מיר גייען ווייטער אינעם זעלבן ענין וואס מיר האבן באהאנדלט, און מיר קומען צו א פסוק וואס איז איינער פון די שווערסטע אין ספר קהלת. שלמה המלך ווענדט זיך צום יונגערמאן און לכאורה ראט ער אים צו טאן זאכן וואס זענען נישט פאסיג: פריי זיך, גיי נאך דיין הארץ, נאך דעם וואס דיינע אויגן זעען. חז"ל האבן געשפירט די דאזיקע שוועריקייט, און דערפאר האבן זיי געזאגט דערויף עטלעכע מדרשים, יעדער איינער פון אן אנדערן קוקווינקל. מיר וועלן זיי דורכגיין איינס ביי איינס.
שְׂמַח בָּחוּר בְּיַלְדוּתֶיךָ וִיטִיבְךָ לִבְּךָ בִּימֵי בְחוּרוֹתֶיךָ וְהַלֵּךְ בְּדַרְכֵי לִבְּךָ וּבְמַרְאֵי עֵינֶיךָ וְדָע כִּי עַל כׇּל אֵלֶּה יְבִיאֲךָ הָאֱלֹהִים בַּמִּשְׁפָּט׃ - פריי זיך יונגערמאן אין דיינע קינדערישע יארן, און לאז דיין הארץ דיר פריילעך מאכן אין די טעג פון דיין יוגנט, און גיי אין די וועגן פון דיין הארץ און נאך דעם וואס דיינע אויגן זעען, אבער וויסן זאלסטו אז אויף דאס אלעס וועט דיך דער אויבערשטער ברענגען צום משפט.
רב הונא פארענטפערט די קשיא מיט דעם וואס ער צעטיילט דעם פסוק אין צווייען: 'מאי דכתיב שמח בחור בילדותך, עד כאן דברי יצר הרע. ודע כי על כל אלה יביאך האלהים במשפט, מכאן ואילך דברי יצר הטוב'. דאס הייסט, שלמה המלך גיט דא א מויל פארן יצר הרע, און ציטירט זיינע עצות: פריי זיך, לאז דיין הארץ הנאה האבן, גיי אין די וועגן פון דיין הארץ און נאך דעם וואס דיינע אויגן זעען. און דאן קומט דער יצר הטוב און חתמ'עט: אבער פארגעס נישט, ביי יעדן סופערמארקעט איז דא ביים סוף א קאסע. 'ודע כי על כל אלה יביאך האלהים במשפט'.
ריש לקיש טייטשט עס גאר אנדערש: 'עד כאן לדברי תורה, ודע כי על כל אלה יביאך האלהים במשפט, מכאן ואילך למעשים טובים'. לויט אים רעדט מען דא בכלל נישט פון קיין הבל'דיקער שמחה. 'שמח בחור בילדותך' - אין דער תורה; 'ויטיבך לבך בימי בחורותיך' - אז דו זאלסט באווייזן צו לערנען ש"ס, צו באווייזן פוסקים; 'והלך בדרכי לבך' - דאס וואס דיין הארץ גלוסט צו לערנען; 'ובמראי עיניך' - אז דו זאלסט מוסיף זיין מער אין חכמת התורה. און 'ודע כי על כל אלה יביאך האלהים במשפט' איז אן אנווייזונג אז דו זאלסט נישט פארנאכלעסיקן אויך די מצוות, ווייל אויב דו וועסט נישט מקיים זיין קיין מצוות וועט דיך דער אויבערשטער ברענגען צום משפט. לויט דעם רעדן ביידע טיילן פונעם פסוק אין רוחניות'דיקע ענינים, און עס איז דא נישטא קיין שום רמז פון נאכלויפן תאוות.
אמר רב שמואל בר רב יצחק: חכמים האבן געוואלט גונז זיין ספר קהלת, ווייל זיי האבן געפונען דערין זאכן וואס נויגן צו דער זייט פון מינות. און דאס איז פונקט וואס מיר האבן דערמאנט, אז חז"ל האבן געהאט טענות אויף דעם פסוק. משה רבינו האט געזאגט 'ולא תתורו אחרי לבבכם', און שלמה המלך זאגט 'שמח בחור בילדותך והלך בדרכי לבך'. קומט דאך אויס אז מ'מעג גיין נאכן הארץ, הותרה הרצועה, לית דין ולית דיין! אבער וויבאלד ער זאגט צום סוף 'ודע כי על כל אלה יביאך האלהים במשפט', האבן זיי גערעכט געגעבן זיינע ווערטער און געזאגט: שיין האט שלמה געזאגט. גיט אכט אז דער דאזיקער מדרש ערקלערט נאך אלץ נישט פארוואס שלמה המלך האט אויסגעוועלט צו זאגן די זאכן אויף אזא אופן, און דאס ווערט מבואר אין די ווייטערדיקע מדרשים.
