קאפיטל י"ב אין קהלת איז דער שלוס-קאפיטל, און אין אים ווענדט זיך שלמה המלך צום מענטש מיט איין גרויסן רוף: "וּזְכֹר אֶת בּוֹרְאֶיךָ בִּימֵי בְּחוּרֹתֶיךָ" - קער זיך אום צו דיין באשעפער בעת דו ביסט נאך ביי דיינע כוחות, איידער עס קומען אן די שלעכטע טעג. דעם דאזיקן רוף נעמט ער ארום מיט א רייע פון וואונדערלעכע משלים, וואס שילדערן דעם מענטשנ'ס אראפגאנג פון איין שטופע צו דער צווייטער, ביזן מאמענט פון זיך שיידן פון דער וועלט. אין דעם שיעור וועלן מיר נאכגיין דעם ביאור, און די ווערטער פון רש"י, דעם מדרש און דעם הייליקן אלשיך, אויף די פסוקים וואס באשרייבן דאס פארלאשן פון די ליכטיקייטן און דעם צוזאמענברוך פונעם "הויז" - דאס הייסט דער גוף פונעם מענטש.
עַד אֲשֶׁר לֹא תֶחְשַׁךְ הַשֶּׁמֶשׁ וְהָאוֹר וְהַיָּרֵחַ וְהַכּוֹכָבִים וְשָׁבוּ הֶעָבִים אַחַר הַגָּשֶׁם׃ - איידער עס וועט פינצטער ווערן די זון, און די ליכט, און די לבנה, און די שטערן, און די וואלקנס וועלן זיך צוריקקערן נאכן רעגן.
עס ווערט מסביר געווען אז דא ווערן אויסגערעכנט פיר מיני שיין, פונעם שטארקסטן ביזן שוואכסטן. העכער אלעמען איז דער שיין פון דער זון: איר ליכט איז לויטער און שטארק לייכטנדיק, און קיין וואלקן און נעבל קענען איר נישט פארפינצטערן. אפילו ווען דער הימל ווערט באדעקט מיט דיקע וואלקנס מיינט קיינער נישט אז די נאכט איז שוין געקומען, נאר מ'זעט אז די זון שיינט נאך אלץ דורך די וואלקנס. אונטער איר איז דער שיין פונעם פייער, וואס איז גאר שוואך קעגן דער זון, אז אפילו א דינע מחיצה שטעלט אים אפ פון דורכגיין. אונטער דעם איז דער שיין פון דער לבנה, וואס איז שוואך קעגן פייער - ביי דעם ליכט פון פייער קען א מענטש לייענען באקוועם, אבער ביי דעם שיין פון דער לבנה איז שווער צו לייענען, און ווען עס קומען וואלקנס שיינט שוין די לבנה גארנישט. און אונטער אלעמען איז דער שיין פון די שטערן, זייער ליכט איז גאר טונקל, און כאטש זיי זענען אן א שיעור אין צאל, זענען זיי קליין און צעווארפן און שאפן נישט קיין ממשות'דיק ליכט.
קעגן די פיר ליכטיקייטן זענען געשטעלט פיר תקופות אין לעבן פונעם מענטש. די ערשטע צוואנציג יאר - שיינט זיין ליכט ווי די זון אין איר ריינקייט. דער מענטש איז פריילעך און מיט א גוט הארץ, ער האט נישט קיין משכנתא און נישט קיין ריחיים על צוארו, ער זארגט זיך נישט אויף פרנסה און איז נישט פארנומען מיט חינוך הבנים, ער עסט ביי די עלטערן און וואוינט ביי די עלטערן, ער האט נישט קיין הוצאות און קיין שום טרויער. דאס זענען זיינע גוטע טעג.
פון צוואנציג ביז פערציג יאר - פאלט זיין שיין שטארק אראפ. אן עול ליגט אויף זיין האלדז, אן אשה מיט קינדער שטערן זיין שמחה, און די זארג פון פרנסה פארפינצטערט זיין ליכט. דאס איז שוין מער נישט די ליכטיקייט וואס האט געשיינט אין די ימי הנעורים.
