ביים סוף פון קאפיטל י' שטעלט שלמה המלך אוועק צוויי בילדער איינס קעגן דאס אנדערע: א לאנד וואס איר קעניג איז א נער, און א לאנד וואס איר קעניג איז א בן חורין. ווי מיר וועלן זען, אחוץ דעם פשוט'ן פשט אין מלכות און אין הנהגה פון א מלוכה, ליגט דא א וואונדערליכער משל פאר'ן מענטש אליין - צו דער פראגע ווער עס קעניגט אין דער קליינער מדינה וואס הייסט דער גוף פונעם מענטש, און ווער באדינט וועמען.
אִי לָךְ אֶרֶץ שֶׁמַּלְכֵּךְ נָעַר וְשָׂרַיִךְ בַּבֹּקֶר יֹאכֵלוּ׃ - וויי צו דיר, לאנד, וואס דיין קעניג איז א נער, און דיינע שרים עסן שוין אינדערפרי.
די פסיקתא זוטרתא ערקלערט: "מלכך נער" - ער פארנעמט זיך נישט מיט ישובו של עולם. ווען מען וויל זאגן אויף עמעצן אז ער איז א חסר דעת, זאגט מען אויף אים "נער". "נער" דא מיינט נישט בהכרח א באשרייבונג פון יארן אדער עלטער, נאר א באשרייבונג פון התנהגות: א מענטש וואס פירט זיך אויף מיט קינדישקייט און קלות ראש.
א גוי'אישער שרייבער האט אמאל געזאגט א שארף ווארט איבער דעם: ווען איך בין געווען זעכצן יאר אלט האב איך זיך געשעמט צו שטיין לעבן מיין טאטן, מען זאל נישט וויסן אז איך בין דער זון פון דעם נאַר; און ווען איך בין אנגעקומען צו צוויי און צוואנציג יאר, בין איך געווען איבערראשט צו זען וויפיל חכמה מיין פאטער האט זיך איינגעשאפט אין די זעקס יאר. פארשטייט זיך אז נישט דער פאטער האט זיך פלוצלונג אנטוויקלט צווישן זעכצן און צוויי און צוואנציג, נאר דער זון האט איינגעזען אז זיין פאטער איז קלוג. ביי די זעכצן יאר איז ער געווען זיכער אז די וועלט געהערט פאר די יונגע און ער איז דער גרויסער מבין. ווען ער איז אביסל עלטער געווארן, האט ער פארשטאנען אז זיין פאטער איז אסאך קלוגער פון אים, און ממילא אין דער יונגער עלטער איז ער אליין געווען דער נאַר.
אזוי האבן מיר געזען ביי רחבעם בן שלמה, וואס האט אפגעלאזט די עצת הזקנים און האט אויסגעוועלט די עצת הילדים, און סוף כל סוף איז זיין מלכות צעטיילט געווארן. די זקנים האבן אים געזאגט: זאג זיי אז דו ביסט אן עבד פאר זיי, וואס זיי בעטן נאר, און שפעטער וועסטו טון וואס דו ווילסט. דאס איז דער דרך פון פאליטיק אין אלע דורות: פאר די בחירות שרייען די ווענט צו דיר "שטימט פאר יענעם", און נאך די בחירות שרייסטו צו די ווענט. אבער די נערים האבן אים געזאגט: גיב נישט נאך, אויב דו וועסט זיי נישט געבן א האמער פון פופציג קילא אין קאפ גלייך פון אנפאנג וועט עס נישט גיין - "אָבִי יִסַּר אֶתְכֶם בַּשּׁוֹטִים וַאֲנִי אֲיַסֵּר אֶתְכֶם בָּעַקְרַבִּים". דאס איז אן עצת שוטים, אן עצת נערים. "אי לך ארץ שמלכך נער" - אז ער איז א נער און ער הערט זיך צו צו דער עצה פון די נערים.
און פון דא האבן חכמים אויך געלערנט א הלכה למעשה. תניא: ביז ווען זיצט מען אין בית דין צו משפט'ן? אמר רב ששת: ביז דער צייט פון דער סעודה. ואמר רב חמא, וואס איז דער פסוק אויף דעם? דכתיב "אִי לָךְ אֶרֶץ שֶׁמַּלְכֵּךְ נָעַר וְשָׂרַיִךְ בַּבֹּקֶר יֹאכֵלוּ".
אַשְׁרֵיךְ אֶרֶץ שֶׁמַּלְכֵּךְ בֶּן חוֹרִים וְשָׂרַיִךְ בָּעֵת יֹאכֵלוּ בִּגְבוּרָה וְלֹא בַשְּׁתִי׃ - וואויל איז דיר, לאנד, וואס דיין קעניג איז א בן חורין, און דיינע שרים עסן אין דער ריכטיגער צייט, מיט גבורה און נישט מיט קיין הוללות פון טרינקען.
די גמרא אין מסכת שבת דרש'נט: "בגבורה" - מיט דער גבורה של תורה, "ולא בשתי" - און נישט מיט שתיה פון וויין. זיי פלעגן עסן אין דער צייט וואס איז ראוי צו עסן, און ערשט נאך דער גבורה פון דער תורה, נאכדעם וואס מען האט גע'משפט א דין תורה. מען הייבט נישט אן דעם טאג מיט א סעודה. און מען רעדט דא פון אן אמת'ער סעודה, נישט פון א קליינער פת שחרית: מען מאכט נישט קיין סעודות קודם, נאר קודם כל פירט מען דורך דעם דין, קודם כל לערנט מען תורה.
