הקדמה: דער קאַפּיטל וואָס לערנט די גרענעצן פֿון ידיעה
מיר האַלטן אין קאַפּיטל יא פֿון קהלת, אין די פּסוקים וואָס באַהאַנדלען אַ גרויסן יסוד: דער מענטש ווייסט נישט. נישט זײַן עתיד, נישט דעם קוואַל פֿון זײַן פּרנסה, און נישט די חשבונות שמים. שלמה המלך קומט אונדז נישט חלילה מײַאש צו זײַן, נאָר פֿאַרקערט: פֿון דער דאָזיקער הכרה אין די גרענעצן פֿון דער מענטשלעכער ידיעה פֿירט ער אונדז צו בטחון אין הקב"ה און צום מעשׂה בפועל - "בַּבֹּקֶר זְרַע אֶת זַרְעֶךָ וְלָעֶרֶב אַל תַּנַּח יָדֶךָ". מיר וועלן זיך הײַנט קאָנצענטרירן אויפֿן פֿינפֿטן פּסוק, וואָס איז דער עצם האַרץ פֿון דער זאַך.
כַּאֲשֶׁר אֵינְךָ יוֹדֵעַ מַה דֶּרֶךְ הָרוּחַ כַּעֲצָמִים בְּבֶטֶן הַמְּלֵאָה, כָּכָה לֹא תֵדַע אֶת מַעֲשֵׂה הָאֱלֹהִים אֲשֶׁר יַעֲשֶׂה אֶת הַכֹּל׃ - אַזוי ווי דו ווייסט נישט וואָס ס'איז דער וועג פֿונעם גײַסט, ווי די ביינער אינעם בויך פֿון דער פֿולער [שוואַנגערער פֿרוי], אַזוי קענסטו נישט וויסן דאָס ווערק פֿון גאָט וואָס מאַכט אַלץ.
זיבן זאַכן זענען פֿאַרהוילן פֿון מענטשן
חז"ל זאָגן אַז זיבן זאַכן זענען פֿאַרהוילן פֿון מענטשן, און זיי רעכענען זיי אויס איינס בײַ איינס. דאָס ערשטע פֿון זיי: קיין מענטש ווייסט נישט וואָס ס'איז אין טראָג פֿון אַ פֿרוי - און אויף דעם פּינקטלעך שטייט "כעצמים בבטן המלאה". דו ווייסט נישט וואָס פֿאַר אַ ביינער ס'געפֿינען זיך אינעם בויך. און אויב מע וועט זאָגן אַז הײַנט איז דאָ אַן אולטראַסאַונד און מע ווייסט אַלץ, זעט מען דאָך וויפֿל טעותים זיי האָבן.
עס איז געווען אַ מעשׂה מיט אַ פֿרוי וואָס די דאָקטוירים האָבן איר געהייסן מאַכן אַן אַבאָרט. איז זי געקומען צום גאון רבי בן ציון אַבאַ שאול זכר צדיק לברכה און געזאָגט: רבי, מע האָט מיר געזאָגט אַז אין מײַן בויך איז דאָ, ה' ירחם, אַ משונה'דיקע באַשעפֿעניש מיט דרײַ פֿיס, און זיי האָבן געזאָגט אַז ס'איז בעסער דאָס אַראָפּצונעמען און שוואַנגער ווערן אויף פֿון ס'נײַס. האָט רבי בן ציון אָנגעהויבן לאַכן און איר געזאָגט: פֿאַרוואָס דרײַ? פֿיר! אַז מע לייגט שוין צו - זאָל מען צולייגן. און טאַקע אַזוי, זי האָט געבוירן צווילינג. פֿיר פֿיס! און וויפֿל מאָל האָבן זיי שוין געזאָגט אַז ס'וועט געבוירן ווערן אַזוי און אַזוי, און די ווירקלעכקייט האָט זיי געפּאַטשט אין פּנים. נישט דו באַשטימסט און נישט דו ווייסט.