פון פערציג ביז זעכציג - פאלט זיין ליכטיקייט נאך מער. ביז אהער איז ער געווען אין אן עליה, און פון דא אן הייבט זיך אן א ירידה; די ימי הזקנה קומען דערנענטער און פארטרויערן זיין געמיט. און אויך דער עול הפרנסה וואקסט: דאס איז שוין מער נישט קיין חודש וואס מ'קומט אויס מיט פינף טויזנט אדער צען טויזנט, נאר מ'דארף אנהייבן חתונה מאכן קינדער און אויסגעבן סכומים פון הונדערטער טויזנטער. די דאגת הפרנסה ווערט גרעסער פון טאג צו טאג, און צוזאמען מיט דעם דער עול פון זיין ווייב און קינדער.
פון זעכציג יאר אן - ווערט זיין ליכט אינגאנצן טונקל, דאס איז שוין דער שיין פון די שטערן. די חושים ווערן אלץ שוואכער, און כאטש פאר יעדן חוש האט ער א הילף - דאך איז עס אפגעשוואכט. פאר דער ראיה פון די אויגן העלפן אים די ברילן, און פונדעסטוועגן זעט ער נישט קיין העלפט פון וואס א בחור זעט מיט זיינע אויגן. פאר די פיס העלפט א שטעקן, און ער גייט דאך אויף דריי פיס, צוויי זיינע און איינס א פאלשע, בעת א יונגער מענטש מיט בלויז צוויי פיס לויפט פיל שנעלער פון אים. דאס איז פונקט דער משל פון די שטערן: א ריבוי, אבער שוואך. צוויי שטארקע פיס זענען בעסער פון פיר שוואכע, און אויגן אן ברילן זענען בעסער פון אויגן מיט ברילן.
דאס איז וואס שלמה המלך זאגט: קער זיך אום פאר דיין באשעפער איידער עס וועט פינצטער ווערן די זון - איידער עס גייען פארביי די ערשטע צוואנציג יאר און די זון וועט אנהייבן טונקל צו ווערן. און אויב האסטו זיך דעמאלט נישט אומגעקערט - איידער עס וועט פינצטער ווערן "האור", דאס איז דער שיין פון פייער, ביז דער עלטער פון פערציג יאר. און אויב האסטו נישט תשובה געטאן - איידער עס פארפינצטערט זיך די לבנה, ביז דער עלטער פון זעכציג. און אויב האסטו נאך אלץ נישט תשובה געטאן - קער זיך אום איידער עס פארלעשן זיך די שטערן, ווארום ווען דער מענטש ווערט נפטר פארפינצטערן זיך די שטערן פון זיין נאכט און מ'קען שוין גארנישט טאן. קער זיך אום כאטש אין דיין עלטער.
פונקט ווי אין די טעג פונעם ווינטער פארציען זיך די הימלען כסדר מיט טונקלקייט, און אפילו נאכן רעגן זעט מען נישט די זון צוליב די וואלקנס וואס דעקן איר צו, אזוי אויך די טעג פון דער עלטער: שטענדיק איז פאראן אין זיי טרויער און פינצטערניש, און דער שיין פון שמחה איז שטענדיק פארדעקט מיט וואלקנס פון עגמת נפש און א געדריקט געמיט.
עס איז באַקאַנט אַז איינע פון די שווערסטע פּראָבלעמען ביי עלטערע לייט איז די מרה שחורה. אויב זיי האָבן נישט עפּעס וואָס מאַכט זיי פריילעך, וואָס וועקט זיי אויף און גיט זיי אינטערעס, פאַלן זיי אַריין אין אַ טיפער דעפּרעסיע, און די דאָזיקע צרה קען גרינג מקרב זיין זייער מיתה. אַמאָל האָט מען געמאַכט אַ פאָרשונג אין כינע און געפונען אַז אין געוויסע תקופות שטאַרבן עלטערע מענטשן פיל מער ווי אין אַנדערע צייטן, אָן דעם וואָס מען זאָל געפינען אַ באַזונדערע מחלה. מען האָט נאָכגעקוקט און געזען אַז פאַר די ימים טובים איז פאַראַן פיל ווייניקער שטאַרבלעכקייט צווישן זקנים ווי נאָך די ימים טובים. די פסיכאָלאָגן וואָס האָבן דאָס פאָרשט האָבן מסביר געווען: פאַר די ימים טובים שטייט דער עלטערער מענטש צו באַגעגענען זיינע קרובים, די קינדער, די אייניקלעך און אפשר די אור-אייניקלעך, און דאָס גיט אים חיות און אַ סיבה ווייטער צו לעבן. נאָך די ימים טובים קומט אַ ירידה, ווי ער וואָלט פאַרלוירן דעם טעם, און דאַן זענען פאַראַן פיל נפטרים.