דער מדרש ברענגט ווייטער: רבי אלעאי האט געזאגט, אין דער שעה וואס שלמה האט געזאגט "קחו לי חרב... גזרו את הילד החי", האבן זיין בית דין אנגעהויבן זאגן "אי לך ארץ שמלכך נער". און מען דארף פארשטיין דאס גאנצע בילד: שלמה איז געווארן קעניג אין עלטער פון צוועלף יאר. פאר אים זיצן עלטערע, געאיבטע דיינים, אפשר אכציג-יעריגע אידן, און זיי זעען ווי דאס יונגל גייט ארויף אויפ'ן טראן. און וואס איז דער ערשטער דין וואס ער פסק'נט? מען זאל נעמען דאס קינד און עס צעשניידן! האבן זיי געזאגט: איז דען נישט גענוג אז איין קינד איז געשטארבן, אז ער באפעלט מען זאל אויך צעשניידן דאס צווייטע? וואו איז דער שכל פון דעם יונגל? אבער ווי נאר ער האט געזאגט "תנו לה את הילד החי והמת לא תמיתוהו", און עס איז ארויסגעגאנגען א בת קול און געזאגט "היא אמו", האבן זיי אנגעהויבן זאגן: "אשריך ארץ שמלכך בן חורים".
און מיר האבן שוין מסביר געווען אויפ'ן ארט אז דער מהלך פון שלמה איז געווען גאר קלוג און אויסגערעכנט. שלמה האט פון פאראויס געוואוסט וואס דער דין איז - פון די טענות פון די פרויען, לויט'ן סדר הקדימה פון זייערע ווערטער, האט ער פארשטאנען ווער עס זאגט דעם אמת. נאר ער האט געהאט מורא: אויב ער וועט פסק'ענען קלאר לויט זיין וויסן, וועט דער פסק טאקע זיין ריכטיג אבער עס וועט נישט איבערצייגן. דערפאר האט ער עס געטוהן אויף אזא אופן אז יעדער זאל ווערן איבערגעצייגט. ער האט געזאגט "גזרו", און גלייך האט די ריכטיגע מוטער געזאגט: דאס קינד איז מיר ליב, איך בין גרייט עס זאל לעבן אפילו נישט ביי מיר, אבי עס זאל בלייבן ביים לעבן. דעמאלט איז פאר יעדן געווארן קלאר ווער די מוטער איז. זיין בית דין האט געזען ווי אמת עס איז "אשריך ארץ שמלכך בן חורים": א מלך וואס איז נישט אונטערגעווארפן אונטער דרוקן און פרעמדע כוחות, נאר ער איז פריי אין זיין דעת און פסק'נט לויט דער ריינער אמת.
דער מדרש גייט ווייטער: "ושריך בעת יאכלו" - אין דער צייט פון עולם הבא; "בגבורה ולא בשתי" - מיט איר גבורה און נישט מיט איר שוואכקייט (תשישות). דאס ווארט "שתי" קומט דא מלשון "תשי", אזוי ווי די אותיות וואס טוישן זיך - "צור ילדך תשי", און אזוי ווי כבש-כשב, שלמה-שמלה, להק-קהל און נאך. דאס הייסט: די גבורה פון תורה און נישט קיין שוואכקייט אין תורה, מען האט געזען ווי גרויס ער איז אין זיין תורה.
נאך זאגט דער מדרש: "אי לך ארץ שמלכך נער" - דאס מיינט מלכי ישראל, וואס ווי באקאנט זענען זיי כמעט אלע געווען רשעים אן קיין אויסנאם. "אשריך ארץ שמלכך בן חורים" - דאס זענען מלכי יהודה, וואס רוב פון זיי זענען געווען צדיקים און זענען געווען בבחינת בני חורין. "שריך בבוקר יאכלו" - דאס מיינט מלכי ישראל, וואס גלייך פון אינדערפרי זענען שוין געווען ביי זיי הילכיגע סעודות און חגיגות. "ושריך בעת יאכלו" - דאס זענען מלכי יהודה, וואס האבן געגעסן אין דער ריכטיגער צייט, אין דער צייט וואס פאסט פאר א סעודה, און האבן נישט געמאכט קיין שום מסיבות און חוליוקעס א גאנצן טאג. און רש"י טייטשט: "אי לך ארץ שמלכך נער" - אין דער צייט ווען דיין מלך און דיינע דיינים פירן זיך אויף מיט קינדישקייט (נערות), און דאס איז ענליך צו די ווערטער פון דער פסיקתא זוטרתא.
איידער מיר קומען צו צום ביאור פונעם אלשיך הקדוש, וועלן מיר מאכן אן הקדמה. מען האט געפרעגט הרב אלישיב: וויאזוי זאגן חז"ל "אין לך בן חורין אלא מי שעוסק בתורה", ווען די מציאות ווייזט לכאורה פונקט פארקערט? אזוי איז אויך דער בליק פונעם אלגעמיינעם עולם אויף שומרי מצוות: "אים איז אסור, ער איז דאך פרום" - כאילו פאר דעם וואס איז נישט פרום איז אלעס מותר. און אפילו מיר לאזן אין א זייט דעם פאלשן יסוד, איז דאך דער השגה אז די תורה בינדט צו דעם מענטש. אמאל פלעגט מען רופן די פרייע "חופשיים": ער איז פריי, ער קען טוהן וואס ער וויל, און דו נישט. און אדרבה, דער וואס לערנט תורה איז דאך אן עבד פיר און צוואנציג שעה; עס איז נישטא קיין איין רגע וואס די הלכה האט אים נישט וואס צו זאגן, סיי ווען ער גייט זיך מצרך זיין און סיי ווען ער שלאפט. אויב אזוי, ווי קען מען אים אנרופן א בן חורין?
