קאפיטל י"א אין קהלת ציט ווייטער דעם פראקטישן הדרכה־וועג פון שלמה המלך: וויאזוי א מענטש דארף זיך פירן אין א וועלט וואס ער ווייסט נישט דערין די חשבונות שמים. די פסוקים פאר אונדז באשעפטיקן זיך מיט דער עבודה וואס הערט קיינמאל נישט אויף - מיטן זייען אינדערפרי און אויפדערנאכט, מיטן באצוג צום ליכט און צום חושך, און מיט דער אפשאצונג פונעם באגרענעצטן זמן וואס דער קדוש ברוך הוא האט געגעבן פארן מענטש אויף דער וועלט. דער גרויסער כלל וואס קערט זיך דא איבער: "כי אינך יודע" (ווייל דו ווייסט נישט) - און דערפאר לאז נישט אפ דיין האנט.
בַּבֹּקֶר זְרַע אֶת זַרְעֶךָ וְלָעֶרֶב אַל תַּנַּח יָדֶךָ, כִּי אֵינְךָ יוֹדֵעַ אֵי זֶה יִכְשָׁר הֲזֶה אוֹ זֶה, וְאִם שְׁנֵיהֶם כְּאֶחָד טוֹבִים׃ - פארטאגס זיי דיין זוימען און אויפדערנאכט לאז נישט אפ דיין האנט, ווייל דו ווייסט נישט וועלכעס וועט מצליח זיין, צי דאס צי יענץ, אדער צי ביידע צוזאמען זענען גוט.
חז"ל נעמען דעם פסוק צו פילע ענינים. דרש'ענען די חכמים: אויב האסטו געלערנט תורה אין דיינע יונגע יארן - לערן תורה אין דיין עלטער. זאלסט נישט זאגן "איך האב דאך שוין אמאל געלערנט", נאר לערב אל תנח ידך, לאז נישט אפ דיין האנט אין דער עלטער. האסטו געהאט תלמידים אין דער יוגנט - זאלסטו האבן תלמידים אין דער עלטער. האסטו חתונה געהאט מיט אן אשה בת בנים אין דיין יוגנט - נעם אן אשה בת בנים אין דיין עלטער. האסטו געטון צדקה אין דיין יוגנט - טו צדקה אין דיין עלטער.
ווי באקאנט, זענען די קינדער פונעם חפץ חיים - און צווישן זיי די עלטערן פון רבי הלל זקס - געווען פונעם זיווג שני. רבי הלל זקס, ראש ישיבת חברון, זכר צדיק לברכה, איז געווען אן אייניקל פונעם זיווג שני. און די מעשה איז אזוי געווען: דער חפץ חיים איז שוין געווען עלטער און האט בכלל נישט געפלאנט חתונה צו האבן נאכאמאל. זיין זון איז געקומען קיין ראדין, און ער מיט זיין ווייב האבן זיך אפגעגעבן מיט אלע באדערפענישן פונעם חפץ חיים - די וועש, מסדר זיין די שטוב, און די רייניקונג. ביי א געוויסן שלב האט דער זון געזאגט פאר זיין טאטן אז זיין ווייב קען זיך נישט צוגעוואוינען צו די גאסן פון ראדין; זי איז געקומען פון דער גרויסער שטאט און איז אנגעקומען צו אן ארט וואו ס'איז אפילו נישט געווען קיין אויסגעפלאסטערטער וועג, און זיי טראכטן זיך צוריקצוקערן אין שטאט אריין. האט דער חפץ חיים געזאגט: אויב אזוי האב איך נישט קיין ברירה, איך וועל חתונה האבן, ווייל ס'מוז דאך זיין עמיצער ביי מיר. און ער האט גלייך צוגעלייגט: אזוי ווי איך גיי שוין יא חתונה האבן - וויל איך גאר אן אשה בת בנים. כאטש ער איז שוין געווען אין די יארן. לערב אל תנח ידך. און אזוי איז טאקע געווען: עס האט זיך געמאכט פאר אים א שידוך מיט אן אשה בת בנים, זי האט געבוירן קינדער, און פון זיי זענען ארויסגעקומען גדולי ישראל. זעט מען דאך: אינך יודע איזה יכשר, מען ווייסט נישט ווער עס וועט מצליח זיין, מען ווייסט נישט פון וועמען עס וועט זיין דער המשך און ווער עס וועט זיין דער גאר דערהויבענער פון זיי.
און מען ברענגט א ראיה אויף דעם עניין פון תלמידים. מיר געפינען ביי רבי עקיבא אז ער האט געהאט פיר און צוואנציג טויזנט תלמידים פון גבת ביז אנטיפרס, און אלע זענען געשטארבן צווישן פסח און עצרת. איז ער געקומען צו די רבותינו שבדרום און האט זיי אויסגעלערנט, און פון זיי זענען ארויסגעקומען רבי מאיר, רבי יוסי, רבי יהודה, רבי נחמיה, און רבי שמעון בר יוחאי - פינף תלמידים אויף וועמען די גאנצע וועלט איז געווארן געגרינדעט. וואו זענען די פיר און צוואנציג טויזנט? אינך יודע איזה יכשר: דוקא די לעצטע פינף זענען געבליבן און מצליח געווען.