איינע פון די שווערסטע פּראָבלעמען אין דער קאָראָנע-צייט, וואָס מען האָט נאָך נישט געוואוסט ווי אַזוי זיך צו באַגיין מיט איר, איז געווען ווי צו פאַרהיטן די איינזאַמקייט ביי די עלטערע לייט. אין די בתי אבות האָט מען זיי פאַרשלאָסן, און בצדק, וואָרום איין מענטש קען אַריינגיין אין אַזאַ אָרט און אומברענגען דרייסיג נפשות, און עס איז שוין ליידער געווען אַזוי: איין מענטש האָט דאָרט אָנגעשטעקט עטלעכע, און אין אַזעלכע עלטערס ווען יעדער איינער האָט מחלות הרקע - איז דאָס אַ צרה צרורה. אָבער פון דער צווייטער זייט האָט די איינזאַמקייט זיי אויך געטויט, דער עצם פאַקט וואָס זיי זענען אַליין און קיינער קומט נישט און קיינער געפינט זיך נישט מיט זיי.
דאָס איז וואָס שלמה רעדט דאָ: ווען אַ מענטש ווערט אַלט קומען די וואָלקנס און די פינצטערניש, און ער געפינט זיך מער אין עצבות און אין אַ געדריקטער שטימונג. אָבער דער וואָס האָרעוועט אין דער תורה - אין יעדן מצב האָט ער חיות און אין יעדן מצב האָט ער אַן התעוררות, "לוּלֵי תוֹרָתְךָ שַׁעֲשֻׁעָי אָז אָבַדְתִּי בְעָנְיִי". דער וואָס לערנט און טראַכט אין דער תורה איז זוכה שטענדיק צו התחדשות און התלהבות, יעדעס מאָל לערנט ער נאָך אַ זאַך און נאָך אַן ענין וואָס ציט אים, און דאָס גיט אים חיות אויך אין זיין עלטער: "עוֹד יְנוּבוּן בְּשֵׂיבָה דְּשֵׁנִים וְרַעֲנַנִּים יִהְיוּ".
בַּיּוֹם שֶׁיָּזֻעוּ שֹׁמְרֵי הַבַּיִת וְהִתְעַוְּתוּ אַנְשֵׁי הֶחָיִל וּבָטְלוּ הַטֹּחֲנוֹת כִּי מִעֵטוּ וְחָשְׁכוּ הָרֹאוֹת בָּאֲרֻבּוֹת׃ - אין דעם טאָג ווען עס וועלן ציטערן די שומרים פונעם הויז, און עס וועלן זיך איינקרימען די גבורים, און די מילנערינס וועלן שטעקן בלייבן ווייל זיי זענען ווייניק געוואָרן, און עס וועלן פאַרפינצטערט ווערן די וואָס קוקן דורך די פענצטער.
שלמה גייט ווייטער אָן צו באַשרייבן די פיזישע ירידה פונעם מענטש. "שיזועו" - טייטשט רש"י אַז זיי וועלן ציטערן, מלשון זע, עס באַוועגט זיך פון זיין אָרט (און מצודת דוד, וואָס זיין שטייגער איז צו בויען זיין פירוש אויף רש"י און רד"ק, טייטשט אויך אַזוי). "שומרי הבית" לויט רש"י זענען די ריפּן און די לענדן, וואָס זיי באַשיצן דעם גאַנצן חלל פונעם קערפּער. "והתעוותו אנשי החיל" - עס וועט זיי כאַפּן אַ קראַמפּף (עווית), אַ קרומקייט; דאָס זענען די שוקיים, וואָס ווען דער מענטש ווערט אַלט ווערן זיינע פיס איינגעבויגן, און זיי זענען די "אנשי החיל" אויף וועלכע זיין גאַנצער כוח שטיצט זיך אָן. "ובטלו הטוחנות" - דאָס זענען די ציין, און נישט בלויז אַז זיי הערן אויף צו מאָלן און ווערן אָפּגעשוואַכט, נאָר "כי מיעטו", רוב פון זיינע ציין פאַלן אויס. און נישט דאָס אַליין, נאָר "וחשכו הרואות בארובות" - דאָס זענען די אויגן, וואָס קוקן דורך די לעכער פון די אויגן.