רבי יודן דרש'נט: 'שמח בחור בילדותך' - אין דער תורה וואס דו האסט געלערנט אין דיינע קינדערישע יארן; 'ויטיבך לבך בימי בחורותיך' - דאס איז משנה; 'והלך בדרכי לבך ובמראי עיניך' - דאס איז תלמוד; און 'ודע כי על כל אלה יביאך האלוהים במשפט' מיינט מען נישט קיין משפט פון שטראף, נאר דיר צו באצאלן דעם שכר אויף די מצוות און מעשים טובים. דאס הייסט: אויף דעם גאנצן עמל פון מקרא, משנה און תלמוד וואס דו האסט געגארבעט אין דיינע יונגע יארן, וועט דיך דער הקדוש ברוך הוא ברענגען צום משפט כדי דיר צו געבן דיין שכר.
רבי פנחס דרש'נט: 'שמח בחור בילדותך' - ווער האט גורם געווען אז דו זאלסט אויסגעוועלט ווערן אין דיין עלטער? די תורה וואס דו האסט געלערנט אין דיינע יונגע יארן. 'בחור' איז א לשון פון נבחר, אויסדערוויילט. אויב דו ביסט איצט, נאכדעם וואס דו ביסט עלטער געווארן, חשוב און מכובד, זאלסטו וויסן אז דאס איז אלעס אינעם זכות פון דער תורה וואס דו האסט געלערנט אין דיינע יונגע יארן. דאס איז א זאך וואס מען דארף שטענדיג געדענקען. ווען מיר זעען א מענטש וואס איז היינט זוכה צו כבוד, א גדול הדור, א תלמיד חכם, בארימען מיר זיין איצטיגע מדריגה. אבער מען דארף וויסן אז די סיבה פארוואס ער איז אנגעקומען וואו ער איז אנגעקומען, איז צוליב דעם וואס ער האט אריינגעלייגט אין זיך אין זיין יוגנט.
אמאל איז א מענטש געקומען פרעגן ביי הגאון רבי שלמה זלמן אויערבאך זצ"ל. ער האט אים דערציילט אז ער לערנט יעדן אוונט און שטרענגט זיך אן נישט צו פארברענגען די צייט, און ער האט נאך אן ערב-כולל אויסער דעם כולל וואו ער לערנט בייטאג, אבער ער האט אסאך מחויבויות: דא א חתונה, דא א בר מצוה, דארט א שבע ברכות, און דאס אלעס נעמט אים אוועק זיין צייט. ער האט אים געפרעגט וואס ער זאל טון. האט אים דער רב געזאגט: איך גיי צו א חתונה, צו א בר מצוה, צו יעדן פלאץ וואו מען רופט מיך, אבער איך גיי נאר אויף איין מינוט, איך טאנץ א קליינעם ריקוד מיט'ן חתן, און ער איז אזוי צופרידן אז ס'איז גענוג, און איך גיי צוריק אהיים. אבער ווי אזוי בין איך צוגעקומען דערצו? ווייל אין דיין עלטער בין איך אין ערגעץ נישט געגאנגען, איך בין נאר געזעסן און געלערנט.
דער באדייט דערפון איז: ווען א מענטש קומט באמת אן צו דער מדרגה פון א תלמיד חכם און א גדול הדור, אפילו אויב ער קומט נאר אויף צוואנציג סעקונדעס צו דער חתונה, כאפט א טאנץ מיט'ן חתן און מאכט א בילד, איז דאס שוין גענוג. דער בעל שמחה זאגט: דער גדול הדור איז געווען ביי מיר אויף דער חתונה! צי איז ער דען געזעסן און געגעסן? ווען עסט ער בכלל ביי חתונות? צי איז ער דען געזעסן ביי דיר צוויי שעה? ניין, ער איז געקומען אויף צוואנציג סעקונדעס און דאס איז געווען גענוג. און ווי אזוי איז ער זוכה געווען דערצו? ווייל אין זיין יוגנט איז ער נישט געגאנגען צו קיין שום חתונה. אוודאי איז דאס נישט קיין הוראה לרבים, פארשטייט זיך אז מען האט מחויבויות, און נישט יעדער שטייט אויף דער מדרגה פון רבי שלמה זלמן נאך אין זיין יוגנט, וואס איז געווען אן אויסערגעווענליכער מתמיד און יעדע רגע איז ביי אים געווען טייער אן א שיעור. אבער דעם יסוד דארף מען וויסן: מען ווערט נישט סתם אזוי א גדול. דאס וואס דו ביסט א 'בחור', אויסדערוויילט, איז צוליב דיינע יונגע יארן.
