קאפיטל י' אין קהלת גייט ווייטער אן מיט דעם פֿאַרגלײַך צווישן דעם חכם און דעם כסיל, און צווישן דעם שטעלט ער פֿאַר אונדז גרויסע כּללים אין דער הנהגה פֿון דער וועלט. אין דעם טייל וועלן מיר זיך אָפּשטעלן אויף צוויי פסוקים: "חופר גומץ בו יפול" - דער כּלל פֿון מידה כנגד מידה, אַז ווער עס גראָבט אַ גרוב פֿאַר יענעם פֿאַלט אַליין אַרײַן אין אים; און "מסיע אבנים יעצב בהם" - אַז ס'איז נישטאָ קיין זאַך אויף דער וועלט וואָס אַ מענטש קען דערגרייכן אָן עמל, יגיעה און מאָל אויך סכּנה.
חֹפֵר גּוּמָּץ בּוֹ יִפּוֹל, וּפֹרֵץ גָּדֵר יִשְּׁכֶנּוּ נָחָשׁ׃ (י, ח) - דער וואָס גראָבט אַ גרוב וועט אַליין אַרײַנפֿאַלן אין אים, און דער וואָס ברעכט אײַן אַ גאָרטן-צוים וועט אים אַ שלאַנג בײַסן.
די פסיקתא זוטרתא טײַטשט אויס: "חופר גומץ" - דאָס איז דער רשע וואָס גראָבט אַ גרוב פֿאַרן צדיק, און ער אַליין פֿאַלט דערין אומעטום. און אַזוי דערקלערן אַ סך מפרשים לויטן פשט: גומץ איז אַ גרוב וואָס מען גראָבט כּדי אומצואוואַרפֿן דערין אַ מענטש, און סוף-כּל-סוף פֿאַלט דער גראָבער אַליין אַרײַן. און דער מדרש ברענגט אַ בײַשפּיל: "כדרך שאתה מוצא בהמן" - "ויתלו את המן על העץ אשר הכין למרדכי". ער האָט געגראָבן דעם גומץ פֿאַר מרדכי, ער האָט אָנגעגרייט אַ בוים פֿאַר אים, און אויפֿן זעלבן בוים איז ער אויפֿגעהאַנגען געוואָרן. און "פורץ גדר" - ווער עס ברעכט אײַן די גדר פֿון דער תורה, וועט אים אַ שלאַנג בײַסן. און וואָס איז די דאָזיקע שלאַנג? דאָס איז די קללה פֿון משה רבינו: "ארור אשר לא יקים" - דאָס איז דער ביס פֿון דער שלאַנג.
רש"י טײַטשט: גומץ איז אַ גרוב; "בו יפול" - אַמאָל פֿאַלט ער אַליין דערין. דאָס הייסט, אַ מענטש טראַכט שלעכטס אויף יענעם, און צום סוף קערט עס זיך אום אויף אים אַליין. די פסיקתא האָט געברענגט המן, און רש"י ברענגט נבוכדנצר. און וווּ זעען מיר דאָס בײַ אים? נבוכדנצר האָט פֿאַרכאַפּט די כּלים פֿון בית המקדש און זיי געברענגט צו זײַן לאַנד. און וואָס איז געשען שפּעטער? בלשאצר זײַן אייניקל האָט אַרויסגענומען די כּלים פֿון בית המקדש און געטרונקען פֿון זיי. ער איז געווען זיכער אַז אַלץ איז שוין פֿאַרבײַ, ער האָט געמאַכט אַ חשבון אַז די זיבעציק יאָר זענען שוין אַדורך און כּלל ישראל וועט שוין מער נישט אויסגעלייזט ווערן - "בבליליא התקטיל בלשצר", נאָך אין יענער נאַכט איז אַרויס אַ האַנט און האָט אָנגעשריבן אויפֿן פּאַלאַץ "מנא מנא תקל ופרסין", מען האָט געציילט דײַן מלוכה און זי איז געפֿונען געוואָרן פֿעלערהאַפֿטיק, און אין יענער נאַכט איז ער דערהרגעט געוואָרן (ווער עס וויל פֿאַרברייטערן, זאָל קוקן אין די שיעורים אויף ספר דניאל). ווער האָט אים דאָס גורם געווען? דער זיידע, נבוכדנצר, וואָס האָט געברענגט די כּלים - "בו יפול". מיט די זעלבע כּלים איז דער אייניקל געפֿאַלן, און דאָס איז געווען זײַן מפלה און זײַן בראָך, און דאַן זענען געקומען די פּערסער און האָבן זיי איינגענומען.