די פסיקתא זוטרתא ברענגט: רבי חייא בר נחמיה זאָגט, דאָס זענען די נירן וואָס גיבן עצה און דאָס האַרץ וואָס פאַרשטייט, און וויבאַלד ער איז אַלט געוואָרן - בטלה עצתו ומחשבתו, זיין עצה און זיין מחשבה זענען בטל געוואָרן. און אַזוי איז די מציאות, בפרט ביי דעם וואָס האָרעוועט נישט אין דער תורה. ווער עס האָרעוועט אין דער תורה, היט זיין שׂכל תמיד אָפּ זיין מוטיקייט און פרישקייט, אָבער דער וואָס האָרעוועט נישט - ווערט זיין שׂכל פאַרגליווערט, וואָרום ווען מען נוצט נישט דעם שׂכל ווערט ער פאַרגליווערט. מען זעט דאָס פיל ביי מענטשן וואָס אַרבעטן ביז אַ הויכן עלטער, אייגענע בעלי-בתים: מען זעט אים ביי די אַכציק יאָר און ער איז פולקאָם קלאָר, ווייל ער נוצט זיין קאָפּ די גאַנצע צייט און איז נישט אַרויס אויף פּענסיע. אויף אַ בעל-עסק קען מען זאָגן אַז זיין לוויה וועט אַרויסגיין פון זיין געשעפט - ער שטאַרבט אויף זיין פּאָסטן און רירט זיך נישט פון דאָרטן. אַזעלכע מענטשן זענען ברוך השם מאריך ימים, און מערסטנס אויך מיט אַ קלאָרן מוח, ווייל דער מוח אַרבעט און טרוקנט נישט אויס. און אויב אין ביזנעס איז אַזוי - אין דער תורה על אחת כמה וכמה.
דער אלשיך הקדוש זאָגט אַז שלמה קומט און זאָגט צום מענטש: הער זיך נישט צו צו יענע שלעכטע יועצים וואָס מיר האָבן פריער דערמאָנט, די ווייבער און מענטשן מיט ווייכע הערצער, וואָס זאָגן דערשרעק אים נישט און מאַך אים נישט קיין שרעק און זאָג אים נישט קיין שלעכטע זאַכן, ער וועט נאָך לעבן לאַנגע יאָרן. הער זיך נישט צו צו זייערע ווערטער, למה תמות בלא עתך - פאַרוואָס זאָלסטו שטאַרבן פאַר דער צייט, בשעת דיינע זינד זענען אָנגעבינדן אויף דיינע פּלייצעס - דיינע גאַנצע בונדלעך עבירות ליגן פאַרבונדן אויף דיין פּלייצע. איך האָב דיך דאָך שוין געוואָרנט: וואַרט נישט ביז דו וועסט פאַלן אין בעט אַריין, וואַרט נישט אויפן מאָמענט פונעם טויט, נאָר טו תשובה נאָך פריער, ווען דו הייבסט ערשט אָן צו זען די סימנים פון דער עלטער.
און דאס איז "ביום שיזועו שומרי הבית". פילע טייטשן - און דאס איז די שיטה פון רבי חייא בר נחמיה אינעם מדרש, און אזוי אויך דער אבן עזרא און נאך - אז די שומרי הבית זענען די הענט. "הבית" איז דער גוף, און די הענט זענען זיינע שומריו, אזוי ווי עס שטייט "עוֹר בְּעַד עוֹר וְכֹל אֲשֶׁר לָאִישׁ יִתֵּן בְּעַד נַפְשׁוֹ". דער מלבי"ם ערקלערט דארט: ווען מ'קומט שלאגן א מענטש אין קאפ, הייבט ער גלייך אויף זיין האנט, און אפילו זיין האנט וועט כאפן דעם קלאפ פונעם שווערד - עור בעד עור, עס איז בעסער אז עס זאל געשעדיגט ווערן די הויט פון דער האנט און נישט די הויט פונעם קאפ, ווייל כל אשר לאיש יתן בעד נפשו; ער איז גרייט מוותר צו זיין אויף זיינע הענט און פיס אבער נישט אויף זיין נפש. קומט אויס אז די הענט זענען די וואס באשיצן דעם מענטש.