דער מדרש לייגט דא צו א וויכטיגע זאך: און אויב ביסטו אויסדערוויילט געווארן אין דיין עלטער, טו דיך נישט דערווייטערן פון דברי תורה, נאר 'והלך בדרכי לבך' - דאס איז דער תלמוד וואס דו האסט געלערנט פון דיין רבי'ן. אפטמאל קומט א מענטש אן צו דער עלטער און פילט אז ער זיצט שוין רואיג אויף זיינע לארבערן, אז ער קען שוין אפרוען. מען פארציילט וואס דער רב פון קרית אתא האט אמאל דערציילט: איין טאג האט ער באגעגנט אויפ'ן גאס א מענטש אנגעטון אין זיידענע מלבושים ווי א רב. ער האט אים געפרעגט ווער כבודו איז, און יענער האט געענטפערט: רב פלוני. ער האט אים געפרעגט צי ער האט א שטעלע, האט ער געזאגט אז נישט, אבער ער איז א רב. האט ער אים געפרעגט: וואו לערנט איר? האט יענער געענטפערט: איך לערן נישט, איך האב אייך דאך געזאגט אז איך בין א רב! דאס הייסט, ער איז פונקט ווי א סטודענט וואס האט באקומען א דיפלאם און דערמיט האט זיך די זאך געענדיגט. וועט ער דען זיין גאנץ לעבן זיצן אין אוניווערסיטעט? ער האט געענדיגט דעם טיטל און דאס איז עס, ער לערנט שוין מער נישט.
אבער ביי אונז איז עס אינגאנצן נישט אזוי. א מענטש דארף וויסן: אויב ביסטו אויסדערוויילט געווארן אין דיין עלטער, דערווייטער זיך נישט פון דברי תורה; פיל נישט אז דו האסט שוין משיג געווען אלעס וואס מען ערווארט פון דיר און אז דו ווייסט שוין אלעס. ווייסטו דען וואס דער הקדוש ברוך הוא ערווארט פון דיר? וואס השי"ת פאדערט פונעם מענטש איז דאך א תורה רחבה מני ים, ברייטער פונעם ים, און אויף דעם אלעם, ווי דער משנה ברורה זאגט, וועט מען פרעגן דעם מענטש. ווער עס קומט און אין זיין האנט איז דא מקרא, פרעגט מען אים: צי האסטו אין דיין האנט משנה? ער קומט מיט משנה, פרעגט מען: האסטו גמרא? ער קומט מיט גמרא, פרעגט מען: ירושלמי איז דיר אמאל אויסגעקומען צו זען? ער האט ירושלמי, פרעגט מען אים אויף פוסקים, און אזוי ווייטער ביז מעשה מרכבה. ווער קען דען זאגן 'דאס איז עס, איך האב שוין געענדיגט מיינע לימודים'? דעריבער זאגט דער מדרש: דערווייטער זיך נישט פון דברי תורה אפילו אין דיין עלטער, נאר 'והלך בדרכי לבך' - דאס איז דער תלמוד וואס דו האסט געלערנט פון דיין רבי'ן. און 'ודע כי על כל אלה יביאך אלוהים במשפט' - ער דארף דיר באצאלן דעם שכר פון מצוות און מעשים טובים. אלעס וואס דו וועסט צולייגן, אויף דעם אלעם וועט דער הקדוש ברוך הוא דיר געבן דיין שכר און גארנישט וועט נישט פעלן.
דער ילקוט ברענגט אויף 'ודע כי על כל אלה יביאך האלוהים במשפט' א רייע פון וואונדערליכע משלים, וואס אלע חזר'ן איבער דעם זעלבן געדאנק אויף פארשידענע אופנים. ווייל נאכדעם וואס עס שטייט 'שמח בחור בילדותך ויטיבך לבך', האב הנאה און טו וואס דיין הארץ גלוסט, וואס קומט דען לערנען דאס וואס שטייט 'ודע כי על כל אלה'?
רבי חייא רבה זאגט: א משל צו א ליסטים - א גזלן - וואס איז אנטלאפן פונעם קוסטינר, דעם פאליציאנט וואס יאגט אים נאך. האט ער אים געזאגט: לויף ווייניגער, כדי דו זאלסט זיך נישט אזוי מוטשען ביים צוריקקומען! וואס מער דו וועסט לויפן, אלץ א לענגערן וועג וועסטו דארפן צוריקגיין. צום סוף וועל איך לייגן די האנט אויף דיר און דו וועסט סיי ווי מוזן צוריקקומען בעל כורחך, איז דאך פיל בעסער אז דו זאלסט זיך שוין איצט אפשטעלן.