און קוקט וואס פאר א וואונדער ס'איז אז רבי עקיבא האט זיך נישט מייאש געווען. מאכט א חשבון: דאס איז א לעבנס־ארבעט. א מענטש הייבט נישט אן אין דער עלטער פון אכציג אדער ניינציג נייע אונטערנעמונגען; דאס איז א תקופה וואו מען עסט די פירות פון דער פריערדיקער מיה. און פלוצלונג איז דער גאנצער בנין איינגעפאלן, פיר און צוואנציג טויזנט תלמידים און ס'איז גארנישט געבליבן. אנפאנגען פון פריש? און רבי עקיבא הייבט אן פון דאס ניי! און איינער פון זיי איז רבי שמעון בר יוחאי - שטעלט אייך פאר א וועלט אן רבי שמעון בר יוחאי! און נאך מער: די גמרא זאגט אויף די דאזיקע תלמידים "כולהו אליבא דרבי עקיבא" - אלעס וואס מיר פסק'ענען להלכה איז אליבא דרבי עקיבא, ער איז דער עמוד פון תורה שבעל פה. אויב וואלט ער זיך מייאש געווען, וואס וואלט פאר אונדז געבליבן? פון דעם זעט מען אז א מענטש מוז וויסן וויאזוי אויפצושטיין פון דער ערד; אפילו מען קומט אן צו א שפל'דיקן און גאר נידעריקן מצב, דוקא פון יענעם פלאץ לאזט דער קדוש ברוך הוא אלעס ווידער אויפבליען. אינך יודע איזה יכשר - דערפאר לערב אל תנח ידך.
און בנוגע קינדער ווערט געברענגט א דוגמה פון אבצן, דאס איז בועז. עס ווערט געברענגט אויף אים אז ער האט געהאט דרייסיג טעכטער וואס ער האט ארויסגעגעבן צו חתונה האבן, און דרייסיג פרויען האט ער געברענגט פאר זיינע זין - און אלע זענען נעבעך געשטארבן ביי זיין לעבן, רחמנא ליצלן. און אין זיין עלטער האט ער געבוירן עובד, און עובד איז געבליבן לעבן. בלויז איין קינד - און פון אים איז ארויסגעקומען די גאנצע שושלת המלוכה. וואו זענען די זעכציג קינדער? זיי זענען נישטא. וואס לערנט מען פון דעם? לערב אל תנח ידך, ווייל צום סוף ווייסטו דאך נישט וועלכער עס וועט מצליח זיין.
און אזוי אויך איז דער בעל שם טוב געבוירן געווארן צו זיינע עלטערן אויף דער עלטער, אין א מצב וואו מענטשן זאגן: קינדער יעצט? הייב נישט אן זיך אפצוגעבן דערמיט. און ווען ער איז געווען פינף יאר אלט זענען ביידע נפטר געווארן. ממש א רגע פאר די באן פארט אפ - און אט איז ארויסגעקומען פון זיי דער בעל שם טוב, אן אור עולם. אונדז צו לערנען אז דו ווייסט נישט וואס ס'וועט מצליח זיין.
נאך האבן חז"ל געדרשנט, רבי יהושע זאגט: וואס מיינט "בבוקר זרע את זרעך ולערב אל תנח ידך"? אויב ס'קומט אן ארימאן צו דיר אינדערפרי - גיב אים; פארנאכט - גיב אים, ווייל דו ווייסט נישט וועלכן פון זיי דער הקדוש ברוך הוא שרייבט אן אויף דיר, דעם צי יענעם, אדער אויב ביידע צוזאמען זענען גוט. דער באדייט פון דער זאך איז: נישט יעדע צדקה ווערט גערעכנט ביים הקדוש ברוך הוא מיט דער זעלבער מאס, מיטן זעלבן שכר און אויף דער זעלבער מדריגה. ס'זענען פאראן אזוי פיל פארשידענע פאקטארן - די כוונה פונעם מענטש, די ריינקייט פון זיין הארץ, זיין פינאנציעלער מצב אין יענעם מאמענט, די שוועריקייט און די התמודדות וואס ער האט געהאט. ס'קען גאר זיין אז דווקא די צדקה וואס דו האסט געגעבן פארנאכט, ווען דו האסט געזאגט צו זיך אליין "איך האב שוין היינט געגעבן, נאכאמאל?", און דאך האסטו געבראכן דעם יצר און געזאגט: דער אייבערשטער האט באפוילן אויף צדקה און איך וועל העלפן דעם איד - דווקא זי וועט זיין פיל בעסער און חשוב'ער פון יענע פון אינדערפרי. דאס וואס דו האסט פריער געגעבן איז ווי א קליפת השום קעגן וואס דו גיסט יעצט. דו ווייסט נישט וואס ס'וועט מצליח זיין, דאס צי יענץ, אדער אויב ביידע צוזאמען זענען גוט.
