקען פון זיינע וואסערן. איז געקומען א פיקח און האט צוגעבונדן א שטריק צו א שטריק, און ער האט געשעפט און געטרונקען. אזוי זענען דברי תורה: פון איין זאך צום צווייטן, דבר למד מעניינו און דבר למד מסופו, פון איין משל צום צווייטן משל, ביז מען שטעלט זיך אפ אויף די דברי תורה. די תורה איז ווי א טיפער ברונעם, אירע וואסערן זענען זיס און קיל, אבער דער צוגאנג איז שווער. כדי אנצוקומען צום וואסער דארף מען האבן אן עמער, און צום עמער דארף מען צובונדן שטריק צו שטריק און שטריק צו שטריק, ביז מען קען אים אראפלאזן און שעפן און הנאה האבן פון די וואסערן פונעם ברונעם. אזוי אויך אין דברי תורה: דורך איין לימוד פונעם צווייטן, נאך א משל און נאך א דוגמא און נאך א קירוב הדבר אל הדעת - שטריק צו שטריק צו שטריק - עפנט זיך פאר אונז א צוגאנג צום ענין.
די וויכטיקייט פון הקדמות אין די יסודות פונעם לערנען
א מענטש וואס קומט מסביר זיין א געוויסן ענין, און דער ענין נעמט אריין אין זיך עטליכע טיפע ענינים, מוז געבן הקדמות: קודם מסביר זיין וואס איז דער ערשטער מושג, דערנאך דער צווייטער, דער דריטער און דער פערטער, און ערשט דעמאלט זאגן: יעצט, נאך די הקדמות, וועל איך דיר מסביר זיין דעם ענין. און דעמאלט, ווען מען קומט צום ענין, הייבט דער צוהערער אן צו פארשטיין. אבער אויב דו האסט נישט די הקדמות, דאס צובונדן שטריק צו שטריק - ווארפסטו אים אריין גלייך אין ברונעם, און ער דערטרינקט זיך און טרינקען קען ער נישט. דערפאר ליגט די גאנצע חשיבות אינעם אופן פון איבערגעבן די תורה תמיד אינעם מקדים זיין די זאכן, אז די זאכן זאלן האבן א יסוד.
איינע פון די פילע פראבלעמען, ובפרט ביי די יונגע תלמידים וואס קומען לערנען, איז דער מאנגל אין הקדמות. און וויבאלד עס פעלן די הקדמות, פאלט ער אריין אין א סוגיא און דערטרינקט זיך: די מושגים זענען אים פרעמד. אסאך מאל קען מען זיצן לערנען מיטן קינד און ער זאגט אפ אויסנווייניג וואס דער מגיד שיעור האט געזאגט - ריכטיג, אבער ווען מען פרעגט אים: פארוואס? און וואס מיינט דער מושג? און פון וואו נעמט זיך דאס? און וואס טייטשט דאס ווארט? - ווערט קלאר אז עס פעלן אים די הקדמות, און דערפאר לייגן זיך די זאכן נישט אויפן הארץ. ער קען דיר זאגן א מושג ווי "קים ליה בדרבה מיניה", אבער אויף וואס איז דאס געבויט? וואס זענען די יסודות פון דער זאך? וואס איז דער אמת'ער פארשטאנד? און ווען מען פארשטייט נישט די יסודות און מען פארשטייט נישט די טעמים, איז שווער צו געדענקען די זאכן און זיך מחבר זיין צו זיי, און מען האט נישט קיין שום שייכות צו דעם וואס מען לערנט. אבער ווען מען באקומט די זאכן צוזאמען מיט די יסודות און מען פארשטייט די יסודות'דיגע כללים, און ערשט דעמאלט גייט מען צו צום לימוד - איז דאס לערנען פיל זיסער און פיל מער פארשטענדלעך, און ער באגרייפט אז ער זאגט נישט בלויז אפ אויסנווייניג נאר ער פארשטייט באמת וואס ער רעדט.