רבי שמעון בן חלפתא ברענגט אן ענליכן משל: צו איינעם וואס איז געשוואומען אינעם וואסער און האט זיך דערווייטערט פונעם ברעג. האט מען אים געזאגט: שווים ווייניגער, כדי דו זאלסט זיך נישט מוטשען ביים צוריקקומען. ס'איז דיר געשמאק צו שווימען טיפער אריין אינעם ים, אבער דעם גאנצן וועג וועסטו דאך אויך מוזן צוריקשווימען. יעדער פון זיי קומט ארויסברענגען א געוויסן שניט אינעם געדאנק, און מיר גייען יעצט נישט אריין אין דער טיפקייט פון די חילוקים, נאר אינעם אלגעמיינעם רעיון.
האט רבי יאשיה געזאגט: א משל צו איינעם וואס האט באגנב'עט דעם בית המכס. ווי נאר מ'האט אים געכאפט און געלייגט די האנט אויף אים, האט מען אים געזאגט: 'הב את המוכסא' - באצאל דעם שטייער! האט ער זיי געזאגט: יא, אוודאי וועל איך באצאלן. ער האט געמיינט אז מען פאדערט פון אים נאר אויף דער שמוגלעריי פון איצט. האבן זיי אים געזאגט: 'מה את סבר דאנן בעיין דהדא זמנא? אנן בעיין דכל זמניא דהווה יליף גנוב מוכסא' - מיינסטו דען אז מיר מאנען נאר אויף דעם איינעם מאל? מיר פאדערן פון דיר אויף אלע צייטן און שעות וואס דו פלעגסט ארויסשמוגלען דעם מכס!
אָט האט איר א מקור פאר מס הכנסה. מען כאפט א מענטש אויף איין עבירה, און מען רעכנט אים אויס זיבן יאר צוריק, געטאפלט מיט צוועלף חדשים, און מען קומט צו אים מיט רעטראָאקטיווע תביעות פון מיליאנען. און דאס איז וואס עס זאגט 'ודע כי על כל אלה יביאך האלוהים במשפט'. עס איז דא דא א גרויסער יסוד, ווייל געוויינלעך געדענקט א מענטש בלויז די לעצטיגע חטאים און פארגעסט די ערשטע, ווי דער טבע פונעם מענטש אז צרות אחרונות משכחות את הראשונות. ער געדענקט אז דא האט ער פארפעלט א ברכת המזון, דא האט ער פארפעלט א תפילה, דא האט ער גערעדט לשון הרע. אבער געדענקען זעכציג יאר צוריק, זיבעציג יאר צוריק? אויף דעם קומט דער פסוק און זאגט: 'על כל אלה', אויף אלעס אינאיינעם. וואס מיינסטו, נאר אויפן מכס וואס דו האסט יעצט געשמוגלט? אויך אויף דעם וואס דו ביסט געווען געוואוינט צו שמוגלען מקדמת דנא.
זאגט רבי לוי: א משל צו א פויגל וואס איז געווען איינגעשפארט אין א שטייג, איז געקומען זיין חבר און זיך געשטעלט העכער אים און געזאגט: וואויל איז דיר, ווי גרייט איז דיין עסן פאר דיר. ווי שיין, דער בעל הבית שטעלט דיר א טעלער מיט עסן און א גלאז מיט געטראנק, און דו דארפסט זיך גארנישט מוטשען. האט ער אים געזאגט: אויף מיין עסן קוקסטו, אבער אויפן פאסטקע קוקסטו נישט? דו מקנא ביסט מיך אויפן שפע, אבער אז איך בין איינגעשפארט אין א שטייג זעסטו נישט? דו דרייסט זיך ארום פריי, דו האסט נישט קיין גרייט עסן אבער דו ביסט א בן חורין, און איך האב עסן אבער איך בין אין שטייג. דאס איז דער לימוד: דער מענטש זאל נישט קוקן בלויז אויפן מאמענטאלן הנאה, ווייל דער סוף פון יענער הנאה איז א שטייג, א בית האסורים, א שלעכטע פאסטקע וואו מען ווערט געכאפט און מען צאלט דערפאר זייער טייער.