דער אמרי שפר ערקלערט אז דא לערנט אונדז שלמה המלך וועגן די רוחניות'דיגע ענינים וואס א מענטש דארף אין זיי משלים זיין זיך אליין כדי אנצוקומען צו זיין תכלית. עס איז פאראן א מענטש וואס האט געארבעט א געוויסע צייט איבערן טאג כדי צו דערגרייכן זיין אמת'ע גליק - מקיים געווען די מצוות פונעם טאג, געלערנט תורה - און ער זאגט: ס'איז מיר גענוג פאר היינטיגן טאג, איך האב אפגעטאן מיין חלק, פון דא און ווייטער איז צייט פאר תחביבים. קומט דער חכם און ווארנט: מיין נישט אין זיך אז פאר א צווייטן פלאגסטו זיך. זאלסט וויסן אז די מיה איז פאר דיר, דער וואס פארדינט ביסטו. פונקט ווי א מענטש וואס זייעט און געפינט שכר אין זיין מיה - "בבוקר זרע את זרעך", דאס איז דיין זוימען און דו וועסט דערפון פארדינען. אזוי וועסטו געפינען שכר פאר דיין נפש אין דעם וואס דו טוסט. און אויב האסטו געזייט אינדערפרי, לאז נישט אפ דיין האנט אויף פארנאכט, ווייל דו ווייסט נישט וואס ס'וועט מצליח זיין. גיי ווייטער אן במשך פונעם טאג און גיי ווייטער אן ביינאכט - אלעס איז זוימען וואס דו זייסט פאר דיר אליין, דעריבער לייג זיך אריין דערין.
וּמָתוֹק הָאוֹר וְטוֹב לַעֵינַיִם לִרְאוֹת אֶת הַשָּׁמֶשׁ׃ - און זיס איז דאס ליכט, און גוט פאר די אויגן צו זען די זון.
די פסיקתא זוטרתא זאגט: זיס וועט זיין פארן מענטש אויף יענער וועלט אויב ער קוקט אויף דעם ליכט און טראכט אריין אין מעשה השם. א מענטש וואס טראכט אריין אין מעשה השם - דאס הייסט ער גייט לויט דער דאזיגער ידיעה זיין גאנץ לעבן - ווי זיס וועט אים זיין אויף דער עולם הבא! "וטוב לעיניים" - דער מענטש זאל זען די זון, וואס זי איז דער מאור הגדול, און אריינטראכטן: זי גייט אויף און גייט אונטער, און צומאל איז פאראן א מציאות פון חושך. פון דעם פארשטיי אז אויך ביים מענטש זענען פאראן עליות און ירידות. ס'איז פאראן א מציאות וואו דער מענטש שיינט, ס'איז פאראן א טאג וואס ער שטייט אויף מיט א נייעם געזאנג אין הארץ, און ס'איז פאראן א טאג וואס ער שטייט אויף צעבראכן און אן קיין חשק - ימי האהבה וימי השנאה, ווי דער לשון פון ספר הישר. ס'זענען פאראן טעג וואס דער מענטש האט נישט קיין חשק צו גארנישט: נישט צו לערנען, נישט צו דאווענען, נישט צו מקיים זיין מצוות, ער שטייט אויף דערשלאגן; און ס'זענען פאראן טעג וואס ער שטייט אויף מיט התלהבות און מיט שמחה. דעריבער דארף דער מענטש זען ווי זיס ס'איז דאס ליכט, און דאנקען זיין באשעפער אויף אלעס וואס קומט אויף אים, סיי גוט און סיי שלעכט, און פרובירן זיך אנצושטרענגען אין יעדן מצב. "אחד בצער - מאה שלא בצער". און וואס וועסטו זאגן, היינט איז מיר שווער? אדרבה, היינט איז נאך פיל חשוב'ער ביים אייבערשטן פון נעכטן, ווייל נעכטן איז דיר געווען גרינג און היינט איז דיר שווער.