"ופורץ גדר ישכנו נחש" - זאָגט רש"י: אַ גדר פֿון חכמים, דער סייג וואָס חכמים האָבן געמאַכט; "ישכנו נחש" - מיתה בידי שמים. און פֿאַרוואָס דווקא אַ שלאַנג, און דווקא בײַם ברעכן אַ גדר? ווײַל די שלאַנג וואוינט אין די לעכער פֿון צעבראָכענע ווענט פֿון הײַזער, אין חורבות און אין ערטער וואָס האָבן נישט קיין תּושבים. ווען מען ברעכט די גדר - אין פֿערוואָרפֿענע, אײַנגעפֿאַלענע הײַזער געפֿינען זיך שלענג. און מען קען צוגעבן אַ פּשוטן נאַטירלעכן הסבר: ווען אַ מענטש הייבט אויף אַ גרויסן שטיין פֿון דער ערד, וואָס געפֿינט ער אונטער אים? מוראַשקעס, שרצים, שלענג - אַלע קריכנדיקע באַשעפֿענישן וואָס באַהאַלטן זיך אונטן. אַזוי אויך ווער עס גייט נישט אַרײַן דורכן טויער נאָר ברעכט אײַן די גדר: אין די שטיינער פֿון דער גדר געפֿינען זיך שלענג און עקרבים און אַנדערע מרעין בישין, און זיי קומען אַרויס אויף אים. דאָס איז דער פּשוטער פֿאַרשטאַנד פֿאַרוואָס דער פּסוק האָט צונויפֿגעבונדן די זאַך פֿון אַ גדר מיט דער זאַך פֿון אַ שלאַנג - ווײַל דער וואָס צעוואַרפֿט די שטיינער פֿון דער גדר, טוען אים די שלענג פֿון דאָרט שאַטן.
אַ דריטן בײַשפּיל ברענגט דער מדרש רבה: "חופר גומץ בו יפול" - דאָס איז פרעה, ווי עס שטייט "כל הבן הילוד היאורה תשליכוהו", און "בו יפול" - "וניער פרעה וחילו בים סוף". דו האָסט גוזר געווען אַרײַנצוּוואַרפֿן אין וואַסער, וועסטו אַליין אַרײַנגעשאָקלט ווערן אין וואַסער. "ופורץ גדר ישכנו נחש" - דאָס איז דינה. בעת איר פֿאָטער און אירע ברידער זענען געזעסן אין בית המדרש, איז זי אַרויסגעגאַנגען צו זען די טעכטער פֿון לאַנד, און האָט גורם געווען פֿאַר זיך אַז עס איז געקומען אויף איר שכם בן חמור החיוי. און וואָס באַטײַט "חיויא"? אַ שלאַנג. איר פֿאָטער און ברידער האָבן זיך אָפּגעזונדערט און זיך דערווײַטערט פֿון די וואָס האָבן געוואוינט אַרום זיי, זיי האָבן זיך פֿאַרשלאָסן אין בית המדרש - און די כּוונה איז נישט אַז זי האָט געדאַרפֿט גיין אין בית המדרש, נאָר זי האָט אײַנגעבראָכן די גדר וואָס איר פֿאָטער און אירע ברידער האָבן געמאַכט און איז אַרויס צו זען די טעכטער פֿון לאַנד, און דעריבער איז געקומען די שלאַנג, דאָס הייסט דער חיוי, און האָט זי געביסן.