נאך א משל: צו א בן בליעל וואס איז אריינגעגאנגען אין א קראם און געזאגט: ברענג מיר גוטע געקעכטס, גוטן וויין און פעטע פלייש, און ער האט זיך געזעצט עסן. ווי א מענטש וואס גייט אריין אין א רעסטאראן, און דער קעלנער פרעגט אים וואס ער באשטעלט, און ער ענטפערט: גיי לויטן מעניו, לויטן סדר, אלעס וואס עס איז דא ברענג אהער. און ער דערלאנגט און דער מענטש עסט און האלט נישט אפ די האנט פון שלינגען. און ווען מען איז געקומען צום חשבון, עטליכע טויזנט, קוקט ער און זאגט: איך האב נישט. ער האט געוואלט ארויסגיין, האט מען אים אנגעהויבן אויסצוקלאפן די ציין. יעדער פארשטייט וואס מיינט 'איך האב נישט': אויב דו האסט נישט, וועסטו באצאלן טייער. מען וועט דיך נעמען צום שופט און מען וועט צעמאלן די ציין מיט שטיינער. אויב אזוי איז די וועלט א טייערער סופערמארקעט. דו נעמסט און לאדנסט אן, אבער ביים סוף איז דא א קאסע, און דער מדרש זאגט אז צום סוף צעברעכט מען אים די ציין.
רש"י פרעגט: ווי קען זיין אז דער פסוק זאגט 'שמח בחור בילדותך', און עס הערט זיך ווי ער הייסט אים פריילעך זיין? און ער ענטפערט: ווי א מענטש וואס זאגט פאר זיין קנעכט און פאר זיין זון 'חטא, חטא, כי פעם אחת תלקה על הכול' - זינדיג, זינדיג, ווייל איין מאל וועסטו געשלאגן ווערן אויף אלעס. דאס הייסט: גיי אן, גיי אן צו טון נארקייטן, איין מאל וועל איך איינמאנען פון דיר פאר אלעס צוזאמען. אזוי אויך דא. מיי נישט אז 'שמח בחור בילדותך והלך בדרכי לבך' איז א היתר און א דערמוטיגונג. נאר ווי יענער מענטש וואס זאגט מיט א לשון פון אפלאזן: טו, גיי אן, און נאכדעם וועסטו באצאלן פאר אלעס. נעם, האב הנאה, טו וואס דיר גלוסט, אבער דערנאך וועסטו מוזן באצאלן פאר אלע דיינע תענוגים.
דער 'אמרי שפר' טייטשט 'שמח בחור בילדותך' דווקא אויף א פאזיטיוון אופן. לויט אים קומט שלמה דא אפצוגעבן א תשובה קעגן די ליידיגע מהבלים וואס רעדן שלעכטס אויף אונזער הייליגער תורה, וואס זאגן אז די תורה האט פארהאנקערט מיט דערנער דעם וועג פונעם לעבן, זי באדעקט מיט שטעכערס. דאס הייסט אז די תורה איז געקומען פארביטערן פאר אונז דאס לעבן און טון שלעכטס צו אונז, אז אירע מצוות זענען נאר צו פייניגן די נפש, זיך אפצושיידן פון יעדער שמחה און עונג, איינצובייגן דעם קאפ ווי א ראָר און זיצן איינזאם. און דערפאר זאל מען איר אוועקווארפן, און שפייען פאראכטונג אויף די וואס האלטן זי, און אלע אירע שטיצער זאלן זיין צו שפאט און צו שאנד. ער האט דאס געשריבן אין דער תקופת ההשכלה, און איז געווען א בן אותה תקופה.
אבער דער אמת איז, זאגט דער מחבר, אז שקר בימינם. קיינמאל האט אונז די תורה נישט באפוילן אויף טרויער און צער; וויל דען דער קדוש ברוך הוא אז דו זאלסט זיך מוטשען און ליידן? קיינמאל האט די תורה נישט געווארנט אין ערגעץ אז א מענטש זאל זיך אפהאלטן פון א לעבן פון עונג. אדרבה, בפירוש זאגט די תורה: 'תחת אשר לא עבדת את ה' אלוהיך בשמחה ובטוב לבב מרוב כל'. דער קדוש ברוך הוא וויל מען זאל אים דינען מיט שמחה. און ווען זי באפעלט דיר עולה רגל צו זיין, וואס שטייט דארט? 'ונתתה בבקר ובצאן ובכל אשר תאווה נפשך'. און די תורה באפעלט 'ושמחת', 'והיית אך שמח'. די תורה פארלאנגט אז דו זאלסט זיך פרייען.