און ווײַטער רעכענען חז"ל אויס: קיין מענטש ווייסט נישט דעם טאָג פֿון דער מיתה, ווי ס'שטייט "לֹא יֵדַע הָאָדָם אֶת עִתּוֹ" - און אַפֿילו דוד המלך האָט געבעטן צו וויסן און מע האָט אים נישט געלאָזט וויסן. קיין מענטש ווייסט נישט דעם טאָג פֿון דער נחמה, ווי עס שטייט "כִּי יוֹם נָקָם בְּלִבִּי" - עס ליגט באַהאַלטן אינעם האַרצן פֿונעם אויבערשטן און קיינער ווייסט עס נישט. קיין מענטש ווייסט נישט דעם עומק הדין, ווי ס'שטייט "כִּי הַמִּשְׁפָּט לֵאלֹהִים הוּא" - דער הקב"ה משפּט יעדן מענטש לויט זײַנע מעשׂים, לויט זײַנע כּוחות און הכנות, בדקדוק גמור, און ווער קען דען פֿאַרשטיין דעם דאָזיקן עומק הדין? און קיין מענטש ווייסט נישט וואָס עס ליגט אינעם האַרץ פֿון יענעם, ווי עס שטייט "אֲנִי ה' חֹקֵר לֵב בֹּחֵן כְּלָיוֹת", און עס שטייט אַז אַפֿילו די מלאכים ווייסן נישט. באמת זענען נאָר דאָ צוויי וואָס ווייסן וואָס ס'איז אינעם האַרצן פֿונעם מענטש: דער הקדוש ברוך הוא און די פֿרוי פֿונעם מענטש. ס'איז טאַקע פֿאַראַן אַ קליינער חילוק צווישן די ידיעות, אָבער די פֿרוי ווייסט מיט זיכערקייט וואָס ליגט דיר אויפֿן האַרצן.
"במה ישתכר" - קיין מענטש ווייסט נישט פֿון וואַנען זײַן פּרנסה וועט קומען
נאָך איינס פֿון די פֿאַרהוילענע זאַכן: במה ישתכר. קיין מענטש ווייסט נישט פֿון וואַנען ער וועט האָבן זײַן חיונה, ווי עס שטייט "כִּי מַתַּת אֱלֹהִים הִיא". ווי ריכטיק זענען די דאָזיקע ווערטער! אַ מענטש איז זיכער אַז ער לייגט אַרײַן זײַנע כּוחות אין אַ געוויסער זאַך, און פֿלוצלינג קומט דער גאַנצער ריוח פֿון אַ גאָר אַנדער אָרט.
מ'האָט דערציילט וועגן אַ ייִד אַן אינוועסטמענט־יועץ, ער גייט אָן אַ קאַפּל, און ווער עס האָט זיך געטראָפֿן מיט אים עטלעכע מאָל האָט באַמערקט: ער איז אַ מענטש מיט אַן אומגלויבלעכן בטחון. בײַ יעדער פֿאַרזאַמלונג לייגט ער אַרײַן אינעם קליענט און זאָגט אים: זאָלסט וויסן, וואָס דו טוסט וועט גאָרנישט ענדערן, דו מוזסט מאַכן דײַן השתדלות, אָבער וואָס ס'איז פֿאַרשריבן פֿון הימל - דאָס וועסטו באַקומען. יענער יועץ זיצט אין עטלעכע פֿירמעס, אין איינער האָט ער אַ האַנט, אין דער צווייטער פּראָצענטן, דאָרט איז ער אַ יועץ. און ער האָט דערציילט: איך האָב אַמאָל געהאַט אַן "פֿאַרזיכערטע" געשעפֿט - פֿאַרזיכערט הייסט הונדערט פּראָצענט ריוח. ביזן הײַנטיקן טאָג האָב איך פֿאַרקויפֿט דרײַ דירות צו דעקן דעם פֿאַל פֿון יענעם געשעפֿט. דרײַ דירות! און ער האָט אים געזאָגט: זאָלסט פֿאַרשטיין, גאָרנישט איז בײַ דיר פֿאַרזיכערט. מע זאָגט דיר: ס'איז הונדערט פּראָצענט, ס'איז דאָ ערבות'ן, ס'איז דאָ גאַראַנטיעס - ס'איז גאָרנישט זיכער. דער מענטש ווייסט נישט פֿון וואָס ער וועט פֿאַרדינען.
גדול הנהנה מיגיע כפיו יותר מירא שמים
פֿאַרוואָס האָבן חז"ל געזאָגט "גדול הנהנה מיגיע כפיו יותר מירא שמים"? ווײַל בײַם ירא שמים איז די אמונה און די ידיעה אַז אַלץ איז פֿון אים יתברך אין דער טעאָריע, בעת בײַם נהנה מיגיע כפיו איז דאָס בפועל ממש. ער לייגט אַרײַן כּוחות אין אַ געוויסן אָרט און איז זיכער אַז דער דאָזיקער מכרז איז שוין אין זײַן קעשענע, און נאָך אַלע השקעות האָט ער נישט באַקומען דעם מכרז. און פֿאַרקערט, פֿון אַן אָרט וואָס ער האָט גאָרנישט פּלאַנירט, וואָס איז געקומען בדרך אגב, ווײַל יענער האָט בטעות געזען זײַן אַרבעט און ער האָט זיך אַפֿילו נישט געוואָנדן צו אים - פֿון דאָרט האָט ער געמאַכט אַ גרויסן רווח. ווער לעבט דאָס איבער באמת? דער נהנה מיגיע כפיו. ער לעבט דאָס, פֿילט דאָס און זעט מיט די אייגענע אויגן אַז נישט דײַן השתדלות איז די וואָס גיט פּרנסה און נישט דײַן כּוח. דאָס איז "במה ישתכר - מתת אלוהים היא". ווער קען דען וויסן פֿון וועלכער פּונקט און פֿון וועלכן אָרט ס'וועט אים קומען זײַן פּרנסה?