הרב שפר דערקלערט דעם פּסוק כפשוטו: ווער עס וויל אומצוואַרפֿן זײַן חבֿר, וועט ער אַליין פֿאַלן, ווי עס שטייט אין תהילים: "בור כרה ויחפרהו, ויפול בשחת יפעל" - ער פֿאַלט אַרײַן אין דער זעלבער גרוב וואָס ער אַליין האָט געגראָבן און צוגעגרייט. און מער פֿון דעם: "פורץ גדר" - דער וואָס ברעכט אײַן דעם פּלויט פֿון זײַן חבֿר כּדי אים צו שאַטן אין זײַן געלט, "ישכנו נחש" - די שלאַנג וואָס געפֿינט זיך אונטער יענעם פּלויט וועט אים בײַסן.
אַ מעשׂה איז געווען אין דער צײַט פֿונעם רמב"ם, אַזוי ברענגט דער מעם לועז: עס איז אויפֿגעשטאַנען אַ נײַער מלך בײַ די קריסטן און האָט גוזר געווען שווערע גזירות אויף ייִדן, און זיי האָבן געליטן גרויסע יסורים. האָט דער רמב"ם געהערט און געזען די צרות, און האָט געלאָזט וויסן אַז ער איז אַ דאָקטער און ווער עס דאַרף אַ רפואה זאָל קומען צו אים. ייִדן וואָס האָבן געליטן פֿון די גזירות און רדיפות זענען געקומען צו אים און האָבן געהאַט אַ רפואה, און אויך גוים האָבן געהערט פֿון זײַן נאָמען און געזען זײַן מומחיות און זענען געקומען צו אים און ער האָט זיי געהיילט. דער רמב"ם באַשרײַבט אויף איין אָרט זײַן סדר היום, און ס'איז אַ חידוש צו זען ווי ער האָט באַוויזן אַלץ וואָס ער האָט באַוויזן - ער איז געווען בײַם מלך, און דערנאָך פֿלעגן קומען צו אים אָן אַ שיעור מענטשן נעמען רפואות, ביז ער פֿלעגט פֿאַלן פֿון אָפּגעמאַטערטקייט.
האָט דער מלך געהערט דערפֿון, האָט ער געשיקט נאָך אים און געזאָגט: איך האָב אַ קרענק וואָס איך לײַד דערפֿון שוין פֿיל יאָרן, און קיין איין דאָקטער האָט מיר נישט געפֿונען קיין היילונג; מען זאָגט אויף דיר אַז דו ביסט אַ גרויסער דאָקטער און אַ גרויסער מומחה. אויב דו וועסט מיך אויסהיילן, וועל איך דיך מאַכן פֿאַר אַ שׂר אין מײַן מלוכה. האָט אים דער רמב"ם געזאָגט: איך בין גרייט, אָבער שווער מיר אַז דו וועסט מיר נישט שלעכטס טאָן מײַנע אַלע לעבנס-טעג. ווי עס זעט אויס האָט דער רמב"ם געהאַט אַן ערפֿאַרונג מיט אַזעלכע וואָס זײַן גדולה איז זיי געווען אַ דאָרן אין די אויגן, און זיי פֿלעגן פּרובירן אים אומצוּוואַרפֿן מיט מלשינות און לשון הרע בײַם מלך - ווײַל כּל-זמן אַ מענטש איז אומבאַקאַנט איז זײַן סכּנה נישט גרויס, אָבער ווער עס שטייט לעבן דעם מלך און מען גראָבט אונטער אים, קען ער אין איין רגע פֿאַרלירן זײַן קאָפּ. האָט אים דער מלך געשוואוירן. דער רמב"ם האָט אים אָנגעגרייט אַ רפואה, דער מלך איז געזונט געוואָרן, האָט זיך שטאַרק געפֿרייט, און האָט געשטעלט זײַן שטול העכער פֿון אַלע שׂרים.