"ויזועו" - ווען א מענטש ווערט אלט גייט ער אריבער צו א מצב פון ציטערן, די הענט ציטערן און דער גוף ציטערט, אויך אן פארקינסאן. מ'קען דאס באמערקן בשעת קידוש. דאס איז "ביום שיזועו שומרי הבית": דו האסט נאך אלץ כוח תשובה צו טון, נאך איידער דער מענטש קומט אן צו זיבולא בתרייתא.
"והתעוותו אנשי החיל" - דער אלשיך הקדוש ערקלערט אז די כוונה איז אויף די פינגער, וואס די הויט טרוקנט זיך אויס אויף זיי און זיי קרומען זיך איין, אן ערשיינונג וואס מ'זעט ביי זייער עלטערע מענטשן. און זיי ווערן "כממששים בתוהו" אויפן בגד וואס מען דעקט אים צו - אויך דאס איז א באקאנטע ערשיינונג ביי זקנים מופלגים, וואס טאפן כסדר זייער בגד אדער זייער קאלדרע. און דאס, זאגט ער, צייגט אז זיין צייט צו שטארבן איז נאך נענטער ווי פריער; דאס איז נאך א שלב צום טויט.
"ובטלו הטוחנות" - פונעם קייען. ער איז שוין נישט מסוגל צו עסן, ער דארף צוקומען צו א זאנדע און אנדערע וועגן זיך צו דערנערן. און אויב דו וועסט פרעגן: עס שטייט דאך שוין "ושבו העבים אחר הגשם", אז דער רעגן איז דאס טרינקען וואס ווערט דער עיקר און זיין עסן ווערט גאר ווייניג - וואס ווערט דא צוגעלייגט? אויף דעם זאגט דער פסוק "כי מיעטו". דארט האט ער נאך געטרונקען און געגעסן אביסל ווייכע זאכן, אבער דא קומט שוין א מצב וואס ער קען אויף קיין פאל נישט עסן; אויב בכלל, נאר קאשעס און אינגאנצן פליסיגע זאכן. קומט אויס אז ס'איז דא דא נאך א ירידה. און נאך אלץ אין דעם שלב קען ער זיך מתודה זיין און תשובה טון אין א געוויסער מאס - עס בלייבט אים נאך אן ארט תשובה צו טון.
און ווארט נישט לענגער, ווייל נאך א ביסל "וחשכו הרואות בארובות", עס וועלן פינצטער ווערן זיינע אויגן פון זען. און פארוואס שטייט דוקא "בארובות"? ווייל דער וואס זעט באמת איז נישט דאס אויג און נישט דער גוף, נאר די נשמה. דער גוף איז נישט מער ווי א כלי דורך וועלכן מען זעט, פונקט ווי קיינער וועט נישט זאגן אז די ברילן זעען, נאר אז מען זעט דורך זיי. דערפאר דרוקט דער פסוק אונטער "חשכו הרואות בארובות" און נישט סתם "חשכו הרואות" - ווייל די ראיה פון דער נשמה גייט אן אויך דערנאך. אפילו ווען א מענטש גייט אוועק פון דער וועלט, זעט זיין נשמה וואס עס טוט זיך און ווער עס זענען די מענטשן וואס זענען געקומען. און אזוי האבן חז"ל געזאגט: "אחים, בהספדא דהתם קאימנא" - דערהיצט דעם ציבור ביים הספד, ווייל איך בין דארט פאראן; ווען מיין קערפער ליגט דארט איז מיין נשמה דארט און איך זע. און די גמרא זאגט אז דער מת זעט אלעס וואס מען טוט מיט אים ווי פון א חלום, דאס הייסט א ראיה פון אן אנדער סארט, א רוחניות'דיגע ראיה וואס איז נישט דורך די אויגן. טראכט נישט אז ער זעט שוין מער נישט - ער זעט יא, נאר אז עס האבן זיך פארפינצטערט די רואות בארובות, ער זעט שוין נישט מער דורך די אויגן; זיין זען איז א זען פון אינדרויסן, פון איינעם וואס איז שוין אריבער פון דער וועלט. דעריבער: טו תשובה נאך איידער חשכו הרואות בארובות.