ווען רבקה שעפט וואסער פונעם ברונעם, זאגט דער רמב"ן אז דאס וואסער איז ארויפגעקומען צו איר, און פון וואו לערנט מען דאס? ווייל ס'שטייט נישט "ותשאב", נאר גלייך אז זי האט אנגעפילט איר קרוג. אבער שפעטער שטייט יא "ותשאב" פאר אלע קעמלען. פרעגט רבי זלמן סורוצקין אינעם ספר אזנים לתורה: וואס איז געשען, זי איז שוין נישט קיין צדקת ווי פריער? זיכער איז זי א גרויסע צדקת, נאר דער תירוץ איז: צום ערשט האט זי גענומען פאר זיך אהיים - דארט איז פאר איר געשען א נס און דאס וואסער איז ארויפגעקומען. אבער דערנאך איז דאס געווען פאר א מעשה חסד, און צי מאכט מען ביים חסד קיין הנחות? א מצוה טוט מען מיט טרחא און אנשטרענגונג, און אזוי באקומט מען שכר. דא זענען נישטא קיין הנחות - דאס איז א מצוה.
און ס'זענען פאראן אויף דעם אסאך ביישפילן. ביי אברהם אבינו: דאס וואסער האט ער געברענגט דורך א שליח, דעריבער איז דאס וואסער אין מדבר געקומען צו כלל ישראל דורך א שליח, דורך משה רבנו; בעת דאס ברויט און דאס פלייש האט ער געברענגט אליין, דעריבער זענען דער מן און דער שלו געקומען פונעם אייבערשטן דירעקט. און צי האט דען אברהם קיינמאל נישט געברענגט קיין וואסער אליין? הונדערט און פופציג יאר פון הכנסת אורחים, און קיינמאל האט ער נישט געטראגן קיין קרוג? נאר די אלע אנדערע מאל זענען נישט געווען אויפן דריטן טאג פון זיין ברית מילה, נישט אין א חמה שיצאה מנרתיקה, נישט ביי אראבישע געסט וואס בוקן זיך צו דער שטויב פון זייערע פיס. אין יענעם טאג האבן זיך צונויפגענומען אזוי פיל סיבות אז אברהם אבינו האט געקענט גיין זיך אפרוען: איך האב דאך בני בית, זיי זענען צוגעוואוינט צו חסד, זאלן זיי טון. אבער ניין - ער גייט און טוט עס אליין. און דער דאזיגער מעשה איז איינגעקריצט געווארן לדורות, נישט דאס וואס איז געווען הונדערט און פופציג יאר; און ווען ס'איז ווען אין דעם א שפיץ פעלערהאפטיגקייט, וואלט דאס אויך געבליבן איינגעקריצט לדורות. מיר זעען אז דווקא דאס וואס איז שווער, דווקא דאס ארט וואו דער מענטש מוטשעט זיך און שטייט אין א נסיון, דאס מאכט דעם אמת'ן רושם אין הימל. דעריבער זאגט דער פסוק: אפילו ווען דו זעסט טעג וואס די זון שיינט נישט אין זיי, טעג פון שוועריקייט און התמודדות - און קעגנאיבער זיי טעג וואס אין זיי איז מתוק האור וטוב לעיניים - זאלסטו וויסן אז דווקא די שווערע טעג זענען די טעג אויף וועלכע ס'איז דא דער עיקר שכר. און ער זאל דאנקען דעם אייבערשטן אויף אלעס וואס קומט אויף אים, סיי גוט און סיי שלעכט, און זיך פרובירן אנצושטרענגען אין יעדן מצב.
ווייטער זאגן חז"ל: "ומתוק האור" - זיס איז דאס ליכט וואס דער קדוש ברוך הוא איז עתיד צו באלייכטן פאר די צדיקים. וואויל איז פאר דעם וואס וועט זוכה זיין צו יענעם ליכט, צו שיינען אין אור החיים. וואספארא ליכט? יענער ליכט וואס חז"ל האבן געזאגט דערויף אז עס וועט זיין אור הלבנה ווי דאס ליכט פון דער חמה, און אור החמה זיבנפאכיק ווי דאס ליכט פון די שבעת הימים. און די שמש, זאגט די פסיקתא זוטרתא, האט דער קדוש ברוך הוא געגעבן אויף דער וועלט אלס א דוגמא, כדי זיך צו פארטראכטן דערין אויפ'ן אור פונעם קדוש ברוך הוא לעתיד לבוא, און אזוי ווי עס שטייט "וזרחה לכם יראי שמי שמש צדקה ומרפא" - דער משל איז די זון.