און אויך אונזערע חכמים בעלי התלמוד האבן געווארנט אויף עטליכע פלעצער קעגן עינוי נפש. רבי יוסי זאגט: א יחיד טאר זיך נישט מוטשען מיט תעניתים, טאמער וועט ער צוקומען צו די בריות און די בריות האבן נישט קיין רחמנות אויף אים. און וואס איז דער טעם פון רבי יוסי? דער פסוק זאגט 'ויהי האדם לנפש חיה', די נשמה וואס איך האב אריינגעלייגט אין דיר, האלט ביים לעבן. און שמואל האט געזאגט: יעדער וואס זיצט אין א תענית ווערט אנגערופן א חוטא, שנאמר 'וכיפר עליו מאשר חטא על הנפש', און קעגן וועלכע נפש האט ער געזינדיגט? נאר ווייל ער האט זיך געמוטשעט און אפגעהאלטן פון וויין. זעט מען דאך אז אפילו אויפן צער פון זיך מונע זיין פון וויין האט די תורה מקפיד געווען. דעריבער זאגט דיר דער פסוק: 'שמח בחור בילדותך ויטיבך לבך בימי בחורותיך והלך בדרכי לבך ובמראי עיניך', אלעס וואס דיין הארץ גלוסט צו טון טו, און וואו דו ווילסט גיין גיי. עס איז נאר דא איין תנאי: אז דו זאלסט נישט נכשל ווערן אין אן עבירה. די תורה האט נישט געאסר'ט קיין הנאה וואס האט אין זיך נישט קיין עבירה.
אוודאי פארווערט די תורה צו זיין א נבל ברשות התורה, און זיכער פארלאנגט די תורה 'קדש עצמך במותר לך', אז א מענטש זאל נישט צוקומען צו א מצב וואס אלע זיינע טעג זענען ווי ימים טובים. אבער די תורה פארלאנגט נישט פון דיר זיך צו פייניגן. איין טאג אין יאר בעט זי פון דיר צו פאסטן, איין איינציגן טאג און נישט מער. קעגנאיבער דעם איז דער ראמאדאן פערציג טעג, און אזוי פירן זיי זיך. און ווי זאגט דער מדרש? זאגט דער הקדוש ברוך הוא: צי האב איך דיר דען באמוטשעט צו ברענגען פאר מיר א קרבן אן העלפאנד? א לייב? א זעברע? צי האב איך דיר געבעטן צו גיין פאנגען הערשן? איך האב דיר געזאגט ברענג אן אקס, א שעפס, א ציג, פון דעם וואס א מענטש פארמאגט ביי זיך אינעם שטאל. איך האב דיר נישט מטריח געווען און נישט געבעטן פון דיר קיין אוממעגליכע זאכן.
די תורה וויל נישט שווער מאכן אויפן מענטש. די תורה וויל אז דעם מענטש זאל זיין גוט, און די מציאות ווייזט דאס אויף. ווער עס לעבט על פי התורה איז אים גוט דא אויף דער וועלט, און מיר רעדן נאך נישט פונעם עולם הבא: זיין שלום בית און משפחה לעבן זענען מסודר, דער חינוך הילדים ווי געהעריג, ער איז זוכה צו א גרויסער שטוב מיט בנים ובנות און אייניקלעך, ער איז זיי אלע משיא בזמנם, און ער האט א גליקליך לעבן. און א מענטש וואס לעבט שלא על פי התורה, א רחמנות אויף אים. צו זען ווי אזוי אזעלכע מענטשן לעבן און אין וואספארא צורה, און ווער זייערע קינדער ווערן שפעטער ווען ער הייבט אן עלטער צו ווערן, ווער קוקט אים בכלל אן און ווער קימערט זיך מיט אים, עס טוט פשוט וויי דאס הארץ. קומט די תורה און זאגט: איך געב דיר א וועג צו לעבן א גוט לעבן.
און דערפאר שטייט אין ערגעץ נישט אין דער תורה - און מען האט שוין גערעדט דערפון ביים לערנען דעם כוזרי און ביי נאך געלעגנהייטן - 'טו וואס איך הייס דיר כדי עס זאל דיר זיין גוט אין עולם הבא'. עולם הבא ווערט בכלל נישט דערמאנט אין דער תורה, נישט אין דער תורה און נישט אין תנ"ך. מען רעדט שטענדיג מיט דיר וועגן 'וייטב לך' דא אויף דער וועלט, וועגן אריכות ימים. און מען רעדט נישט פון די דרשות חז"ל, וואס אוודאי האבן זיי געדרשנט 'עולם שכולו ארוך' און ענליכס, נאר אינעם פשט המקרא. די תורה זאגט: איך געב דיר א ספר חיים וואס וועט דיר געבן צופרידנהייט דא, וואס וועט דיר געבן די כלים ווי אזוי ריכטיג צו לעבן אויף דער וועלט. אויב אזוי איז דער גאנצער ציל פון דער תורה דיר צו טון גוטס.