דער משל פון די פיש
א משל און א דוגמא צו דער זאך זעט מען ביי די פיש. די גרויסע פיש יאגן זיך נאך די קליינע כדי זיי צו כאפן. בדרך הטבע וואלט מען געדארפט געפינען דעם גערודפ'טן פיש אינעווייניג אינעם גרויסן פיש ווען זיין קאפ איז קעגן יענעמ'ס קאפ און זיין עק קעגן זיין עק, ווייל ער איז דאך אים נאכגעלאפן און אים איינגעשלונגען פון אונטן. למעשה אבער געפינט מען אז דער קאפ פונעם פארשלונגענעם פיש איז פארקערט, געוואנדן צום עק פונעם גרויסן פיש. וואס זאגט דאס? אז די וואס דו ביסט נאכגעלאפן זענען נישט בהכרח די וואס דו האסט געכאפט. נאר די וואס מן השמים האט מען דיר צוגעגרייט, וואס זענען געקומען פון פארענט און מען האט זיי דיר אריינגעשטופט אין מויל אריין - דאס זענען די פיש וואס דו באקומסט. דאס לערנט אונז אז קיין מענטש ווייסט נישט פון וואס ער וועט פארדינען, און מען דארף גלייבן אין הקדוש ברוך הוא און בטחון האבן אין אים.
ווער עס לאזט איבער די תורה - וואס קומט אים דערפון ארויס
מען קען דאס כסדר זען אויף אן ערשטוינענדן אופן: אויב מען קוקט זיך צו צו די וואס האבן איבערגעלאזט די עולם הישיבות - בחורים וואס זייער כח הסבל האט געקלאפט, שוין אין ישיבה קטנה אדער אינדערמיט פון ישיבה גדולה, און זענען אוועק ארבעטן. מען וואלט דאך געמיינט: דו האסט שוין אנגעהויבן א צען יאר פאר דיינע חברים וואס וועלן נאך זיצן אין כולל, דו וועסט זיכער זיין מסודר! אבער למעשה קען מען אויפ'ן ארט ברענגען צוואנציק דוגמאות פון אזעלכע מענטשן: ערשטנס, א גרויסער חלק פון זיי זענען, רחמנא ליצלן, געשעדיגט געווארן בגוף, ממש פיזישע פגיעות, און ס'איז באקאנט עטליכע אזעלכע פעלער. אט אין די לעצטע צוויי חדשים איז געווען א בחור פון אלעד, אלט צוואנציק יאר, וואס האט איבערגעלאזט די ישיבה און געארבעט מיט זיין פאטער אין בעטאן, און א דאך איז אראפגעפאלן אויף אים, ה' יצילנו. א מענטש וואס לאזט איבער די תורה - דאס איז א גרויסע סכנה, און ס'איז פאראן אן א שיעור אזעלכע מעשיות, און יעדעס מאל קומען צו נאך און נאך.
און אפילו ווען עס איז נישטא קיין שווערע פגיעה פון מידת הדין, זאל מען זיך נאר נאכפרעגן ביי עניני פרנסה: מען זעט אים ביי די דרייסיג, פערציג יאר - ער איז נאך אלץ נישט מסודר מיט א דירה, נישט מסודר מיט דער פרוי און קינדער, נישט מסודר אין טויזנט און איין ענינים. בעת וואס דער אברך וואס האט געלערנט בתמימות און נישט געזוכט קיין געלט - ברוך ה', זיין ווייב האט א גוטע פרנסה, ער האט א דירה, און ער פירט קינדער אונטער דער חופה. ווי אזוי? אויף וואספארא אופן? עס איז נישטא קיין הסבר. מען דארף וויסן: א מענטש ווייסט נישט פון וואס ער וועט פארדינען. ווען א מענטש איז צוגעקלעבט צום באשעפער, זעט מען סייעתא דשמיא. און ווער עס טראכט "איך וועל איבערלאזן די תורה כדי צו פארדינען" - זאל מען זען וואס ס'וועט אים אויסקומען דערפון. אסאך זאגן: ווען איך בין געווען אן אברך בין איך געווען מסודר, בין איך ארויס ארבעטן און פלוצלינג איז דא א מינוס, דא הוצאות און דארט הוצאות.