און ענליך צו יענער מעשה וואס דער צדוקי האט געבעטן פון רבי ישמעאל: ווייז מיר דעם קדוש ברוך הוא. האט ער אים געזאגט: קום מארגן בייטאג. צומארגנס בייטאג האט ער אים געזאגט: קוק ארויף. האט ער אויפגעהויבן זיינע אויגן און געזאגט: דאס איז דאך די זון, מ'קען דאך נישט קוקן אויף איר. האט ער אים געזאגט: אויף איינעם פון זיינע דינער קענסטו נישט קוקן, און אויף אים אליין פארלאנגסטו צו קוקן? דאס איז דער אמת - משיג צו זיין דעם קדוש ברוך הוא קען דאך דער מענטש נישט; דאס ליכט פון דער זון איז בלויז א משל און א דוגמא צו א געוואלדיגן אור פון אים יתברך. און בדרך אגב, יעדער וואס איז אדורך א קלינישן טויט שילדערט אז עס איז דארט געווען א געוואלדיגער אור וואס פארבלענדט נישט די אויגן, א שטארק ליכט איבער אלע מאסן, און זיי האבן געשפירט ווי עס נעמט זיי ארום און האט זיי ליב מיט אן אומענדליכער ליבע. דאס הייסט, וואס דו זעסט דא ביים ליכט פון דער זון איז בלויז אן ארימער משל קעגן אור שבעת הימים, קעגן "וזרחה לכם יראי שמי שמש צדקה ומרפא". ס'איז גוט פאר די אויגן צו זען די זון פון יענעם אור וואס דער קדוש ברוך הוא איז עתיד צו באלייכטן פאר זיינע באשעפענישן.
אין מדרש: רבי אחא זאגט, זיס איז דאס ליכט פון עולם הבא, "וטוב לעיניים לראות את השמש" - וואויל איז פאר דעם וואס וועט זוכה זיין צו זען יענעם אור, אור הלבנה ווי דאס ליכט פון דער חמה. און רש"י טייטשט: "ומתוק האור" - זיס איז דאס ליכט פון תורה, "אורה" מיינט תורה; "וטוב לעיניים לראות את השמש" - וואויל איז פאר די תלמידים וואס זייערע אויגן זעען אן אויסגעקלארטע און פארשטענדליכע הלכה אויפ'ן ריכטיגן אופן (מלובנת ומחוורת על בוריה), און אזוי ווערט געדרשנ'ט אין אגדת תהילים.
און דער ביאור דערפון: ווען דער רב טרעט צו צו א סוגיא, לכתחילה איז זי "חושך על פני תהום" - דאס איז תלמודה של בבל, א גרויסער חושך. ביז ער לערנט און פארטיפט זיך, און חזר'ט און לערנט דורך ראשונים און אחרונים, ביז זי איז קלאר ווי א שמלה. און דאן, ווען ער קומט פארלערנען פאר די תלמידים, איז אלעס אנגעגרייט ווי א שולחן ערוך פאר זיי - קום און עס, אלעס איז גרייט. און בדרך אגב, היינט האט מען דאס געמאכט פאר יעדן בן ישיבה: ס'איז דא ספרים פון קיצורים. אמאל ווען מ'איז געווען אין ישיבה איז דאס נאך נישט געווען אזוי באקאנט, אבער עס זעט אויס אז אונזער דור איז א דור פון קיצורים. אמאל זענען געווען מראי מקומות: עיין קהילות יעקב סימן פלוני, עיין ש"ך סימן פלוני - און היינט האט מען איינגעזען אז נאכצוקוקן איז אביסל שווער און מאטערט, דערפאר ברענגט מען שוין די ווערטער גופא: די רייד פונעם קהילות יעקב בנוגע דער סוגיא, דערנאך דעם לשון פונעם ש"ך, נאכדעם דעם רי"ף - אלעס ליגט פאר דיר, זיץ נאר און לערן. דאס איז "אשריהם התלמידים שעיניהם רואות הלכה מלובנת ומחוורת": מ'האט שוין אויסגעשפרייט פאר זיי אלע ראשונים, די מחלוקות, די שיטות און מיינונגען, ביז דער מסקנא להלכה. און אזוי האט געטאן דער בית יוסף: איידער ער האט אונז אנגעגרייט דעם שולחן, האט ער צוגעגרייט דעם בית יוסף, צו ווייזן פון וועמען די זאכן זענען ארויסגעקומען און אויף וואספארא יסוד די הלכה איז געפסק'נט געווארן. ווי וואונדערבאר איז דאס - אלעס איז געדעקט און אלעס איז גרייט, קום און לערן. ווי גוט איז דאס פאר די אויגן צו זען די זון!