האט זיי הרב אלישיב געענטפערט: וואס איז דער חילוק צווישן אן עבד און א בן חורין? אינעם סכום פונעם פארדינסט? עס קען גאנץ גוט זיין אז די ידיעות, די מומחיות און די הכנסות פון א בן חורין זענען פיל ווייניגער ווי פון אן עבד וואס ברענגט אריין הויפענס געלט. אין דער שווערקייט פון דער ארבעט? עס זענען דא בני חורין וואס ארבעטן פון אינדערפרי ביז דער נשמה גייט אויס, און עבדים וואס ארבעטן בלויז א קורצע צייט. נאר דער חילוק איז בלויז איינס: דער בן חורין לייגט אריין אין זיין אייגענעם טאש, און דער עבד לייגט אריין אין טאש פון זיין האר (אדון). דער בן חורין, אפילו ער האט פארדינט בלויז איין שקל - איז עס זיין שקל. דער עבד, אפילו ער האט פארדינט א מיליאן דאלאר - געהערט עס צו זיין האר.
ממילא, איז די פראגע נישט וויפיל דו ארבעטסט, וויפיל שכל דו פארמאגסט און וואס דיינע הכנסות זענען, נאר: צי בלייבט דאס ביי דיר, אדער גייט עס אריבער צו א צווייטן. און דער איינציגער וואס ארבעט און עס בלייבט ביי אים, איז דער וואס הארעוועט אין תורה און פירט אויס מצוות - ער איז דער איינציגער וואס לייגט אריין אין זיין אייגענעם טאש, דארט אויבן אין הימל, און קיינער קען דאס פון אים נישט צונעמען. לעומת זה, ווער עס איז אן עבד צו זיינע תאוות - וואס האט ער אויפגעטוהן? ער האט געקויפט נאך א נכס, ער איז געווארן א ביליאנער, א מולטי-מיליארדער, און ווי די שפראך פון רבנו בחיי: אלעס פאר דעם נעקסטן מאן פון זיין ווייב... "ועזבו לאחרים חילם". קומט אויס אז אלעס וואס א מענטש קויפט אין גשמיות'דיגע קנינים איז אן אויסדרוק פון עבדות, ווייל ער האט איינגעהאנדלט א זאך וואס בלייבט נישט ביי אים; און אלעס וואס ער קויפט אין רוחניות'דיגע קנינים, אפילו א ביסל, איז ער א בן חורין, ווייל ער האט קונה געווען א זאך פאר אייביג.
דער יסוד פון די דברים געפינט זיך אינעם אלשיך הקדוש אויף אונזער פסוק. ער פרעגט א קשיא: לכאורה איז "בן חורים" נישט דער היפוך פון "נער". דער היפוך פון א בן חורין איז אן עבד, און דער היפוך פון א נער איז א זקן - "מנער ועד זקן". אויב אזוי, פארוואס שטעלט שלמה א קעגנזאץ צווישן נער און בן חורים?
ערקלערט דער אלשיך: דאס ווארט "נער" האט עטליכע באדייטן, און איינע פון זיי איז א דינער (משרת). "יהושע בן נון נער" - און יהושע איז שוין דאך געווען צוויי און פערציג יאר אלט ביי יציאת מצרים, א גאנץ גרויס יונגל... נאר נער מיינט דא אין באדייט פון א משרת. און אזוי אויך "גיחזי נער אלישע", "ופורה נערו", און נאך פיל אזעלכע. און ווען א מענטש איז משועבד צום יצר הרע, איז ער זיין נער און משרת, ער טוט אלעס וואס יענער וויל - אן עבד צו זיינע תאוות. קעגנאיבער דעם, דער וואס איז משועבד צום יצר הטוב ווערט אנגערופן א בן חורין, ווייל ער איז נישט משועבד צו קיין שום זאך: "אין לך בן חורין אלא מי שעוסק בתורה", ער איז ריין פון יעדע תאווה, און גארנישט פארשקלאפט אים נישט.
ר' יעקב גלינסקי, וואס איז געווען באקאנט מיט א מפותח'דיגן חוש הומור, פלעגט דערציילן: אומעטום וואו איך האב דערציילט וויצן פלעגט מען לאכן. עס איז געווען בלויז איין מענטש וואס אפשר איין מאל איז מיר געלונגען ארויסצובאקומען פון אים א שמייכל, און איך האב זיך געשפירט גאר גוט - ר' חצקל לעווינשטיין, דער משגיח אין ישיבת פאנעוועזש. לכתחילה האט מיר דאס געארט, שפעטער האב איך פארשטאנען אז דאס קומט פונעם קעלמער חינוך. דער קעלמער חינוך לערנט: איך דארף נישט טון וואס יעדער טוט, און איך דארף נישט טון וואס מען ערווארט פון מיר צו טון; איך דארף טון דאס וואס איך דארף טון. לאכן ווייל יעדער לאכט - דאס איז נישט קעלם. קעלם איז "מה חובתי בעולמי". און אזוי ווי ס'איז אזוי, האט ער נישט געטאן קיין זאכן ווייל אנדערע טוען זיי, נאר וואס מען דארף טון. דאס איז אן עבד ה', און ער איז א בן חורין: ער ווערט נישט באאיינפלוסט פון קיין שום דרוק.