און פֿאַרשטייט זיך, אַז דאָס האָט אַרויסגערופֿן די קנאה פֿון די שׂרים: פּלוצעם קומט עמעצער פֿון אינדרויסן, און נאָך דערצו אַ ייִד, און איז זוכה צו אַזאַ גרויסע מדרגה בײַם מלך. דער משנה למלך איז געווען זייער אין כּעס און האָט פֿײַנט באַקומען דעם רמב"ם, און האָט נישט געקענט פֿאַרטראָגן אַז ער האָט באַקומען אַזאַ שׂררה. האָט ער געזאָגט צום מלך: אויב דו פֿאַרטרײַבסט אים נישט פֿון דאַנען, וועל איך אויפֿהעצן די גאַנצע מדינה קעגן דיר. ער האָט געהאַט כּוח, און דער מלך האָט געוווּסט אַז די דראָונגען קענען פֿאַרווירקלעכט ווערן. האָט אים דער מלך געזאָגט: וואָס זאָל איך טאָן, איך האָב דאָך שוין געשוואוירן אַז איך וועל אים נישט הרגענען. האָט אים דער משנה למלך געזאָגט: בײַם טויער פֿון דער שטאָט זענען פֿאַראַן קאַלכ-אויוונס; שיק אַ בריוו צום ממונה דאָרט אַז ער זאָל נעמען דעם רמב"ם און אים פֿאַרברענען אינעם קאַלך, און קיינער וועט נישט וויסן, און דײַן האַנט וועט אים נישט רירן.
האט דער קעניג געשיקט צום קאלך-ברענער און אים געלאזט וויסן: א מענטש וואס וועט קומען צו דיר און זאגן אז איך האב אים געשיקט - ווארף אים אריין אין די קאלך-אויוונס און פארברען אים. אויף צומארגנס אינדערפרי האט דער קעניג גערופן דעם רמב"ם און אים געזאגט: גיי צום קאלך-ברענער און פרעג אים צי ער האט אויסגעפירט דעם באפעל פונעם קעניג. דער רמב"ם, וואס האט גארנישט געוואוסט און נישט פארשטאנען וואספארא קאכעניש עס טוט זיך אונטער דער ערד, איז געגאנגען טון דעם רצון פונעם קעניג. אויפן וועג איז ער פארבייגעגאנגען לעבן א בית הכנסת און געזאגט: ווי קען איך גיין טון דעם שליחות פון א בשר ודם איידער איך פיר אויס די מצוה פון מלכו של עולם? איז ער אריין און מתפלל געווען. ווען ער האט געוואלט ארויסגיין, איז צוגעקומען צו אים אן ארימאן און געזאגט: היינט מאך איך א ברית מילה, און איך האב קיינעם נישט וואס זאל קומען זיך פרייען מיט מיר - קום ביטע מיט מיר. מלאך הברית לאדנט אים איין, וועט ער דען אפזאגן? איז ער געגאנגען צום הויז פונעם ארימאן, גע'מל'עט זיין זון, מען האט געמאכט א סעודת מצוה, ער האט געטרונקען א כוס של ברכה און איז איינגעשלאפן.