ביי יעדער געלעגנהייט קען מען הערן נאך א מענטש וואס דערציילט: איך האב א שכן מיט פינף קינדער - פיר אברכים און איינער וואס האט נישט געלערנט, און ער איז דער וואס האט די גאנצע צייט געארבעט. די אברכים זענען מסודר, זיי האבן דירות, פאר זייערע קינדער האבן זיי שוין געקויפט דירות, און דער וואס האט געארבעט איז מיט גארנישט מסודר. וואס איז דער הסבר? קיין מענטש ווייסט נישט פון וואס ער וועט פארדינען. האט הקדוש ברוך הוא געזאגט: פארלאז דיך אויף מיר, איך וועל דיר מסדר זיין אויפ'ן בעסטן אופן. "לא ראיתי צדיק נעזב וזרעו מבקש לחם", ווי עס שטייט "מתת אלהים היא".
און אויף מלכות הרשעה - "כי יום נקם בלבי"
און נאך פון די פארבארגענע זאכן: מלכות הרשעה, וואס קיין מענטש ווייסט נישט ווען איר ענדע וועט זיין, ווי עס שטייט "כי יום נקם בלבי" - דער יום הנקם איז פארבארגן אין הארץ פונעם אויבערשטן. ווען שוין? אין מיין הארץ. קיינער פון אונז ווייסט נישט.
און וויבאלד א מענטש ווייסט נישט די מעשה אלקים, זאגט די פסיקתא זוטרתא: ער זאל נישט אפהיטן דעם ווינט און נישט קוקן אויף די וואלקנס - ווי די ווערטער פונעם פריערדיגן פסוק:
שֹׁמֵר רוּחַ לֹא יִזְרָע, וְרֹאֶה בֶעָבִים לֹא יִקְצוֹר׃ - דער וואס גיט אכטונג אויפ'ן ווינט וועט נישט זייען, און דער וואס קוקט אויף די וואלקנס וועט נישט שניידן.
א מענטש זוכט כל-מיני נאטירלעכע סיבות: ס'איז דא א ווינט, ס'איז נישטא קיין ווינט, מען ווארט און מען קוקט ארויס אויף נאטירלעכע זאכן. און וואס ווייסטו פון דעם אלעם? צי ווייסטו דען די מעשה אלקים? מען האט דאך יעצט אויסגערעכנט עטליכע זאכן וואס דו ווייסט נישט. נאר וואס דען? האב בטחון אין אים און טו דאס דייניגע. ווארט נישט אויפ'ן מאמענט און אויף א שעת הכושר ווען דו זאלסט פונקט האנדלען, ווייל דערמיט פארלאזטו זיך אויף דיין אייגענעם כח. דער וואס גיט אכטונג אויפ'ן ווינט וועט נישט זייען, און דער וואס ווארט אויף די וואלקנס וועט נישט שניידן. האב בטחון אינעם אויבערשטן, ווארום דו ווייסט דאך נישט דעם סדר היום און די שעות פונעם רבונו של עולם, אויף וואספארא אופן ער פירט זיין וועלט און ווען דער ריכטיגער זמן איז צוגעגרייט.
"כעצמים בבטן המלאה" - צוויי פארבארגענע ידיעות
"כעצמים בבטן המלאה" - אזוי ווי זאכן וואס זענען פארמאכט און פארבארגן אין דער פולער בויך: כאטש דער בויך שטעכט ארויס אויסנווייניג, ווייסטו נישט וואס עס טוט זיך אינעווייניג. אזוי אויך ווייסטו נישט דעם וועג פונעם ווינט. די כוונה פונעם פארגלייך איז אז די ידיעה פון ביידע זאכן איז אייניג - נישט דאס איז דיר אפן און נישט יענץ. אמאל ווארט א מענטש אז דער ווינט זאל קומען און ער קומט נישט, דער ווינט גייט צו אן אנדער לאנד. אמאל ווארט מען אויף רעגן, און די וועטער-זאגער זאגן דיר אז לויט דער סינאפטישער מאפע וועט די מאס רעגן היי יאר זיין אזוי און אזוי, און פלוצלונג פרעגסטו: וואו איז דער רעגן וואס איר האט צוגעזאגט? אין ירדן. עס זענען געווען וואלקנס, אבער צי האט ער געקענט וויסן אז מען וועט זיי נעמען נאך פיר קילאמעטער ווייטער? האסטו זיי דען אפגעשטעלט? אלעס גייט ווייטער. דו ווייסט נישט וואס איז דער וועג פונעם ווינט, פונקט ווי דו ווייסט נישט וועגן די ביינער אינעם פולן בויך.