קען זיך עמיצער פארשטעלן סיי וועלכן דרוק וואס מען וואלט געקענט לייגן אויף הרב שטיינמאן כדי צו בייגן זיין מיינונג? סיי וועלכע סומע געלט? אפשר נאר א סכום פאר דער עולם התורה. איינמאל איז געקומען א גביר, מיט א שטיקל שיגעון, און געזאגט אז ער איז גרייט צו מנדב זיין א מיליאן דאלאר פאר דער עולם הישיבות בתנאי אז הרב שטיינמאן וועט אויסקריצן זיין נאמען אויף א גאלדענעם זייגער. מען האט זיך געשעמט אים אפילו איבערצוגעבן די רייד. ווען מען האט אים יא געזאגט, האט הרב שטיינמאן געענטפערט: איך קען נישט קריצן, אבער אויב ער איז גרייט צו געבן א נדבה - בין איך גרייט דאס צו טון. מען האט געברענגט א ספעציעלן מכשיר, מען האט מסביר געווען פאר'ן ראש ישיבה ווי אזוי עס ארבעט, און דער ראש ישיבה האט אויסגעקריצט זיין נאמען אויפ'ן זייגער, כדי דער גביר זאל געבן א מיליאן דאלאר פאר דער עולם הישיבות.
קומט אויס אז עס איז פאראן בלויז איין זאך וואס קען משכנע זיין: אויב עס איז דא דא עפעס להגדיל תורה. א צווייטער וואלט נישט מוחל געווען אויף זיין כבוד - "וואס, בין איך געווארן דיין גראווירער? גיי בעט דאס פון א מיניסטער אדער א חבר כנסת". הרב שטיינמאן האט אבער נישט געמאכט קיין שום חשבון: ס'איז דא דא עפעס פאר דער עולם התורה, בין איך גרייט זיך מבזה צו זיין, אז דער גדול הדור זאל קריצן אויף דיין זייגער, אבי דו זאלסט געבן געלט פאר די ישיבות. אבער צו טראכטן פון סיי וואספארא אנדערע זאך וואס קען בייגן זיין דעת - איז נישט פאראן. דאס איז אן אמת'ער בן חורין: עס איז נישטא קיין שום מיטל וואס קען אויף אים לייגן א דרוק.
און וואס איז אן עבד? א מענטש וואס יעדע קליינע תאווה יאגט אים ארום. א משל אויף אן אמת'ן עבד: א מענטש וואס צוועלף אזייגער ביינאכט כאפט ער זיך אז די ציגארעטלעך זענען אים אויסגעגאנגען. וואס טוט ער? ער הייבט אן א גאנצן געיעג איבער דער שטאט, זעצט זיך אריין אין קאר און פארט פון איין פלאץ צום צווייטן, אפשר איז נאך דא ערגעץ אין א ווינקל אן אפענער קיוסק, ביז ער וועט טרעפן זיין מאס לופט. ער מוז האבן א ציגארעטל. און דאס איז נאר א משל; די דאזיגע עבדות קען מען זען אין יעדער איינציגער זאך וואו א מענטש איז א בעל תאווה - אן עבד צו זיינע תאוות.
קומט אויס אז דער "נער" איז א משרת פאר'ן יצר הרע, וואס דער יצר יאגט אים צו יעדער תאווה, און דער היפך פון אים איז א בן חורים: איך בין קיינעם'ס קנעכט נישט, איך בין בלויז אן עבד צום איינעם. און ווער עס איז אן עבד צום איינעם איז קיינעם'ס קנעכט נישט; דורך דעם וואס מען איז אן עבד צום קדוש ברוך הוא, נעמט מען אראפ פון זיך אלע אנדערע ערליי עבדות.
לויט דעם: "אי לך ארץ שמלכך נער" - וויי צו יענעם לאנד וואס איר קעניג איז פארשקלאפט צו אנדערע, צו תאוות, צום יצר הרע; אלע די זענען א בחינה פון אן עבד וואס הערשן איבער אים. און פון דער צווייטער זייט, "אשריך ארץ שמלכך בן חורים" - וואס איז נישט אנגעהאנגען אין קיינעם, ער טוט וואס דער אויבערשטער וויל, א בן חורין פון דער שקלאפעריי פונעם יצר הרע און ער באצווינגט זיין יצר. און דעמאלט "שריך בעת יאכלו בגבורה ולא בשתי": דער מענטש איז דאך א "עיר קטנה ואנשים בה מעט" - דאס איז דער גוף, און די שרים זענען די אברים און די חושים. ער הערשט איבער זיי אלע, און קיינער הערשט נישט איבער אים. און ווען מען דארף עסן - עסט מען; "שריך בעת יאכלו", נישט ווייל עס גלוסט זיך אים, נאר ווייל יעצט פעלט עס אויס. און אזוי אויך אין יעדער איינציגער זאך: יעדע פעולה ווערט געטאן לויט דער מלכות, וואס דער מלך איז דער בן חורין וואס פסק'נט וואס מען דארף טון אין יעדן שטאפל.
און ער ברענגט א ראיה פונעם ספר הזוהר פרשת בלק, וואו עס ווערט דערמאנט יענער "ינוקא" וואס האט געזאגט פאר די חכמים ביי זיין טיש: עסט נישט קיין ברויט ביז מען קויפט עס קודם איין מיט דער גבורה פון דברי תורה. דאס איז דער טייטש "בגבורה" - תורה איז געגעבן געווארן בגבורה. קודם כל גבורה, קודם כל תורה, און ערשט דערנאך עסט מען.