מיט יארן צוריק איז פארעפנטלעכט געווארן אן אינטערוויו אין גלי צה"ל מיט א באקאנטן עפנטלעכן פערזענלעכקייט. אמאל פלעגט מען ארויסגעבן קונטרסים, נישט בלויז שבת-בלעטלעך, און אין די חוברות פון "הידברות" האט מען געברענגט דעם אינטערוויו באריכות. דער שדרן האט אים געפרעגט וואס גענוי ער האט איבערגעלעבט, און ער האט דערציילט אז ער איז אריבער א קלינישן טויט: ער האט געזען ווי זיין פרוי ווערט היסטעריש און רופט אן אמבולאנס, ער האט געהערט וואס מען האט גערעדט אויפן וועג, וואס דער דאקטאר האט געזאגט צו זיין פרוי - אלעס האט ער געזען פון אינדרויסן, און אויף אלעס האט ער איבערגעחזרט. דער שדרן האט במשך דעם גאנצן אינטערוויו ארויסגעוויזן התפעלות: ווען עמיצער אנדערש וואלט מיר דאס געזאגט וואלט איך נישט געגלייבט, איך וואלט געזאגט אז דאס איז איינער פון די מחזירים בתשובה, אבער פון דיר הער איך דאס. קומט דאך אויס אז עס איז דא א לעבן נאכן טויט, און וואס מיר האבן געמיינט אז א מענטש שטארבט און אלעס איז פארטיג - איז נישט אזוי. האט ער אים געזאגט: דאס גיט א צווייטן געדאנק וועגן דעם לעבן און וועגן דער תכלית. גלייך האט זיך דער מרואיין דערשראקן אז נאך א ביסל ברענגט ער נאך א מענטש צו תשובה מיט די אייגענע הענט, און האט אים א ווארף געטאן עטליכע ווערטער: לאז אפ, אלעס זענען שטותים, מאך א לעבן כל זמן דו לעבסט - אבי עס זאל אים נישט ביישטיין דער זכות פון מקרב זיין א איד, ער זאל אנקומען אינגאנצן ריין. און צום סוף איז ער אויך געשטארבן אן תשובה, ער האט גארנישט געטאן דערמיט. ער האט באקומען וואונקען, מען האט גערעדט צו אים פון הימל - און גארנישט.
א ענליכע מעשה האט דערציילט הגאון הצדיק רבי דן סגל וועגן זיין ברודער. זיין ברודער, וואס אין זיינע יונגע יארן האט ער געלערנט אין ישיבה און דערנאך האט ער אלעס איבערגעלאזט, איז נפטר געווארן, און מען איז געקומען פרעגן הגרי"ש אלישיב צי מען דארף זיצן שבעה אויף אים. האט אים הרב אלישיב געפרעגט וואס גענוי איז געווען מיט אים, האט ער אים דערציילט אז א שטיק צייט פאר זיין פטירה האט ער געהאט אן אנפאל אדער א בלוט-פארשטאפונג, און דערנאך האט ער בכלל נישט געוואלט רעדן דערוועגן, ער האט זיך פארשפארט אין זיך. האט ער געזאגט: ס'דאכט זיך מיר אז אפשר האט ער עפעס געזען וואס ער האט מורא מודה צו זיין דערין און רעדן דערוועגן. האט אים הרב אלישיב געפרעגט צי ער האט געמאכט סיי וועלכע שינוי נאך דעם - ער האט אנגעהויבן לייגן תפילין, מאכן א ברכה, קושן א מזוזה, עפעס? האט ער אים געזאגט: ניין, גארנישט. האט ער אים געזאגט: אויב אזוי, דארף מען נישט זיצן שבעה אויף אים.
צו אונדזער ענין זעען מיר אז א מענטש באקומט רמזים און וואונקען - פארשטיי, די זאך גייט זיך באלד ענדיגן, פארשטיי, עס איז דא א מציאות פון לעבן נאכן טויט - און פונדעסטוועגן קען ער אלעס זען און גיין מיט אפענע אויגן אן דעם וואס עס זאל זיך עפעס ביי אים ענדערן, און אן דעם וואס עס זאל זיך ביי אים עפעס רירן צו טראכטן אדער צו פאררעכטן.