און ווען א מענטש מיינט אז אויב ער וועט אלעס כאפן און נעמען וועט ער הנאה האבן, איז די מציאות גאר אנדערש. א קינד וואס מען גיט אים א צוקערקע איינמאל אין צוויי טעג וועט הנאה האבן דערפון פיל מער ווי א קינד וואס א קאכעדיגע פושקע מיט צוקערקעס ליגט לעבן אים און ער קען נעמען ווען ער וויל. די תורה האט פארמאכט די פושקע און גיט דיר די צוקערקעס מיט געמאסטענע מאסן, און אזוי קענסטו הנאה האבן. אבער ווער עס נעמט דאס גאנצע פעקל און עסט עס אויף אויף איינמאל, באקומט א בויכוועטאג. דאס איז די מציאות ביי די מענטשן אינדרויסן. א קינד פון צען יאר ווערט היינט נחשף צו זאכן וואס אמאל האט א דרייסיג-יעריגער מענטש נישט געזען, און וואספארא קריצן דאס מאכט אים אין דער נפש. און די עלטערן געבן אים שוין א סמארטפאן פון די אכט יאר. עס איז שרעקליך.
עמעצער האט מיר געוויזן אן אויספארשונג וואס מען האט געמאכט אויף איינע פון די קאנאלן איבער וואס עס פאסירט מיט קינדער. מען ווייזט דארט דריי-יעריגע קינדער, אזעלכע וואס קענען א סמארטפאן און אזעלכע וואס נישט. צום ערשט, א געוואלדיגע זאך: מען ווייזט פאר א קינד וואס איז צוגעוואוינט צו סמארטפאנס און טאבלעטן א געווענליכן זשורנאל אדער צייטונג, און ער פרובירט עס צו פארגרעסערן און פארקלענערן מיט די פינגער ווי אויף אן עקראן. ער פרובירט און פרובירט און גארנישט רירט זיך נישט, און ער פארשטייט נישט פארוואס די צייטונג ארבעט נישט. און דערנאך האט מען זיי געמאכט פראבעס, און עס האט זיך ארויסגעשטעלט אז די וואס פארברענגען מיט די סמארטפאנס ליידן פון א מאנגל אין קאנצענטראציע, זיי זענען נישט ביכולת זיך צו קאנצענטרירן אפילו עטליכע סעקונדעס, זיי קענען נישט שטיין אין קיין אויפגאבעס, און זיי קענען נישט אפשטופן קיין שום תאווה. אלעס ביי זיי מוז זיין אויפ'ן פלאץ.
אין איין פראבע האט מען געלייגט פאר א קינד צוויי מארשמעלאוס און מען האט אים געזאגט: אויב דו וועסט ווארטן ביז איך קום צוריק, וועסטו מעגן עסן אויך דעם צווייטן, און אויב נישט, מעגסטו נעמען נאר איינס. אלע וואס האבן זיך אפגעגעבן מיטן סמארטפאן, קליינע קינדער פון דריי יאר, האבן גלייך אויפגעגעסן. אבער דער וואס נישט, זעט מען אים גיין, זיך פארנעמען מיט עפעס אנדערש, צוריקקומען, קוקן, און ווידער גיין. ער שטופט אפ דאס באגער, און צום סוף האט ער באקומען ביידע. און די מערסט רירנדע זאך איז געווען, אז ווען דאס קינד האט באקומען ביידע האט ער געזאגט: טאטע, איינס ברענג איך פאר דיר.
פון דא זעט מען אז ווען די תורה זאגט אז א געוויסע זאך איז נישט ראטזאם, איז דאס נישט קיין שוועריקייט נאר דיין אייגענע טובה. א מענטש פרעגט: פארוואס אסרט מיר די תורה? איז דען א סמארטפאן נישט באקוועם? אוודאי איז עס באקוועם. אבער יעדעס מאל וואס דו שפירסט אז דו דארפסט עס און דו האסט עס נישט, זאג: רבונו של עולם, לכבודך האלט איך דאס נישט! לכבודך. גלייב מיר אז דו וועסט באקומען דערויף אן אומגעהויערן שכר וואס מען קען נישט אפשאצן, ווייל יעדער איינער פארמאגט עס און יעדער איז זיכער אז ער מוז עס האבן. און פארוואס מוזטו עס האבן? עס דעפרימירט דעם מוח, פארנעמט שעות אינעם טאג און מאכט חרוב די נפש. אויב דער מענטש וואלט זיך מתבונן געווען, וואלט ער געזען אז די תורה זוכט נאר עס זאל אים גוט זיין. דו זאגסט: דאס איז אסור און דאס איז אסור; וואס ווילסטו, אז אלעס זאל זיין מותר? איז דאס דען גוט פאר דיר? מיינסטו אז דו וועסט הנאה האבן דערפון? א בר דעת פארשטייט אז ווען מען גיט דיר אלעס, האט מען גארנישט קיין הנאה. און ווען די תורה שטעלט אוועק געמאסטענע מאסן, וויל זי אז דו זאלסט הנאה האבן פונעם לעבן, עס זאל דיר גוט זיין דא אויף דער וועלט.