וואס מיינט "ולא בשתי"? דער אלשיך הקדוש ערקלערט אז "שתי" איז לשון "שֹׁטוּ שָׁטוּ הַשַּׁעְרָה" - ברענגען די סאלדאטן צום טויער צו קעמפן. צומאל ווערט מלחמתה של תורה געפירט מיט א שטרעבונג צו א געשלעג, און דאס איז א גאר נעגאטיווע זאך: א מענטש וויל נצחון האבן, ער וויל ווייזן זיין גערעכטיקייט, אויפווייזן אז ער פארשטייט בעסער פון אנדערע. דאס איז נישט דער ריכטיגער וועג אין עסק התורה. דער עסק התורה דארף זיין מיט א שטרעבונג משיג צו זיין דעם אמת, מיט אן אמת'ן ווילן צו וויסן וואס איז אמיתתה של תורה. און דאס איז "בגבורה ולא בשתי": נישט קיין מלחמה כדי צו קנטר'ן, נאר א גבורה של תורה כדי צוצוקומען צום אמת. און דעמאלט, ווי חז"ל זאגן "את והב בסופה", צום סוף גייט מען ארויס אוהבים, ווייל מען האט באמת דערגרייכט דעם ציל.
דער 'אמרי שפר' לייגט צו צום פשט אויך א מליצה. חכמינו זכרונם לברכה רופן אן דעם מענטש מיט'ן נאמען "שטאט": "עיר קטנה ואנשים בה מעט" - די מענטשן דערין זענען אלע אברים און חושים. און דער מושל, דער קעניג, איז די נפש המשכלת, וואס דער הקדוש ברוך הוא האט איר געקרוינט איבער'ן גוף און איר געגעבן כח צו געוועלטיגן איבער אלע רצונות און תאוות. און אונטער איר זענען געשטעלט שרים - די חכמה, דער שכל און די כוחות הנפש - וואס זענען שרים אונטער איר פירערשאפט.
און גיט אכטונג אויפ'ן דיוק: "מלכך נער" - ער זאל זיין דיין קעניג שוין פון זיין יוגנט אן. אויב דער מענטש געוואוינט זיך צו פון יונגווייז אן אז זיינע כוחות זענען אונטערגעווארפן אונטער זיין נפש, און זיין אינעווייניגסטער רצון איז דער וואס פירט און נישט דאס נאכשלעפן די מאמענטאלע תאוות - "אשריך ארץ". ווייל "עיר פרא אדם יולד", און אויב מען שטופט אפ דעם תיקון אויף שפעטערע יארן, וועט זיין זייער שווער צו טוישן די טבעים. דאס איז די סיבה פארוואס מען הייבט אן דעם חינוך פון גאר יונג: ווען מען גיט א קינד הרגלים פון קליינערווייז אן, ווערט עס א קנין אין זיין נפש און א טבע ביי אים.
נעמט א קינד פון צוועלף יאר און הייבט אים אן יעצט צו לערנען ברכות - וואס איז די שאנס אז ער וועט אלעמאל געדענקען אויף וואס מען מאכט א ברכה און וועלכע ברכה, און ער וועט נישט פארגעסן צו בענטשן? אבער א קינד וואס מען זאגט מיט אים איבער ברכות פון דריי יאר אלט, ווערט די זאך איינגעבאקן אין זיין בלוט; עס איז נישטא קיין מציאות ער זאל נעמען עפעס אין דער האנט אן מאכן א ברכה, עס איז א חלק פון אים. און אויב אזוי איז ביי א פשוט'ער זאך וואס ווענדט זיך אין הרגל, על אחת כמה וכמה ביי מדות. א קינד וואס איז א כעסן פון קליינווייז אן, און מען שטעלט אים נישט אויס נאר מען לאזט אים זיך אזוי אנטוויקלען מיט דער האפענונג אז ווען ער וועט אויסוואקסן וועט ער זיך בארואיגן - וועט די מציאות זיין פונקט פארקערט, ווייל ער האט זיך צוגעוואוינט צו כעס'ן און ער זעט אז זיין כעס מאכט א רושם.
עס איז אמאל אויסגעקומען צו שמועסן מיט א משגיח אין א בארימטער ישיבה וועגן א געוויסער תקנה וואס איז כדאי איינצופירן. האט ער באמערקט: די ענינים היינט זענען בכלל נישט פשוט. פארוואס? היינט האבן עלטערן מורא פון די קינדער. א טאטע אדער א מאמע וויל נישט מאכן קיין הערה - "דו ווייסט דען נישט וואס דאס קינד וועט מיר אפטון?", "לאז געמאכט, איך האב ענדערש...". ווען מען הערט אזעלכע דיבורים פון עלטערן קען מען ממש ציטערן. זאגט נאר, ווערט איר געפירט דורכ'ן קינד אדער איר פירט דאס קינד? און מען רעדט נישט פון קיין הארטע עריצות, נאר: צי איז דא דא איינער וואס גיט הוראות און איינער וואס נעמט זיי אן, אדער זענען די יוצרות אינגאנצן פארקערט?
ווען דער טאטע-מאמע ווערן אן עבד צום קינד ווייל "דאס קינד וועט אנמאכן א גאנצע סצענע" - ווערט דאס קינד דער הערשער און דער עלטערן א מאריאנעט אין זיינע הענט. וואס פאר א חינוך קען מען אים אזוי געבן? וואס נעמט ער מיט פון דיר? ער שפירט אז ער געוועלטיגט איבער דיר, אז דו ציטערסט פאר אים און וועסט אים נישט מעורר זיין. די הירארכיע אין חינוך מוז זיין קלאר אן קיין ספק: דאס איז א טאטע און דאס איז א זון, דאס איז א מאמע און דאס איז א טאכטער. און ווען א קינד ווארפט זיין שרעק און פחד אויף זיינע עלטערן, אוי וויי צו וואס פאר א שוידערליכן מצב מען קומט אן. עס איז א שאק צו הערן אזא זאך, אבער עס איז ליידער א באקאנטע און נישט קיין פשוט'ע מציאות. מען דארף שטענדיג אפאכט געבן אויף דעם ענין: וואו שטייט די הירארכיע.