זאגט רש"י: דער דאזיגער לשון איז ווי דער לשון פון "כגן ה' כארץ מצרים", "כשפחה כגבירתה", "כקונה כמוכר". אין די דאזיגע פארגלייכן זאלסטו נישט מיינען אז עס איז דא א קבועים'דיגער סדר: אמאל פארגלייכט דער פסוק דאס פריערדיגע צום שפעטערדיגן, און אמאל דאס שפעטערדיגע צום פריערדיגן. "כשפחה כגבירתה" - מען קען טייטשן אז די שפחה איז ווי איר גבירה, און מען קען טייטשן אז די גבירה איז ווי די שפחה. אמאל איז דער משל דער ערשטער און דער נמשל דער לעצטער, און אמאל פארקערט. אזוי אויך דא: דער כתוב לערנט דיר אויס איבער דער ידיעה פונעם ווינט פון דער ידיעה פונעם בויך - פונקט ווי דו ווייסט נישט וואס עס איז אינעם בויך, אזוי ווייסטו נישט וואס עס איז אינעם ווינט.
גזירות המקום אויף עניות און אויף עשירות
און רש"י גייט ווייטער: אזוי אויך ווייסטו נישט די גזירות פונעם מקום לענין עניות און עשירות, זיי זענען פארבארגן פון דיר. און יעדער וואס טוט זיך מתבונן זיין זעט אז דאס איז באמת פון די פארבארגענע זאכן. עס איז נישט פאראן קיין שום געשעפט אויף דער וועלט, חוץ אפשר צו זיין א חבר כנסת, וואס מען קען זאגן אויף דעם מיט זיכערקייט אז מען פארדינט דערין. אין יעדן ביזנעס וועסטו טרעפן אזעלכע וואס פארדינען און מאכן הויפנס געלט, אזעלכע וואס טרעטן אויפן ארט, און אזעלכע וואס פאלן און שטרויכלען זיך און מאכן צו. עס איז נישט פאראן קיין שום שטח וואס מען קען קובע זיין "דא פארדינט מען". ווער פארדינט? הקדוש ברוך הוא איז דער וואס פארדינט, און ער איז מרויח דיינע מזונות.
"דער מענטש געווינט, נישט דער בילעט"
אמאל איז א מענטש געקומען פרעגן רבי חיים קנייבסקי וועגן א לאטערי בילעט: צי איז דאס א חלק פון השתדלות? האט ער אים געזאגט: אין שטוב האט מען נישט געהאלטן דערפון - זיין פאטער דער סטייפלער האט נישט געהאלטן דערפון, און ער פלעגט זאגן אז מען פרעגט נישט אין גורלות. אגב, דאס איז א שאלה בלויז פאר אשכנזים און נישט פאר ספרדים, ווייל פאר אשכנזים מצד דער הלכה איז דאס מותר, בעת פאר ספרדים איז דא אין דעם א פראבלעם פון אסמכתא. דאס איז א מחלוקת הפוסקים: צי מען האט מורא פאר אסמכתא, דאס הייסט אז א מענטש פארלאזט זיך אין זיין דעת אז ער וועט געווינען, און אויב ער געווינט נישט - איז דאס וואס מען האט צוגענומען פון אים בגדר גזל, אדער אפשר נעמט א מענטש אויך אין באטראכט אז ער קען פארלירן און דערפאר איז ער גומר ומקנה. דער דעת פון מרן דער שולחן ערוך איז אז דאס איז אן אסמכתא. קומט אויס אז פאר ספרדים איז דאס פונקט ווי צו פרעגן "צי איז דא אן ענין צו מאכן השתדלות און גנב'ענען, צי איז דאס א חלק פון מיין השתדלות?" - א זאך וואס איז קעגן דער הלכה איז נישט קיין השתדלות. און מען זאגט: וואס איז דיר בעסער, אויסצופילן א לאטא צעטל אדער נישט צו עסן קטניות פסח? פאר אשכנזים איז כאטש דא א מקום צו פרעגן, אפשר אנצופילן איין שורה, אפילו נישט קיין פיר שורות.
און ביי יענער געלעגנהייט האט ער דערציילט א מעשה שהיה: א מענטש האט געזען אז זיין חבר האט א בילעט וואס ער האט באקומען דערויף א ברכה, און ער האט זיך געטוישט מיט אים דעם בילעט. צום סוף האט דער חבר געווינען און נישט ער. איז ער געקומען פרעגן דעם רב: אפשר מן הדין באלאנגט דער געווינס צו מיר, ווייל דער בילעט איז דאך באמת געווען מיינער, און עס קומט אויס אז יענער האט געווינען מיט א בילעט וואס איז נישט זיינער? הרצחת וגם ירשת - ווען דו וואלסט געווינען, וואלסטו דאך נישט געהאט קיין שאלות, אלעס וואלט געווען אינגאנצן קלאר. אבער אז יענער געווינט, פלוצלונג זענען דא שאלות. האט ער אים געענטפערט לויטן יסוד פונעם חזון איש: דער מענטש געווינט, נישט דער בילעט געווינט. אויפן מענטש איז נגזר געווארן ער זאל געווינען, צי אויפן בילעט איז דען נגזר געווארן? אפילו ווען דו וואלסט אים געגעבן אנשטאט א בילעט א קארטאפל - איז אויף אים נגזר געווארן ער זאל געווינען.