און די מציאות ווייזט דאס. צי איינער וואס הייבט אן מיט אלע ערליי קשרים ביי די פערצן-פופצן יאר, זענען זיינע יארן בעסער? צום ערשט, ווייזט די מציאות אז פון די אלע קשרים בלייבט גארנישט איבער, זיי זענען פארבינדונגען אן קיין שום ממשות, און אלעס וואס בלייבט דערפון איז עגמת נפש. און צווייטנס, ווען ער קומט שוין צום עכטן קשר, וואס האט ער אין זיין רעזומע, און וואס האט זי אין איר רעזומע? וואספארא פארגלייכונגען מאכט זי און מיט וועמען? זי קומט נישט אן ריין און הייליג, זי קומט אן רחמנא ליצלן. יעצט דארף ער זיך פארגלייכן ביי איר צו אכט אנדערע וואס זענען געווען פריער, און זי דארף זיך פארגלייכן ביי אים. וואספארא לעבן איז דאס, און וואס איז דער וואונדער אז עס האלט נישט לאנג? אין די פארגלייכונגען פאלט זי דורך נאך א יאר אדער צוויי, און דאן זוכט ער שוין ווייטער, ווייל עס זענען שטענדיג פאראן נייע זאכן. אויב אזוי, איז דיר דען גוט אדער נישט גוט? בוי אן ערליך לעבן, א פעסטע שלום בית, איין פרוי, א בית נאמן און מחונכ'טע קינדער. אבער ווען מען געפינט זיך אין אן אומאויפהערליכן געיעג זעט עס אויס כאילו מען האט הנאה, בשעת די הנאה איז בלויז א רגע'דיגע.
האסטו אויפגעגעסן די גאנצע פאקונג אייזקרעם אויף איינמאל, ברעכט מען דערפון און מען האט קיין הנאה נישט. די תורה וויל אז דו זאלסט הנאה האבן ביסלעכווייז. פארוואס האט די תורה געזאגט נידה זיבן טעג? זאגן חז"ל: כדי שתהא חביבה על בעלה כשעת כניסתה לחופה. דאס איז דער סוד פון דער תורה, זי קומט דיר מסדר זיין די ריכטיגע מאסן. אויב די מאסן זענען ריכטיג, זאגט די תורה, וועסטו הנאה האבן פונעם לעבן. און אויב נישט, וועט דיר אויסקוקן אין יענע מינוט אז דו האסט הנאה געהאט, האסט אויסגערימט דאס גאנצע פעקל, אבער די יסורים וואס וועלן נאכפאלגן שפעטער וויל איך פארמיידן פון דיר. עס איז פיל בעסער צו עסן יעדן טאג איין אייזקרעם, איידער אויפצופאסן דאס גאנצע פעקל און דערנאך נאר ליידן.
דער פסוק 'שמח בחור בילדותך' האט אויפגעוועקט חז"ל ביז זיי האבן געוואלט גונז זיין דעם ספר, און ער האט באקומען עטליכע פנים'ער: לויט רב הונא זענען די ערשטע העלפט די ווערטער פונעם יצר הרע און די צווייטע העלפט די תשובה פונעם יצר הטוב; לויט ריש לקיש און רבי יודן איז אלעס געזאגט געווארן אויף תורה, משנה און תלמוד, און דער משפט איז א משפט פון שכר; און לויט רבי פנחס לערנט דער פסוק אז ווער עס ווערט אויסדערוויילט אין זיין עלטער איז עס נאר א דאנק דער תורה וואס ער האט געלערנט אין זיין יוגנט, און פונדעסטוועגן זאל ער זיך נישט דערווייטערן פון דברי תורה אויך אין זיין עלטער. די משלים אינעם ילקוט לייגן צו די ווארענונג: פארמינער אין לויפן כדי דו זאלסט זיך נישט מוטשען אויפ'ן צוריקוועג, קוק נישט נאר אויף דאס עסן און פארזע די פאסטקע, און פארגעס נישט אז צום סוף קומט דער חשבון אויף אלעס און פון אלע צייטן. און רש"י שטעלט אוועק 'שמח' אלס א לשון פון 'זינדיג זינדיג, ווייל איינמאל וועסטו געשלאגן ווערן אויף אלעס צוזאמען'. און פון דער אנדערער זייט האבן מיר געלערנט פונעם אמרי שפר אז די תורה אליין וויל נישט קיין סיגופים און עצבות, נאר זי זוכט שמחה וטוב לבב, און שטעלט בלויז אויס פארן מענטש די ריכטיגע מאסן. דאס איז דער גאנצער סוד פון שמחה: נישט צו כאפן אלעס אויף איינמאל און באצאלן דערפאר טייער, נאר לעבן על פי התורה און הנאה האבן פונעם לעבן ביסלעכווייז, מיט טהרה און מיט אמת.