און דאס איז פונקט וואס דער 'אמרי שפר' זאגט: ווען מען געוואוינט צו דאס קינד פון קליינערהייט אן אז כעס וועט אים גארנישט צוגעבן, אז ער וועט גארנישט פארדינען מיט שרייען, און פארקערט, עס וועט אים נאר שאטן - אז מען דערגרייכט גארנישט מיט אולטימאטומען, מיט געפילס-דרוק און מיט סטראשונגען אנצוזייען בושות פאר די עלטערן - לערנט דאס קינד זייער שנעל אז דאס איז נישט דער וועג. און ווען ער וואקסט אויף איז ער שוין מחונך, זיינע מדות זענען אויסגעארבעט, און ער פארשטייט אז דער כעס מאכט נישט קיין רושם אויף קיינעם, און עס זענען פאראן אנדערע, אנגענומענע וועגן ווי אזוי צו באקומען דאס נויטיגע. דאס איז דער טייטש פון "מלכך נער": איבער זיינע אברים און זיינע כוחות הנפש דארף ער געוועלטיגן שוין פון זיין יוגנט אן, און דעמאלט נוצט ער זיינע אלע רצונות אויפ'ן ריכטיגן אופן.
דער 'אמרי שפר' גייט ווייטער און פארטיפט זיך אין די ווערטער "שריך בבוקר יאכלו". דאס עסן, אויב דער מענטש טראכט אריין, איז איינע פון די זאכן וואס זענען א חרפה פאר'ן מענטש. און מען קען פרעגן: וואו איז די חרפה ביים עסן? די גמרא רעכנט אויס זאכן אין וועלכע דער מענטש איז ענליך צו א בהמה - ער עסט ווי א בהמה, שלאפט ווי א בהמה, פרה ורבה ווי א בהמה - און זאכן אין וועלכע ער איז גלייך צו א מלאך, ווי דער כח הדיבור און נאך. און גיט אכטונג, אז אלע זאכן אין וועלכע דער מענטש איז ענליך צו א בהמה, וועט קיין שום בר דעת נישט מסכים זיין מען זאל אים פילמען אדער פאטאגראפירן בשעת מעשה ווען ער טוט זיי.
נעמט די פשוט'סטע זאך: עסן. א מענטש זיצט ביי א חתונה, פארטיפט אינ'ם פלייש פאר זיך, און פלוצלונג קומט צו דער פאטאגראפירער. וואס טוט ער? ער גלייכט זיך גלייך אויס, הייבט אויף דעם כוס: "מזל טוב, מזל טוב!". פארוואס גייסטו נישט ווייטער אן מיטן עסן? ניין, בשום אופן נישט: "ר' איד, כאפ מיך נישט קיין בילד!". און מען עסט דאך אויף אן איידעלן, מכובד'יגן אופן, נישט מיט אן אפענעם מויל - עסט געזונטערהייט! אבער א מענטש וויל נישט מען זאל אים פאטאגראפירן בשעת'ן עסן. ווידער אויב עס וואלט אריינגעקומען א פאטאגראפירער אין היכל בשעת ער זיצט און הארעוועט ביים לערנען, אדער בשעת ער שטייט ביי שמונה עשרה - וואלט ער נאך געבעטן: שיק מיר א קאפיע! מען שעמט זיך נישט, מען פרייט זיך אז מען זעט אונז דאווענען, לערנען און מקיים זיין מצוות. אבער אז מען זאל אונז כאפן בילדער בשעת'ן שלאפן? בשום אופן נישט! ווער ווייסט וואספארא פנים מען האט געמאכט און צי מען האט ארויסגעגעבן קולות... זעט מען קלאר, אז יעדע זאך אין וועלכער דער מענטש איז ענליך צו א בהמה האט ער אין דעם א בושה, ער שפירט דערביי א ביזיון און וויל נישט מען זאל דאס פאראייביגן.
דערפאר ווייזט "שריך בבוקר יאכלו" ווי ווייט בהמי'יש זיי זענען: מיט וואס הייבט ער אן זיין טאג? מיט א ריזיגער סעודה. דאס איז א מענטש וואס פארמאגט נישט קיין שליטה איבער זיינע תאוות. ווייל דאס עסן איז א חרפה פאר'ן מענטש, און דורך דעם איז ער ענליך צו א בהמה און צו די רמשי האדמה. נאר וואס דען, עס איז א מוכרח - א מענטש מוז דאך עסן כדי צו לעבן. דערפאר יאגן זיך נישט די בני עליה און רמי המעלה נאך דעם נידעריגן ענין, נאר זיי באשטימען א באשטימטע צייט צום עסן, און באשטימען אויך וואס צו עסן און נישט אן א מאס. אבער די חסרי דעת לאזן נישט אפ פון שלינגען, דעם גאנצן טאג זיצן זיי און עסן און ווארפן זיך אויפ'ן עסן. דאס זענען בהמי'ישע מענטשן, וואס ווייסן נישט פון קיין שום העכערן תכלית און זייער גאנצער ציל איז אנצופילן זייער בויך, און דערפאר שטייען זיי אויף באגינען צו עסן - דאס איז זייער גאנצער ענין און זייער איינציגער ציל.