אמאל האט מען אויסגעפרעגט א פרוי וואס איז אריבער א קלינישן טויט, און מען האט איר געפרעגט וואס זי האט געשפירט אין יענעם מאמענט. האט זי געענטפערט: ווי א קאץ וואס שטארבט, מיאו. ווער עס לעבט ווי א קאץ שטארבט ווי א קאץ, ווער עס לעבט ווי א הונט שטארבט ווי א הונט. אבער ווער עס לעבט מיט א דערהויבענער רוחניות'דיגער נשמה - אויף אים האט רבי ישראל סאלאנטער געזאגט אז דאס גאנצע לעבן לערנט מען זיך וויאזוי צו שטארבן. די מיתה איז דער מאמענט פון התחברות, "וַתִּשְׂחַק לְיוֹם אַחֲרוֹן", די התחברות מיט דעם אין סוף ברוך הוא, און אלע זיינע טעג ארבעט דער מענטש אויף דער פראגע וויאזוי צו שטארבן: וויאזוי די דאזיגע התחברות זאל זיין ווי געהעריג, וויאזוי עס זאל זיין אז מלאכי עדן זאלן זיך פרייען צו קומען מקביל פנים זיין און נישט חלילה מלאכי חבלה, והשם יצילנו.
אזוי ווי מיר האבן שוין דערמאנט רבי ישראל סלאנטער: מען דערציילט אז אין זיינע לעצטע שעה'ן האט מען באשטימט א מענטש זאל זיין נעבן אים און אכטונג געבן אויף אים. רבי ישראל האט געשפירט אז ער גייט שוין נסתלק ווערן, און מיט וואס האט ער זיך פארנומען אין דער לעצטער האלבער שעה פון זיין לעבן? ער איז געזעסן און גערעדט מיט יענעם מענטש, אים צו דערקלערן אז מען דארף נישט מורא האבן צו זיין נעבן א נפטר: וואס איז דען א גוף פון א מענטש? זי קען נישט שעדיגן און זי עסט נישט, מען דארף זיך נישט דערשרעקן און עס איז נישטא פון וואס מורא צו האבן. ער איז געזעסן א האלבע שעה אים צו בארויאיגן, און הערשט דעמאלט איז ער נפטר געווארן פון דער וועלט. דאס איז געווען די שירת החיים פון רבי ישראל סלאנטער: א מענטש וואס זיין גאנץ לעבן האט ער געלעבט מיט דער פראגע וויאזוי צו טון גוטס פאר יענעם און וויאזוי צו העלפן א צווייטן איד, און אפילו זיין לעצטע זארג איז געווען - אפשר נאך מיין פטירה וועט דער איד זיך דערשרעקן פונעם קערפער און אריינפאלן אין שרעק. מען זעט אז א מענטש וואס לעבט זיין גאנץ לעבן מיט דערהויבנקייט, זענען אויך זיינע לעצטע מאמענטן מאמענטן פון א מלאך עליון; און ווער עס לעבט ווי א קאץ - שטארבט ווי א קאץ.
עס שטייט אז אויף רשעים זיצט מען נישט קיין שבעה, און דער רמב"ם שרייבט אז ווען א רשע שטארבט מאכט מען א שמחה, מען טוט אן ווייסע בגדים און מען וויקלט זיך איין אין ווייסע בגדים, מען עסט און מען טרינקט און מען פרייט זיך, ווייל א שאדן איז אראפגענומען געווארן פון כלל ישראל. נאר די שאלה וואס איז דער גדר פון א "רשע" איז א גאר ברייטע שאלה. בכלליות באציט מען זיך נישט צו יעדן מחלל שבת ווי צו א רשע, כאטש לויט דער טרוקענער הגדרה זענען זיינע גדרים זייער הארב - ער ווערט פאררעכנט ווי א גוי, זיין אנרירן וויין מאכט עס פאר יין נסך, זיין שחיטה איז נבלה וכדומה. עס האט שוין געשריבן דער חזון איש, און מען האט געשריבן פאר אים און זיכער אויך נאך אים, אז די רשעים פון היינטיגע צייטן זענען נישט אינעם גדר פון יענע רשעים. די רשעים פון וועמען מען רעדט זענען בעיקר די מסיתים ומדיחים - און די צוויי דוגמאות וואס זענען פריער דערמאנט געווארן, פון א ראדיא-שפרעכער און פון אן עפנטלעכער פיגור, האבן אויפגעבויט זייער גאנצן נאמען אויף הסתה והדחה, אויף שנאה און אויף ווארפן שמוץ קעגן אלעס וואס איז הייליג און טייער, און דערפאר פאלן זיי יא אריין אין דער הגדרה.