דער אלשיך הקדוש ברענגט אז דער דאזיגער פסוק איז א המשך צו וואס מיר האבן פריער געזען, בנוגע דער מעלה פון די מעשים פון דער עלטער איבער די מעשים פון דער יוגנט. א מענטש טראכט ביי זיך: די מעשים פון דער יוגנט זענען נישט אזויפיל ווערט, ווייל ס'איז דאך נאך נישט אריין אין אים די גייסטיקייט; ווען א מענטש ווערט עלטער ווערט ער מער גייסטיק, און ווען ער איז יונג איז ער מער מגושם און תאוות'דיג. אויב אזוי, וועט ער זאגן: צו וואס זאל איך אינוועסטירן אין דער יוגנט, איך וועל ווארטן אויף דער עלטער, ווען די מעשים וועלן זיין פיל מער געהויבן. אויף דעם זאגט דער אלשיך: ס'איז אמת אז די מעשים פון דער עלטער זענען בעסער פון די מעשים פון דער יוגנט, אבער ס'איז פיל בעסער אז א מענטש זאל זיך צוגעוואוינען שוין פון דער יוגנט אן, כדי די מעשים פון די יונגע יארן זאלן זיין א הכנה פאר די מעשים וואס ער וועט טאן אין דער עלטער. כאטש דאס ליכט פון די מעשים פון דער יוגנט שיינט נישט פאר זיך אליין אזוי ווי דאס ליכט פון די מעשים אין דער עלטער - "לא יבצר מהיות הכנה", עס פעלט נישט אפ פון צו דינען אלס הכנה. טאקע אין די יונגע יארן איז עס נאך נישט אויף יענעם שטאפל, אבער אלס הכנה איז עס זיכער גוט: דאס וועט דיך צוגרייטן אז ווען דו וועסט עלטער ווערן זאלסטו שוין זיין אינעווייניג אין די ענינים, שוין אין דער תורה, שוין צוגעוואוינט צו מצוות.
א משל צו וואס איז דאס גלייך? צום ליכט פון אינדערפרי צווישן עלות השחר און יציאת השמש. טראכט אריין אין א וואונדערבארער זאך: דער קדוש ברוך הוא האט געוואלט באלייכטן די וועלט - פארוואס צינדט ער נישט אן דאס ליכט מיט איינמאל? מיר, ווען מיר ווילן באלייכטן דעם צימער, צינדן מיר נישט אן ביסלעכווייז, נאר מיר דרוקן אויפ'ן קנעפל און דאס ליכט צינדט זיך אן. פארוואס זאל נישט דער קדוש ברוך הוא דרוקן אויף א קנעפל און אנצינדן דעם טאג, און ווען דער טאג לאזט זיך אויס - לעשן אים אויס? נאר נעבן עלות השחר קומט די זון נישט ארויס מיט איינמאל, כדי צוצוגרייטן די אויגן פונעם מענטש אז זיי זאלן קענען פארטראגן דאס ליכט פון דער זון, און זיינע אויגן זאלן נישט טונקל ווערן פונעם קוקן גלייך נאכ'ן חושך. ווען מ'וואלט אונז באלאכטן מיט דער זון אין די אויגן אין איין רגע, פון א טיפן פינצטערן נעכט צו אזא פלאש, וואלט דער מענטש געקענט בלינד ווערן, חלילה; דאס איז געפערליך.
און בדרך אגב, מ'דערציילט אויפ'ן באבא סאלי אז אמאל איז ער געווען סנדק ביי א ברית, און ס'איז דארט געווען א פאטאגראפירער וואס האט אים פאטאגראפירט, און די בליצן פונעם פלעש האבן אים געשטערט. פלעגט ער מאכן אזוי מיט דער האנט - און דער פלעש איז פארברענט געווארן. דער פאטאגראפירער האט לכתחילה נישט פארשטאנען, ער האט געטוישט דעם פלעש און ווידער געכאפט א בילד, און נאכאמאל האט מורנו הרב געמאכט אזוי מיט דער האנט און ס'איז גארנישט ארויסגעקומען. ביים דריטן מאל האט ער ענדליך געכאפט און פארשטאנען אז דער באבא סאלי פארברענט אים די לעמפלעך. און עכ"פ, ס'איז גוט אז ס'איז פאראן דער אור פונעם באבא סאלי - וואס זוכסטו דא פלעשעס? דאס איז אן אור וואס פארברענט דיין פלעש!
צו אונזער ענין: דער קדוש ברוך הוא האט נישט געגעבן דאס ליכט מיט א פלוצלונגדיגן בליץ, נאר שטייטלעך, מיט א שטופנווייזן אויפגאנג, ביז די אויגן געוואוינען זיך צו, און אינמיטן טאג איז שוין דא א פארבלענדנדער אור - אבער ער גייט און שטייגט ביסלעכווייז. און דאס איז וואס מיר זאגן יעדן טאג אין דער תפילה: "המאיר לארץ ולדרים עליה ברחמים" - ווי גרויס זענען די רחמי השם! און אזוי אויך ביינאכט: "גולל אור מפני חושך וחושך מפני אור" - "גולל", ער וויקלט עס צוביסלעך, אזוי ווי מען וויקלט א טעפּעך, אדער להבדיל ווי מען וויקלט א ספר תורה ביסל ביי ביסל, און נישט מיט איינמאל. צוליב דעם איז "מתוק האור": ער שיינט אויף אן אנגענעמען און צוגעפאסטן אופן פאר די אויגן, אן דעם וואס דער מענטש זאל חלילה קומען לידי עיוורון. און אזוי פארשטייט מען אויך ביי די מצוות וואס א מענטש טוט אין זיינע יונגע יארן: זיי דינען אלס א הכנה. דאס זענען מצוות וואס עס פעלט נאך אין זיי די פולע גייסטיקייט, ס'איז נאך נישט פאראן אין זיי דער יישוב הדעת פון א בן ארבעים אדער בן חמישים, און כאטש זייער ליכט איז נישט אזוי שטארק - פונקט ווי דאס ליכט פון אינדערפרי איז נישט אזוי שטארק - איז דאס דאך א הכנה צום ליכט פון מיטאג. אזוי אויך די מצוות וואס א מענטש טוט אין זיינע יונגע יארן זענען נישט אזוי מעכטיג, אבער זיי זענען א הכנה צום גרויסן אור פון די מצוות וואס ער וועט מקיים זיין אין דער עלטער, ווען ער וועט שוין זיין העכער און מער דערהויבן אין זיין רוחניות. און אויך די מצוות פון דער יוגנט זענען "מתוק האור", ווייל דאס ברענגט צו יענעם גרויסן ליכט.