און אגב, קען מען דערין זען דעם הויכן מחשבה פון דער תורה. חז"ל האבן געלערנט פון די פסוקים אז א מענטש שטייט נישט אויף אינדערפרי צו עסן. א איד שטייט נישט אויף אינדערפרי צו עסן; די ערשטע זאך איז תפילה. וויפיל כבישת היצר ליגט דערין, און וויפיל אוועקשטעלן א סולם פון ווערטן: קודם כל דאווען אויף דיין רוחניות, אויף דיין עצם קיום, און מיט דעם עפן דעם טאג. א מענטש וואס הייבט אן זיין טאג מיט א גלאז קאווע און א שטיקל קוכן - ביסטו דען א בהמה? ביסטו דען נישט קיין חלק אלוק ממעל? פארוואס זאלסטו עפענען דיין טאג אויף אזא גראבן, גשמיות'דיגן אופן? און על פי קבלה איז דערין פאראן אן איסור גמור: אפילו אויב מען שטייט אויף צוויי אזייגער ביינאכט, איז פאראן א הארבער איסור צו עסן, און ווער עס עסט איז דאס ווי איינער וואס ווארפט א שטיין צו מרקוליס און רייכערט קטורת פאר עבודה זרה, רחמנא ליצלן. מען זעט דא די פאדערונג: דעם טאג פאנגט מען נישט אן מיט בהמיות. דעם טאג הייבט מען אן מיט רוחניות - ברכות השחר, תפילין, זיך הייליגן; און ווען מען ענדיגט, דארף דער מענטש דאך אויך עסן, עסט מען.
אויב אזוי, די פראגע פון "ווען עסט ער" אנטפלעקט דעם סולם הערכים, וואס איז ביי אים וויכטיג, וואס איז דער עיקר אין זיין לעבן. "ושריך בעת יאכלו" - זיי נעמען דאס עסן בלויז כדי קיום הגוף, און זייער שררה איז "בגבורה ולא בשתי". "שתי" דא איז מלשון שתיה: עס זענען דא מענטשן וואס זענען גיבורים ביים טרינקען, און אין זייער וועלט ווער עס האט געקענט טרינקען אסאך וויין איז פאררעכנט געווארן פאר א גבור, און ווער עס האט נישט געקענט טרינקען איז פאררעכנט געווארן פאר גארנישט. ביי זיי איז טרינקען פאררעכנט געווארן ווי א מין גבורה און מעלה. אויף דעם זאגט דער פסוק: ניין. די שרים - בגבורה ולא בשתי, מיט דער גבורה פון תורה און נישט מיט שתיה; נישט אין דעם ליגט זייער גבורה און נישט אין דעם ליגט זייער הערשאפט. און ווער זענען די דאזיגע מענטשן? "אשריך ארץ שמלכך בן חורים" - א מענטש וואס הערשט איבער זיינע יצרים, און נישט די יצרים הערשן איבער אים.
דער מלבי"ם ערקלערט אז "בן חורים" איז א בן פרתמים פונעם גזע המלכות. "חורים" זענען די וואס שטאמען פונעם קעניגליכן גזע, פון וועלכע מען פלעגט אויסוועלן דעם קעניג, און די דאזיגע שרים זענען געווען מענטשן וואס זענען פריי פון זיך אליין. אויף היינטיגן לשון: מענטשן מיט בלוי בלוט, וואס אפילו אויב זיי האבן נישט קיין שום אמט אין דער מינוט - זענען זיי קעניגן אין זייער עצם. דאס איז די בחינה פון א בן חורין.
און דאס איז אויך די הגדרה פון א תלמיד חכם. חז"ל זאגן "אין לך בן חורין אלא מי שעוסק בתורה", און "מאן מלכי - רבנן". פארוואס ווערן תלמידי חכמים אנגערופן מלכים, אפילו ווען עס איז נישטא קיין איין מענטש וואס פאלגט זייערע באפעלן? ווייל ער איז אן אמת'ער בן חורין, ער איז אן אמת'ער מלך. און אין וואס קומט צום אויסדרוק זיין מלכות? אין דעם וואס ער הערשט איבער זיינע רצונות און איבער זיינע תאוות - דאס דרוקט אויס זיין מלכות.
בַּעֲצַלְתַּיִם יִמַּךְ הַמְּקָרֶה וּבְשִׁפְלוּת יָדַיִם יִדְלֹף הַבָּיִת׃ - דורך פוילקייט פאלט איין דער בויגן פונעם דאך, און דורך אראפגעלאזטע הענט טריפט אריין אינעם הויז.
דער פשוטו של מקרא, ווי רש"י זאגט: ווען א מענטש פארפוילט זיך און פארריכט נישט א קליינעם שפאלט אינעם דאך פון זיין הויז, איז דער סוף אז "ימך המקרה", דער דאך פאלט איין. מען קען דאך די מציאות - א קליינער היזק וואס אויב מען וואלט אים פארראכטן אין דער צייט וואלט די פראבלעם געלייזט געווארן, אבער מען האט עס נישט פארראכטן, און עס האט זיך אלץ מער פארשפרייט, אנגעמאכט פוילעניש און שאדן, ביז מען דארף שוין אויפבייטן דעם גאנצן דאך. אבער ווען מען וואלט פארראכטן דאס טריפן באצייטנס, וואלט נישט געווען קיין פוילעניש און קיין געטריפ וואס ווערט נאר מער און מער. "ובשפלות ידים" - אז די הענט זענען אראפגעלאזט און טוען נישט דאס וואס פעלט זיך אויס, "ידלף הבית", וועט אינעם הויז אריינטריפן רעגן.