אבער סתם א שלעכטער מענטש ווערט נישט פאררעכנט ווי יענע רשעים אויף וועמען מען האט געזאגט "מורידין ואין מעלין". עס זענען דא קלארע הגדרות: מינים, מוסרים, משומדים, כופרים און אפיקורסים - מורידין ואין מעלין, דאס הייסט אויב עס איז פאראן א געלעגנהייט הרג'עט מען אים, און אויב ער בעט הילף ראטעוועט מען אים נישט. און עס איז דא א נידעריגערע דרגה, ווי למשל רועי בהמה דקה און ענליכע וואס האבן ווייניגער געזינדיגט, וואס אויף זיי איז געזאגט געווארן לא מורידין ולא מעלין: אויב ער שטייט לעבן א גרוב שטופט מען אים נישט אריין, אבער אויב ער שרייט פונעם גרוב נאך הילף ראטעוועט מען אים נישט.
און ווי עס זאל נישט זיין, קודם כל איז בכלל נישט ראטזאם דאס אויסצופירן למעשה - און מען דארף נישט מיינען אז דאס וועט אנגענומען ווערן אין א בית משפט. און צווייטנס, באמת היינט זענען נישטא קיין רשעים; היינט זענען כמעט אלע שוטים און נישט קיין רשעים. זיי זענען מענטשן וואס זענען אויפגעוואקסן אלס כופרים, און וואס קענען זיי טון? דאס איז דער גדר פון תינוקות שנשבו וואס די גמרא האט דעפינירט, און דערפאר מעסט מען זיי נישט מיט די הלכה'דיגע מאסשטאבן פון רשעים. ביז גאר, אז אין געדרוקטע אומשטענדן איז מען מקיל מצרף צו זיין צום מנין אפילו א מחלל שבת בפרהסיא: געווענליך נעמט מען נישט אזא איינעם, אבער בשעת הדחק שטעלט מען אים צו. פארוואס? ווייל עס קען זיין אז ער איז א מחלל שבת בפרהסיא און דערנאך מאכט ער קידוש ביי זיך אין שטוב. דאס איז נישט דער מחלל שבת פון וועמען מען האט גערעדט, וואס גלייבט נישט אז דער באשעפער האט באשאפן זיין וועלט אין זעקס טעג; ער טוט דאס צוליב זיינע תאוות, אזוי איז ער אויפגעוואקסן, אזוי האט ער זיך אויסגעלערנט און אזוי פירט ער זיך אויף. דערפאר גייט ער נישט אריין אינעם גדר פון יענע רשעים און אפיקורסים אויף וועמען מען האט געזאגט די גאנצע חומרא.
שלמה המלך מאלט אונז אויס דאס לעבן פונעם מענטש מיט פיר ליכטיגקייטן וואס גייען און ווערן פארלאשן - זון, פייער, לבנה און שטערנס - קעגן פיר תקופות פון צוואנציג יאר, און ער רופט אויס ביי יעדן שטאפל: קער זיך צוריק צו דיין באשעפער איידער דאס קומענדיגע ליכט וועט פארלאשן ווערן. און דערנאך שילדערט ער דאס איינפאלן פונעם "הויז", פונעם ציטערן פון די הענט און פינגער, דורך דעם ביטול פון די ציין, ביז "וחשכו הרואות בארובות" - און יעדער שטאפל איז א לעצטער רוף צו תשובה, ווייל ביי יעדן איינעם פון זיי איז נאך אלץ פארבליבן כח זיך מתוודה צו זיין און תשובה צו טון. די נשמה אליין זעט ווייטער אפילו נאך דער פרידה, און דערפאר איז נישטא קיין אנדערע ברירה נאר זיך אנצוגרייטן צו דעם מאמענט בעוד מועד. ווער עס הארעוועט אין דער תורה געפינט חיות און התחדשות אפילו אין די ימי השיבה, "עוד ינובון בשיבה", און ווער עס פירט זיין לעבן מיט דערהויבנקייט - ווי רבי ישראל סלאנטער וואס האט געזארגט פאר יענעם ביז דער לעצטער האלבער שעה - אזוי זעט אויס אויך זיין פטירה. און לעומת זה איז פאראן ווער עס באקומט קלארע צייכענעס פון הימל און רירט זיך נישט פון זיין ארט. די בחירה ליגט אין אונזערע הענט, און אויף דעם זאגט שלמה המלך: "וזכור את בוראיך בימי בחורותיך".