אינדערצווישן האט זיך דעם משנה למלך געאיילט צו זען צי די ארבעט איז אויסגעפירט געווארן ווי געהעריג. איז ער געגאנגען צום קאלך-ברענער, און יענער זעט אים און זאגט: אט איז דער וואס דער קעניג האט געשיקט. באלד האט ער אים געכאפט און אריינגעווארפן אין די קאלך-אויוונס. דער רמב"ם האט זיך אויפגעוועקט, זיך דערמאנט אינעם באפעל פונעם קעניג, איז ער געגאנגען צו די אויוונס און געפרעגט דעם פאראנטווארטליכן: דער קעניג פרעגט צי דו האסט געטון וואס ער האט געהייסן. האט ער אים געזאגט: זאג אים אז איך האב עס געטון אויפן בעסטן אופן, די ארבעט איז געלונגען פארענדיגט. איז דער רמב"ם צוריקגעגאנגען צום קעניג און אים איבערגעגעבן די דברים. דער קעניג קוקט און גלייבט נישט - דער רמב"ם שטייט פאר אים לעבעדיג און געזונט. איז דער קעניג אליין געגאנגען צום קאלך-ברענער און געפרעגט: וואס האסטו היינט געטון? זאגט ער אים: ס'איז געקומען דער משנה למלך, און אזוי ווי מיין האר דער קעניג האט באפוילן, אזוי האב איך געטון - גלייך אריינגעווארפן אין די אויוונס. ווען דער קעניג האט דאס געהערט, איז ער צוריקגעקומען אין פאלאץ, גערופן דעם רמב"ם און געזאגט: איך זע אז דער הקדוש ברוך הוא מאכט פאר אייך ניסים ונפלאות. און ער האט ארויסגעגעבן א קול אין גאנצן קעניגרייך, אז ווער עס טשעפעט א איד - דמו בראשו. דאס מיינט "חופר גומץ בו יפול": ווער עס גראבט א גרוב, דער פאלט אליין אריין דערין.
ענליך צו דעם ווערט דערציילט אין די צייטן פונעם אור החיים הקדוש, אז מען האט אים אריינגעווארפן אין א לייבן-גרוב לויט דער עצה פון א שר וואס האט געזוכט אים שלעכטס צו טון. שפעטער איז מען געקומען זען וואס איז געווארן מיט אים, און מען האט אים געזען זיצן מיט תפילין און לערנען, און די לייבן שאקלען מיט זייער עק - כאטש צוויי טעג פריער האט מען זיי גארנישט געגעבן צו עסן כדי זיי זאלן אים תיכף פארציקן. האט מען גערופן דעם קעניג, און דער קעניג זעט אז ער איז גארנישט געשעדיגט געווארן. זאגט יענער שר: מיין האר דער קעניג, מעגליך אז די לייבן זענען נישט הונגעריג. זאגט דער קעניג: לאמיר עס אויספרובירן. ער האט געהייסן ארויסנעמען דעם אור החיים הקדוש און אריינווארפן דעם שר - און ס'האט זיך ארויסגעשטעלט אז זיי זענען געווען זייער הונגעריג; נאך אין דער לופטן האבן זיי אים צעריסן אויף שטיקער. דאס מיינט "חופר גומץ בו יפול": דו האסט געגראבן, דו האסט געפלאנעוועט, און צום סוף ביסטו דער וואס פאלט אריין.
און ווי באקאנט איז דא א זייער בארימט ווארט: וואס א מענטש טוט, טוט ער פאר זיך אליין. און פון דעם קומט די באקאנטע מעשה פונעם בעל שם טוב: א מעשה מיט א גאר ארימער פרוי וואס האט געוואוינט אין אן איינגעפאלענער שטיבל און זיך מחי' געווען פון גיין נאך צדקה. יעדער וואס פלעגט איר געבן צדקה, פלעגט זי אים זאגן: "וואס א מענטש טוט, טוט ער פאר זיך אליין" - אנשטאט צו זאגן א יישר כח, דו האסט מיר זייער געהאלפן, פלעגט זי זאגן מיט פשוט'ע ווערטער: דו האסט געטון א טובה פאר זיך אליין מיטן געבן צדקה.