און עס איז פארשטענדליך אז שלמה המלך איז נישט געקומען אונז געבן קאנסטרוקטיווע עצות אין בוי-ארבעט - צו פארריכטן, פארשטאפן לעכער און פארמיידן דאס דורכרינען; פאר דעם פעלט נישט אויס די חכמה פון שלמה. דעריבער האבן חז"ל גענומען די ווערטער צו פילע דרשות. רש"י אליין ברענגט: ווען כלל ישראל איז פויל אין תורה - ווערן זיי געדריקט און נידעריג, און דאס איז "בעצלתים ימך המקרה". און וואס מיינט "בשפלות ידים ידלוף הבית"? "ובית גאון עוזם חרב ושמם" - דער בית איז דער בית המקדש. ווען מיר זענען פויל אין תורה און מיר פירן נישט אויס די מצוות פונעם אויבערשטן, ווערט דער בית המקדש חרוב.
די גמרא אין תענית דף ז' זאגט: אמר רב קטינא, אין גשמים נעצרים אלא בשביל ביטול תורה, שנאמר "בעצלתים ימך המקרה". און וואו איז דאס פארבינדן מיט דער תורה? ערקלערט רב קטינא: צוליב דער פוילקייט וואס איז געווען ביי כלל ישראל אז זיי האבן נישט עוסק געווען בתורה, איז שונאו של הקדוש ברוך הוא געווארן מך. "שונאו של הקדוש ברוך הוא" איז א לשון נקיה כלפי קודשא בריך הוא, נישט צו זאגן חס ושלום אז ער אליין איז מך. און "מך" מיינט נישט נאר אן ארימאן, ווי עס שטייט "ואם מך הוא מערכך", און "מקרה" איז דאך נישט קיין אנדערער ווי דער הקדוש ברוך הוא, ווי עס שטייט "המקרה במים עליותיו".
קומט אויס אז דורך עצלות ווערט כביכול אפגעשוואכט דער כח פון קודשא בריך הוא. און פארשטייט זיך, ווי מיר האבן געלערנט באריכות אינעם נפש החיים, מיינט דאס נישט חלילה אין זיין עצמות - דאס איז דאך זיכער אינגאנצן נישט שייך. נאר ווי מיר רעדן שטענדיג, אז עס זענען דא בחינות וואס שאפן א חושך אין די ספירות, און דאן שיינען נישט די ספירות זייער ליכטיגקייט, און דורך דעם גייט נישט אראפ דער שפע למטה. און דאס קומט פון אונזערע מעשים און פון אונזער קלקול. און נאך האבן מיר געלערנט אז "ימך" איז אין דעם זין אז דער שפע גייט צו די קליפות - "שפחה כי תירש גבירתה", די כוחות הטומאה באקומען דעם דאזיגן שפע, און דאס איז דער טייטש "ימך המקרה".
די פסיקתא זוטרתא ברענגט דעם פסוק אויך אויף אן אנדערן דרך הדרוש: "בעצלתים ימך המקרה" - ווער עס דעקט נישט צו זיין קאפ כראוי, וועט האבן קאפווייטיג; "ובשפלות ידים" - ווער עס ווישט נישט אפ זיין קאפ נאכ'ן מרחץ, וואס טריקנט נישט אפ זיין קאפ ווי געהעריג, "ידלוף הבית" - מיינט עס ווידער דעם קאפ, אז זיין קאפ וועט ווערן פול מיט חטטים (געשווירן). און דאס אויך, ווי מיר האבן געזאגט, איז נאר א משל.
און דער עיקר מדרש גייט אויף כלל ישראל: צוליב דעם וואס זיי האבן נישט תשובה געטאן זענען זיי דערנידערט געווארן (נתמכמכו), ווי עס שטייט "ויגל את מסך יהודה ותבט ביום ההוא אל נשק בית היער" - זעט מען דאך אז זיי זענען געגאנגען אין גלות. און פון וואס קומט דאס? פון דעם וואס זיי האבן נישט געטאן קיין תשובה, און מכוח דעם "ימך המקרה", זענען זיי נתמכמך געווארן אין גלות. "ובשפלות ידים" וואס זיי האבן נישט געטאן קיין תשובה, "ידלוף הבית", ווי עס שטייט "כי הנה ה' מצוה והכה הבית הגדול רסיסים" - און דאס איז "ידלוף הבית", דער בית המקדש.
שלמה המלך שטעלט אוועק פאר אונזערע אויגן צוויי מלוכות: א לאנד וואס איר קעניג איז א נער - א משרת צום יצר הרע, אן עבד פאר זיינע תאוות, וואס זיין סעודה הויבט אן זיין טאג און זיין גבורה איז אין טרינקען; און א לאנד וואס איר קעניג איז א בן חורין - א מלך בעצמותו, וואס איז נישט אונטערווארפן אונטער קיין שום דרוק, עסט אין דער געהעריגער צייט און זיין גבורה איז א גבורה של תורה, נישט קיין מלחמה לשם נצחון נאר א זוכן דעם אמת. און ווי מיר האבן געזען אינ'ם אלשיך, אינ'ם אמרי שפר און אינ'ם מלבי"ם, גייען די זאכן אין ערשטן פלאץ אויפ'ן מענטש אליין, וואס ער איז אן עיר קטנה און זיינע אברים און כוחות זענען זיינע שרים: אויב ער וועט געוועלטיגן איבער זיי שוין פון זיין יוגנט, אשריו; און אויב ער וועט נאכגעשלעפט ווערן נאך זיי, איז ער דאך אן עבד. און דער לעצטער פסוק ענדיגט מיט א ווארענונג: "בעצלתים ימך המקרה" - אז די פוילקייט אין תורה און אין תשובה, פונקט ווי א קליינע פירצה וואס מען האט נישט פארראכטן אין דער צייט, ענדיגט זיך מיט אן עצירת גשמים, מיט גלות און מיט חורבן הבית.