כִּי אִם שָׁנִים הַרְבֵּה יִחְיֶה הָאָדָם בְּכֻלָּם יִשְׂמָח, וְיִזְכֹּר אֶת יְמֵי הַחֹשֶׁךְ כִּי הַרְבֵּה יִהְיוּ, כָּל שֶׁבָּא הָבֶל׃ - ווארעם אויב פיל יארן וועט דער מענטש לעבן, זאל ער זיך אין זיי אלע פרייען, און ער זאל געדענקען די טעג פון חושך ווייל פיל וועלן זיי זיין, אלעס וואס קומט איז הבל.
די פסיקתא זוטרתא זאגט: א מענטש זאל זיך פרייען מיט מעשים טובים און זיך קויפן מצוות און זכויות; "ויזכור ימי החושך" - דאס זענען די טעג פון דער קבורה. און אזוי אויך רש"י: אבי ער זאל געדענקען די טעג פון חושך. פריי דיך אין דיינע גוטע טעג, אבער דערמאן זיך שטענדיג דעם יום המיתה, אז עס איז פאראן א שטאפל ווען דער מענטש וועט געלייגט ווערן אין קבר. אפילו אויב ער וועט לעבן פילע יארן - זאל ער געדענקען די טעג פון חושך. און פארוואס ווערן זיי אנגערופן ימי חושך? "כל שבא הבל" - דארט קענסטו נישט טאן קיין זכויות, דו קענסט נישט קויפן תורה ומצוות, דו קענסט נישט לויבן דעם אייבערשטן, "לא המתים יהללו יה". און רש"י ערקלערט "כל שבא הבל" אויך אויף אן אנדער אופן: אלץ וואס וועט קומען אויף אים וועט זיין הבל אין דער פינצטערניש, און הבל איז א לשון פון פורענות און צרות, "כי בהבל בא ובחושך ילך" - דארט אלץ וואס וועט קומען אויף אים וועט זיין צרות. דעריבער גרייט זיך אן יעצט, די צידה לדרך דארף מען אנגרייטן יעצט.
דער אמרי שפר פארבינדט דעם פסוק צום פריערדיגן פסוק, "ומתוק האור", און לערנט פון דעם ארויס א מוסר השכל: א מענטש זאל וויסן צו שעצן די צייט וואס דער הקדוש ברוך הוא האט אים געקצבת, די צייט וואס ער לעבט, און ער זאל עס נישט פארשווענדן לריק, פאר הבל און שווא. קוק ווי זיס און אנגענעם ס'איז דאס ליכט, ווי גוט ס'איז פאר די אויגן צו זען די זון - בפרט א מענטש וואס גייט אין א קאלטן ווינטערדיגן טאג און זעצט זיך קעגן דער זון, ווי זיס איז אים דאס ליכט. און שטעל זיך פאר א מענטש וואס איז געווען איינגעשפארט אין א תפיסה-קעלער און האט נישט געזען קיין זונשיין, אין חושך און פינצטערניש, און דערנאך האט מען אים ארויסגענומען פון דארט - אפילו ער איז דארט געזעסן בלויז עטליכע טעג, וואספארא תענוג ער וועט האבן, וויפיל ער וועט זיך מחי' זיין פונעם ליכט. מיר זענען געוואוינט דערצו און עס איז ביי אונז א זעלבסטפארשטענדליכע זאך, אבער ער וועט אפשאצן יעדן איינציגן מאמענט וואס ער קען זיצן אין דער זון. ער זיצט אינדערהיים און גייט ארויס אויפן באלקאן, און מען זאגט אים: וואס זיצטו, דו האסט דאך ארבעט. און ער ענטפערט: הער מיך אויס, ווייסטו דען וויפיל יאר איך בין געווען איינגעשפארט אין קעלער? לאז מיר יעצט הנאה האבן פון דער זון. יעדער מאמענט איז אים טייער.