אויך די קעניגין פלעגט אדורך גיין דארט, זי האט געזען די באדארפטיגע פרוי און פלעגט איר געבן צדקה, און תמיד האט זי געהערט דעם זעלבן ענטפער: "וואס א מענטש טוט, טוט ער פאר זיך אליין". דאס האט איר שטארק געערגערט: איך גיב דיר דאך א שיינעם סכום, א גאנצן לוין פון עטליכע טעג, און דו קענסט נישט זאגן קיין יישר כח? איין מאל, צוויי מאל, דריי און פיר מאל, און יעדעס מאל דאס זעלבע ווארט. ענדליך האט זיך איר געענדיגט די געדולד און זי האט באשלאסן איר אויסצולערנען א לקח. זי האט געבעטן איר בעקער ער זאל באקן א ברויט און אריינלייגן דערין סם, און זי האט געברענגט דאס ברויט צו יענער ארימער פרוי. און יענע זאגט איר ווידעראמאל: "וואס א מענטש טוט, טוט ער פאר זיך אליין". האט די קעניגין געטראכט ביי זיך: לאמיר זען וואס דו וועסט זאגן אין צען מינוט ארום. נאר די ארימע פרוי האט אנגעקוקט דעם שיינעם געבעקס, ס'איז איר געווען א שאד עס אויפעסן, און זי האט געזאגט: איך וועל עס אוועקלייגן פאר שפעטער.
ס'איז אדורך א טאג, צוויי טעג, און איין טאג קלאפט אן ביי איר שטוב א מענטש אויסגעמאטערט אן כוחות. און אט שטעלט זיך ארויס אז דאס איז דער בן המלך, וואס האט זיך פארבלאנדזשעט אינעם וואלד מיט זיינע באגלייטער, און ער האט דערזען א שטיבל ביים ראנד פונעם וואלד און איז אריין בעטן עפעס צו עסן. זאגט זי צו אים: ווי וואונדערבאר, נישט סתם עסן וועל איך דיר געבן, נאר א מאכל מלכים - א ברויט וואס דיין מוטער האט צוגעגרייט, א ספעציעלע חלה. ער האט געגעסן מיט שמחה, נאר ביז געציילטע מינוטן איז ער שוין געווען אויף יענער וועלט. מען איז געווארן שטארק דערשראקן, א גרויסער פחד איז געפאלן אויף יעדן, און באלד איז זי געלאפן צום קעניגליכן פאלאץ און געוויינט פאר דער קעניגין: איך ווייס נישט וואס ס'איז געשען, איך האב אים געגעבן צו עסן פונעם ברויט וואס איר האט מיר געגעבן, און פלוצלונג האט ער זיך דערשטיקט. יענע קעניגין האט אנגעהויבן רייסן די האר פון קאפ און געזאגט: יעצט פארשטיי איך דיינע ווערטער - וואס א מענטש טוט, טוט ער פאר זיך אליין. איך האב אריינגעלייגט דעם סם, און יעצט האב איך קלאר געזען אז וואס א מענטש טוט, טוט ער פאר זיך אליין. חופר גומץ בו יפול.
און מען קען דאס זען איבער דער גאנצער היסטאריע. דער חפץ חיים פלעגט שטארק מקפיד זיין אויף וואס מען רופט "פנקסנות": נאכצוקוקן וואס פלוני האט געטון דעמאלט, און ווי אזוי דער הקדוש ברוך הוא האט אים באצאלט יעצט; און וואס אלמוני האט געטון, און ווי אזוי דער אויבערשטער האט אים אפגעצאלט יעצט. און פילע מעשיות פלעגט ער דערציילן: א מענטש וואס האט אפגעגעבן א צווייטן אין מיליטער אריין אנשטאט זיין אייגענעם זון כדי אים צו ראטעווען, און שפעטער האט א משוגענער הונט געביסן זיין זון און יענער איז יונגערהייט נפטר געווארן; א מענטש וואס האט צוגענומען דעם דאך פון אן אלמנה'ס הויז און איר איבערגעלאזט אין דער פרעסט, און שפעטער איז ער געשטארבן מיט א מיתה משונה; און נאך עטליכע וואונדערליכע מעשיות, און דער חפץ חיים האט געוואוסט ווי אזוי צו פארבינדן יעדער זאך צו איר שורש.