און אזוי פלעגט דאס דער חזון איש ארויסברענגען: מענטשן פאלן, נישט עראפלאנען פאלן. מען זאגט "עס איז געפאלן אן עראפלאן און פונקט איז ער געווען דארט" - עס איז נישטא קיין "פונקט געווען דארט". ער איז געפאלן, אינעווייניג אין אן עראפלאן. דער משפט אין הימל איז אויף יעדן מענטש באזונדער, מען משפט'ט נישט דעם עראפלאן. צי איז דען דא ראש השנה א דין אויפן עראפלאן? דער דין איז אויפן מענטש, וואס עס וועט זיין מיט אים. עס איז נגזר געווארן אויף אים אז אין א געוויסן טאג און אין א געוויסער שעה זאל ער שטארבן, און לעומת זה אויף א צווייטן מענטש איז נגזר געווארן אז אין א געוויסן טאג און אין א געוויסער שעה זאל ער געווינען - און עס מאכט נישט אויס מיט וועלכן בילעט.
האלט זיך נישט צוריק פון חסד
פון דא קומט די מסקנא, זאגט רש"י: האלט זיך נישט צוריק פון חסד צוליב א חשש טאמער וועלן דיינע פארמעגנס פעלערן און דו וועסט ווערן אן ארעמאן. "איך וועל געבן פאר דעם און אויך פאר יענעם - און וואס וועט בלייבן פאר מיר?" "איך וועל נישט עוסק זיין אין תורה און איך וועל זיך נישט בטל'ן פון מיין מלאכה - וואס, נאך א שיעור און נאך א שיעור, און וואס איז מיט פרנסה? פון וואו וועל איך עסן?" "איך וועל נישט חתונה האבן כדי איך זאל נישט האבן קיין קינדער און קיין הוצאות". עס זענען היינט דא אסאך מענטשן וואס דאס איז א חלק פון זייער חשבון: ער הייראט נישט, און ער זאגט דיר אז די חתונה איז א גרויסע הוצאה, און נאכדעם אויסצוהאלטן א פרוי און אויסצוהאלטן קינדער, און שפעטער איז דער טאטע ווי א כספומט - טאטע געב מיר, טאטע קויף מיר. ווידער ווען ער לעבט אלס איינציגער מענטש זענען זיינע הוצאות קנאפ, און אלעס וואס ער דארף קויפט ער מיט אביסל געלט. רחמנא ליצלן, ביז וואו דער שיבוש דערגרייכט.
און עניות מיט עשירות זענען דאך מאת ה', און די גמרא זאגט: תינוק בא - פיתו עימו. ער קומט מיט זיין ברויט אין דער האנט. וואס זארגסטו? צי פרענסטו אים דען? הקדוש ברוך הוא האט אים געברענגט אויף דער וועלט, וועט ער דען נישט זארגן פאר אים? ער האט אים געברענגט, און ער וועט זארגן סיי פאר אים און סיי פאר דיר. דערפאר זאל א מענטש נישט מאכן קיין חשבונות "אזוי לוינט זיך נישט, דאס זענען הוצאות". געב צדקה, טו וואס דו ביסט מחויב, לערן תורה, און זארג נישט טאמער וועסטו צוליב דעם ווערן אן ארעמאן. און ווער עס פרעגט "אויב עס איז נגזר געווארן אויף מיר, וויאזוי וועט מען מיר עס ברענגען?" - קען מען אים ענטפערן: גוט אז דו זארגסט זיך פארן רבונו של עולם און טרעפסט פאר אים לעזונגען. "אוודאי איז נגזר געווארן אויף מיר, נאר דו ווייסט נישט וויאזוי מיר צו געבן, קום איך וועל דיר העלפן". גוט אז עס איז דא ווער עס העלפט דעם רבונו של עולם.
דער ביאור פון רש"ר הירש: די שינויים אינעם וועטער און דער מהות פונעם וולד
דער רש"ר הירש זצ"ל דערקלערט, אז "דרך הרוח" מיינט די שינויים און איבערקערענישן פונעם וועטער: רעגן, שניי, קעלט און היץ. הגם דאס זענען זאכן וואס קומען פאר יעדן יאר, ווער קען דען פאראויסזען און וויסן וואס פאר א יאר דאס וועט זיין - א טרוקענע צי א רעגנדיגע? וויפיל מאל הערט מען פון די וועטער-זאגער אז דאס יאר וועט זיין אזוי, און מען זעט פונקט דאס פארקערטע. פאראיאר האבן זיי פאראויסגעזאגט אז ס'וועט נישט זיין קיין רעגנדיג יאר, און ס'איז געווען א גאר רעגנדיג יאר, יארן לאנג איז נישט געווען אזוינס. העכסטנס קענען זיי פאראויסזען פיר טעג ביז א וואך פאראויס, און דאס אויך נישט פונקטליך. און דו וועסט דען וויסן וואס ס'וועט זיין דאס גאנצע יאר? דו ווייסט נישט דעם דרך הרוח, הגם די סדרים זענען קבוע - ווען עס וועלן קומען און ווען עס וועלן זיך אויפהערן די רעגנס און דער שניי.