"געדאוונט גמרא"
מען דערציילט אז מען האט אמאל געברענגט הגאון הרב אלישיב פארהערן א כולל ש"ס, א כולל וואס מען האט דארט געענדיגט גאנץ ש"ס. הרב אלישיב האט געפרעגט שאלות פון גאנצן ש"ס, און זיי האבן געענטפערט. נאכדעם האט אים דער ראש הכולל געפרעגט ביחידות: וואס זאגט דער רב אויף דער ידיעה פון די אברכים? האט ער אים געזאגט: צוויי האבן דא געלערנט, און אלע איבעריגע - האבן געדאוונט גמרא. הערט איר אזא הגדרה? "געדאוונט גמרא". פונקט ווי "אשרי יושבי ביתך, עוד יהללוך סלה" - ער האט געענדיגט ש"ס, ער האט פארטיג געבלעטערט, און דאס איז עס. אבער באמת צו פארשטיין און אראפגיין אין דער טיפקייט פון די זאכן - דערצו דארף מען שטריק צו שטריק און א שטריק צום עמער, און ערשט דעמאלט פארטיפט מען זיך צוביסלעך אין די זאכן, פון משל צו משל, ביז מען שטעלט זיך געהעריג אפ אויף די דברי תורה.
"משלים" מלשון המשכה
דערפאר שטייט "תִּקֵּן מְשָׁלִים הַרְבֵּה". און דער לשון "משלים" ווערט אפגעטייטשט מלשון המשכה, מלשון ציען: איין זאך ציט די צווייטע זאך און ברענגט זי נענטער, און דורך דעם קען דער מענטש אנקומען צום טיפקייט פונעם ענין. און ווי עס איז באקאנט בפרט אין עניני קבלה, וואו די זאכן זענען הויך און דערהויבן, און דערפאר איז דער גאנצער דימוי דארט תמיד מכוח משלים. ווייל אנצוקומען צום טיפן חקר הענין און פארשטיין אין אלוקות - האבן מיר דאך בכלל נישט קיין מושג; אבער כדי מקרב צו זיין די זאכן צום שכל גיט מען א משל, ווייל דער משל רעדט פון זאכן וואס דער מענטש קען יא, און בכוח פון זיי קען מען פארשטיין אויך הויכע און דערהויבענע ענינים.
רש"י: מער ווי וואס ס'איז געשריבן אין ספר
רש"י ערקלערט: "ויותר שהיה קהלת חכם" - מער ווי דאס וואס עס איז געשריבן געווארן אין דעם ספר איז קהלת געווען קלוג. און דאס שטימט זייער גוט מיט אלעס וואס מיר האבן פריער געזאגט: דער חכם, ווען ער קומט ארויסצוברענגען זיין חכמה, באקומט מען בלויז אן אפס קצהו, ווייל דער שפע ביי אים איז אומגעהויער גרויס, און ארויסצוגעבן זיין גאנצע חכמה איז ער נישט ביכולת. דעריבער זאלסטו נישט מיינען אז דאס וואס עס געפינט זיך אין דעם ספר איז דער גאנצער תכלית פון שלמה'ס חכמה; זאגט דיר דער פסוק: נאך פיל מער ווי וואס דו זעסט דא - איז קהלת געווען קלוג.
צום סך-הכל:
דער פסוק "ויותר שהיה קהלת חכם, עוד לימד דעת את העם" אנטפלעקט די טאפלטע גדלות פון שלמה המלך. א גרויסע חכמה קען מצד איר טבע שאפן א ווייטקייט - "לא ירדו חכמים לסוף דעתו" - און דער ריזיגער שפע מאכט שווער פאר איר בעל-הבית דאס ארויסצוברענגען מן השפה ולחוץ, ביז רבי אבא האט געמוזט מתפלל זיין "דאימא מילתא דתתקבל". שלמה המלך, וועלכער איז געווען חכם מכל אדם, האט דאך באוויזן אראפצוברענגען זיין חכמה צום פאלק: "איזן וחיקר תיקן משלים הרבה" - ער האט געמאכט אוזניים לתורה, ווי איינער וואס שניידט אויס א שטעג אין א ראָר-וואלד און ווי איינער וואס בינדט א שטריק צו א שטריק ארויסצוציען וואסער פון א טיפן ברונעם, און ער האט צוגעפאסט פאר יעדן איינעם א משל לויט זיין מדרגה. און פון דעם איז א לערע פאר אונז: עס איז נישטא קיין אמת'ער קניין תורה אן הקדמות, אן יסודות און אן משלים וואס ברענגען די זאכן נענטער צום פארשטאנד - און בלויז אזוי ווערט דער לימוד פארשטענדליך, זיס און פארבונדן צום הארצן.