אין זיין צייט, ווען עס האט געבושעוועט די בירגער-קריג אין שפאניע - טייל זאגן אז ס'האט דערגרייכט צו א מיליאן אומגעקומענע - האט דער חפץ חיים געזאגט: מיינט איר דען אז דער הקדוש ברוך הוא האט פארגעסן דעם גירוש ספרד? און ווער ס'קוקט וואס עס קומט פאר אין עיראק - "בת בבל השדודה, אשרי שישלם לך, אשרי שיאחז ונפץ את עולליך אל הסלע" - שוין צוואנציג יאר גייען זיי אדורך א כסדר'דיגע צעשמעטערן, ועוד היד נטויה. און אזוי אויך ווער עס קוקט וואס עס קומט פאר אין סיריע. און די גמרא ברענגט אויף די תרמודאים, די שלעכטע שכנים פון עם ישראל, און איבער נאך צרות וואס זענען געקומען פון דארט. מען זעט ווי דער הקדוש ברוך הוא ווארפט צוביסלעך אראפ אלע די וואס האבן געגראבן א גרוב, אין יענע זעלבע פלעצער, אונז צו לערנען אז וואס א מענטש טוט, טוט ער פאר זיך אליין, און דער הקדוש ברוך הוא באצאלט פארן מענטש מידה כנגד מידה.
רָאִיתִי עֲבָדִים עַל סוּסִים, וְשָׂרִים הֹלְכִים כַּעֲבָדִים עַל הָאָרֶץ׃ (י, ז) - איך האב געזען קנעכט אויף פערד, און שרים גייען ווי קנעכט אויף דער ערד.
אין ספר קהילת משה פונעם גאון רבי משה גאלאנטי ווערט מבואר אז אונדזער פסוק איז בעצם א הסבר אויף דעם וואס עס איז פריער געזאגט געווארן. "ראיתי עבדים על סוסים ושרים הולכים כעבדים על הארץ" - די כוונה איז אויף די רשעים וואס הערשן איבער כלל ישראל. און אויף דעם קומט דער פסוק און זאגט: וויסן זאלסטו, זייער סוף איז צו פאלן. חופר גומץ בו יפול ופורץ גדר ישכנו נחש. אלע די וואס דו זעסט זיי מיט אזא שררה און מיט אזא מאכט - אין יענעם גרוב וואס זיי גראבן, דארט וועלן זיי אליין אריינפאלן. זאלסט זיך נישט באגייסטערן און נישט דערשרעקן פון דעם וואס דו זעסט פרעה, נבוכדנאצר און המן אויבן אויף דער הויך; צום סוף וועלן אלע באצאלן דעם פרייז און וועלן געשטראפט ווערן לויט זייערע מעשים.
עס איז פאראן א גמרא אין מסכת שבת (דף ק"י ע"א), וואס מען לערנט אין דף היומי: "ההוא בר קשא דפומבדיתא" - ער איז געווען א ממונה פונעם קעניג פון אידישן אפשטאם, ווי רש"י ערקלערט - "דטרקיה חיויא", א שלאנג האט אים געביסן. "הוו תליסר חמרי חוורתי בפומבדיתא" - עס זענען געווען דרייצן ווייסע אייזל-ווייבלעך (אתונות) אין פומבדיתא, "קרעינהו לכולהו ואשתכחו טרפה" - מען האט זיי אלע צעריסן און זיי זענען געפונען געווארן טריפה. ווייל די גמרא זאגט אז ווער עס ווערט געביסן פון א שלאנג, ברענגט מען אן עובר פון א ווייסער אייזל-מוטער און מען רייסט עס אויף און מען זעצט אים דערויף, און דאס איז זיין רפואה. און אזוי האט מען געטאן: מען האט געזוכט דרייצן ווייסע אתונות, מסתמא אלע טראגעדיקע, ווייל מען האט דאך זיי אלע צעריסן - און זיי זענען געפונען געווארן טריפה, און ווען מען געפינט זיי טריפה העלפט שוין די רפואה נישט.