און אזוי אויך "כעצמים בבטן המלאה": כאטש דו זעסט אז ס'איז דא א ולד אין איר בויך, קענסטו נישט וויסן זיין מהות און קוואליטעט. און אויב דו וועסט זאגן אז דער דאקטער האט אונטערגעזוכט און ס'איז א זכר - זייער שיין, יעצט זאג מיר וואס וועט זיין זיין שכל, צי ער וועט זיין א חכם אדער א טיפש. שטענדיג וועט זיך ארויסשטעלן אז דיין ידיעה איז באגרענעצט. און אזוי ווי דו קענסט נישט וויסן די צוויי זאכן, "ככה לא תדע את מעשה האלוהים אשר יעשה את הכל".
איין רינגל אין דער קייט
ווען דו קוקסט אריין אין א זאך און פרעגסט "פארוואס האט דער אויבערשטער דאס געטאן אויף אזא אופן?", זאלסטו וויסן אז דו קוקסט בלויז אויף איין קליין רינגל פון א ריזיגער קייט, און אויף דעם פרעגסטו א קשיא. מען האט דאס געמשל'ט צו א מענטש וואס פאר אים ליגט א גאנצער בויגן פאפיר מיט א קליין לאך דערין, און ער זעט דורכן לאך איין קלייניגקייט און האט קשיות דערויף. אדער ווי איינער וואס קוקט אדורך דעם לאך פונעם שלאס - אמאל זענען געווען אזעלכע שלעסער וואס מען האט געקענט דורכקוקן דורך זיי - און ער זעט איין פרט און פרעגט דערויף. האסטו דען געזען דאס גאנצע בילד אז דו פרעגסט? זע דאס גאנצע בילד - און דו וועסט פארשטיין אלעס וואס טוט זיך. און דאס איז דער באקאנטער משל פונעם חפץ חיים זצ"ל איבער דעם מענטש וואס איז געקומען צו גאסט אין בית הכנסת און געזען דעם גבאי טיילן עליות אן קיין שום שכל. דער מענטש אויף דער וועלט איז נאר בגדר א גאסט, און וואס ער זעט, זעט ער בלויז אויף איין רגע. און אז דאס וואס געפינט זיך אין דער פולער בויך, וואס לכאורה קען מען נאך יא פארשטיין, פארשטייסטו נישט - ווי אזוי דען וועסטו פארשטיין אינעם סוד כבשונו של בורא עולם, אין זאכן וואס זענען אפהענגיק אין דער טיפער מחשבה פונעם בורא ביזן סוף פונעם לאנגן קייט? צו דעם קענסטו דאך בשום אופן נישט צוקומען. טא אויב אזוי, פארוואס זוכסטו די זאכן, און נאך מער, האסט שאלות און קשיות אויפן ריבונו של עולם?
ביאור פונעם נפש החיים: א נידעריגער מעשה וואס געבערט א וואונדער
דער נפש החיים דערקלערט דעם משל אינעם פסוק אזוי: פונקט ווי דו קענסט נישט פארשטיין ווי אזוי פון אזא נידעריגן מעשה ווי א זיווג פון זכר ונקבה ווערט באשאפן א וואונדערליכע בריאה, פול מיט רוחניות'דיגן שכל, וואס קען משיג זיין השגות עליונות - אזוי אויך קענסטו נישט משיג זיין מעשה אלוקים. און מיר זענען דאך נישט קיין גוים: מיר ווייסן אז משה רבנו איז געבוירן געווארן פונעם עיבור פון עמרם און יוכבד, און קיינער פון אונז טראכט נישט אז א רוח אדער אנדערע שטותים והבלים זענען דא געווען שותפים. פון א פשוט'ן זיווג ווערט באשאפן א טייערע נפש וואס איז משיג געהויבענע און וואונדערליכע ענינים.