און אויב אזוי, פרעגט דער רב: פארוואס שאצט נישט דער מענטש אפ די געציילטע מאמענטן אין וועלכע ער זעט ליכט? און וועסטו זאגן: זיבעציג יאר, אכציג יאר - צי זענען דאס געציילטע מאמענטן? זיכער, קעגן דעם אייביקייט זענען דאס געציילטע מאמענטן. פארוואס נעמט נישט א מענטש צום הארצן אז נאך א קורצע צייט וועט ער גיין אין דער פינצטערניש? און אויף דעם זאגט שלמה: דער נסיון וועט דאס באווייזן - "אם שנים הרבה יחיה האדם בכולם ישמח". א מענטש וואס לעבט מיט געזונט און אלעס איז ביי אים גוט, קומט נישט צו א מדריגה פון "גענוג, איך בין מיאוס געווארן פונעם לעבן, איך וויל שטארבן". ווען דער מלאך המות קומט, זאגט אים יעדער מענטש: ווארט איין רגע, נישט יעצט. הרי אדם הראשון האט געלעבט ניין הונדערט און דרייסיג יאר און נישט געווארן זאט, און ער האט צוריקגעבעטן די יארן וואס ער האט געגעבן פאר דוד המלך. ניין הונדערט און דרייסיג יאר - און ס'איז נישט גענוג.
און אויב דו וועסט פרעגן אן אלטן מאן פון אכציג אדער ניינציג יאר: עס זענען דאך שוין פיל געווארן די טעג פון דיינע לעבנס-יארן, און ס'איז דיר שוין שווער זיך צו באוועגן אין דיין עלטער, צי ווילסטו דען נישט שטארבן? אויף דעם ענטפערט דער פסוק: "ויזכור את ימי החושך כי הרבה יהיו" - מיין פריינד, זארג נישט, די טעג פון חושך וועלן זיין א סך, וואס איילט זיך מיר צו לויפן אהין? דו האסט נאך דארט זייער אסאך יארן. און "כל שבא הבל" - יארן וואס האבן אין זיך קיין שום ממשות נישט, וואס אלץ וואס קומט אין זיי איז הבל. און אויב אזוי, וויאזוי ווילסטו איך זאל אויפגעבן אזעלכע טייערע טעג צוליב טעג וואס האבן נישט קיין ממשות? מיט פשוטע ווערטער: זע ווי זיס דאס ליכט איז, ווי וואונדערבאר דאס לעבן איז. און אויב דער מענטש וועט לעבן פיל יארן און וועט זיך סיי ווי עקשנ'ען צו בלייבן ביים לעבן - זענען דאס דאך שעות פון ליכט וואס דו מוזט אויסנוצן, ווייל נאכדעם וועלן קומען טעג פון חושך, ימים אשר אין לך בהם חפץ. דעריבער, נוץ אויס די דאזיגע טעג און יארן; וויאזוי קענסטו זיי נישט אפשאצן, ווען נאך א ביסל וועלן דערנענטערט ווערן די טעג פון חושך, און אויב דער מענטש האט נישט אויסגענוצט זיין צייט - וועט ער צוריקקומען מיט ליידיגע הענט חלילה צו זיין בית עולמו.
אונזער קאפיטל לערנט אונז צוויי יסודות וואס זענען פארבונדן איינער מיטן צווייטן. דער ערשטער: "בבוקר זרע את זרעך ולערב אל תנח ידך" - א מענטש האט נישט קיין חשבון ווען און מיט וואס ער וועט מצליח זיין, נישט מיט תלמידים, נישט מיט קינדער און נישט מיט צדקה. רבי עקיבא וואס איז אויפגעשטאנען פונעם אש, אבצן וואס האט מוליד געווען עובד אין זיין עלטער, דער חפץ חיים וואס האט חתונה געהאט מיט אן אשה בת בנים לעת זקנה - אלע לערנען אונז אז "אינך יודע איזה יכשר". און דער צווייטער: "ומתוק האור" - זיך מתבונן צו זיין אין דער זון וואס גייט אויף ביסלעכווייז מיט רחמים, צו לערנען פון איר אז אויך די טעג פון חושך און שוועריקייטן זענען די טעג פונעם גרויסן שכר, אז אויך די מעשים פון די יוגנט-יארן זענען א הכנה צום גרויסן ליכט, און אז דאס זיסע ליכט וואס מיר זעען איז נאר א משל צום ליכט פונעם הקדוש ברוך הוא לעתיד לבוא. און פון דעם ארויס: "ויזכור את ימי החושך" - אפצוerror/אפשאצן יעדן מאמענט פון ליכט, אויסצונוצן די אפגעמאסטענע צייט, און זיך אנצוקלייבן תורה, מצוות און זכויות כל זמן דער נר דולק.