און פון דעם קומט אויס דאס פארקערטע: וואונדער דיך נישט ווי אזוי אונזערע נידעריגע מעשים דא, א מגושמ'דיגע גשמיות'דיגע פעולה וואס א מענטש טוט אויף דער וועלט, באוועגט עולמות און פארריכט די עולמות העליונים. פאר אונז זעט עס אויס: וואס האב איך דען שוין געטאן, גענומען א צווייג און געשאקלט דערמיט? אבער אין אמת'ן האסטו דערמיט געשאקלט אלע אויבערשטע עולמות! טללים רעים, רוחות רעות - אלעס ווענדט זיך דערין. די תורה האט געזאגט "ולקחתם לכם ביום הראשון פרי עץ הדר כפות תמרים וענף עץ עבות", און דו שאקלסט דרום, מזרח, צפון, מערב - און דערמיט באוועגסטו עולמות. דער מענטש זעט דאס נישט, פילט דאס נישט, און באגרייפט דאס נישט.
און דער נפש החיים איז מדייק: "מעשה" באדייט א תיקון, ווי "ועשתה את ציפורניה" און "ועשה את שפמו" - דאס הייסט ער האט פארראכטן. "ככה לא תדע את מעשה האלוהים אשר יעשה את הכל" - דו קענסט נישט באגרייפן וויפל יעדער מעשה דיינער דא שאפט א תיקון אין די עולמות העליונים.
דער גוואלדיגער כוח פון א יידנס פעולה
ווען א מענטש וואלט נאר פארשטאנען דעם כוח און די מאכט פון יעדער פעולה דא, וואלט ער באגריפן אז מיט א שלעכטן הרהור ברענגט ער אריין א צלם אין היכל, און דאס איז נאך ערגער פון וואס טיטוס האט געטאן. פארוואס? ווייל וואס האט דען טיטוס געטאן? א גראבער פיזישער מעשה פון א גוי וואס איז אריין מיט א הונט אין קודש הקודשים - א הונט, וואס איז שוין געשען? אבער א ייד וואס גייט אריין אן דער פאסיגער און ריכטיגער הכנה - שטארבט ער תיכף ומיד. צו לערנען, אז ביי א ייד איז יעדער פעולה א געוואלדיגער כוח, און ביי א ייד חרוב'ט א שלעכטער הרהור אויבערשטע עולמות; בעת ביי א גוי, זאל ער טאן וואס ער וויל, אפילו גאר מיאוס'ע און נידעריגע מעשים - לאזט דאס נישט קיין שום רושם אין די עולמות העליונים.
און דער הסבר איז, אזוי ווי מ'לערנט אין ספר שערי קדושה (און ווער ס'איז מעוניין קען אויסהערן די שיעורים דערוועגן): דעם מענטשנ'ס נפש איז נאצל געווארן פון אלע עולמות העליונים, און פון יעדער וועלט האט ער באקומען א חלק און א ניצוץ. ממילא איז אונזער השפעה דא נישט אויף דער וועלט אליין, נאר זי שאפט השפעות אין אלע עולמות העליונים. און פונקט ווי דו פארשטייסט נישט ווי אזוי די אונטערשטע גשמיות'דיגע פעולות געבערן אזא וואונדערליכע זאך, א ולד וואס איז א חלק אלוה ממעל פול מיט רוחניות'דיגן שכל, אזוי אויך מוזסטו פארשטיין אז דעם מענטשנ'ס פעולה דא שאפט נאכפאלגן אין אלע עולמות העליונים.
לסיכום:
"כאשר אינך יודע מה דרך הרוח כעצמים בבטן המלאה" - צוויי זאכן זענען נאנט צו אונז, און דאך זענען זיי פארהוילן פון אונז: וואס עס טוט זיך אינעם בויך פון דער פרוי, און וואס ס'איז דער וועג פונעם ווינט. און פון דעם לערנט שלמה המלך א קל וחומר: "ככה לא תדע את מעשה האלוהים אשר יעשה את הכל" - אזוי קענסטו נישט וויסן די מעשים פונעם אייבערשטן וואס טוט אלעס. קיין מענטש ווייסט נישט וואס ס'איז אינעם עיבור פון א פרוי, ווען ס'איז דער יום המיתה, ווען ס'איז דער יום הנחמה, וואס ס'איז דער עומק הדין, וואס ס'איז אין הארץ פון זיין חבר, ווען עס קומט דער קץ פון מלכות הרשעה, און מיט וואס מען וועט פארדינען פרנסה. פרנסה איז א מתת אלקים, און דער מענטש איז זוכה, נישט דער כרטיס. דער מסקנא פון די זאכן איז נישט צו ווערן פאראליזירט, נאר פונקט פארקערט: היט נישט אויפן ווינט און קוק נישט אויף די וואלקנס; האלט זיך נישט צוריק פון חסד, פון תורה און פון אויפשטעלן א משפחה צוליב חשבונות, נאר בטח בה' ועשה. און זאלסט וויסן, אז יעדע קליינע פעולה דיינע דא אונטן, וואס דו זעסט נישט און שפירסט נישט, שאקלט אויף גאנצע וועלטן אויבן.