"הוה חדא בההוא גיסא דפומבדיתא" - עס איז געווען נאך איינע ביים אנדערן עק שטאט, "עד דאזלו מייתי לה אכלה אריה" - ביז מען איז געגאנגען זי ברענגען, האט א לייב זי אויפגעגעסן. אמר להו אביי: "דילמא חיויא דרבנן טרקיה, דלית ליה אסותא, דכתיב ופורץ גדר ישכנו נחש". האט אביי זיי געזאגט: עס קען זייער זיין אז דער שלאנג וואס האט אים געביסן איז נישט קיין געווענליכער גשמיות'דיגער שלאנג וואס צוליב אים לויפט מען ברענגען אן עולל פון אן אתון, נאר א שלאנג פון אן אנדער סארט - דער שלאנג פון "ופורץ גדר ישכנו נחש"; און אויב אזוי זאלט איר זיך נישט וואונדערן פארוואס מען טרעפט אים נישט קיין היילונג, ווייל דאס איז א ביס וואס האט נישט קיין רפואה. און רש"י ערקלערט: "חיויא דרבנן" - ער איז אריבער אויף א נידוי פון חכמים, און דער שלאנג וואס בייסט דערויף האט נישט קיין רפואה, און דערפאר האט מען נישט געקענט געפינען פאר אים קיין היילונג. און דעריבער, כאטש בפועל עקזיסטירט די רפואה, קומט מען נישט אן צו איר - עס קומט א לייב און רייסט די אתון.
"אמרו ליה: אין" - האבן זיי געזאגט פאר אביי: טאקע אזוי, פונקט ווי דו האסט געשאצט. "דכי נח נפשיה דרב, גזר רב יצחק בר ביסנא דליכא דלימטי אסא וגידמי לבי הילולא בטבלא, ואזל איהו אמטי אסא וגידמי לבי הילולא בטבלא, טרקיה חיויא ומית". ווען רב איז נסתלק געווארן, האט מען זיך געפירט מיט אבילות און מען האט פארמינערט אין שמחה יענע יאר, ווי רש"י שרייבט, און מען האט גזירה געמאכט אז קיינער זאל נישט ברענגען הדסים און צווייגן פון טייטלבוים משמח צו זיין פארן חתן און כלה אין גאס מיט פויקן און גלעקלעך. און יענער מענטש וועגן וועמען מען רעדט האט נישט צוגעהערט צו דער גזירה, און איז געגאנגען און געברענגט די הדסים און צווייגן ווי זייער שטייגער - האט אים א שלאנג געביסן און ער איז געשטארבן. דאס איז "ופורץ גדר ישכנו נחש". מען האט זיי געוואלט ווייזן פון הימל אז אט איז דא א רפואה - אבער איר וועט נישט צוקומען צו איר, ווייל דאס איז א שלאנג וואס האט נישט קיין היילונג און קיין תקנה. אין דעם פאל איז עס טאקע געווען א שלאנג ממש, אבער פיל מאל איז דער שלאנג וואס בייסט דעם פורץ גדר נישט קיין שלאנג כפשוטו, און מען קען נישט פארבינדן די זאכן אויף אזא קלארן אופן - עס קענען זיין פילע אנדערע שעדליכע זאכן וואס זאלן שעדיגן דעם מענטש וואס האט פארלעצט די גדרים פון חכמים.
מַסִּיעַ אֲבָנִים יֵעָצֵב בָּהֶם, בּוֹקֵעַ עֵצִים יִסָּכֶן בָּם׃ (י, ט) - דער וואס רוקט אוועק שטיינער וועט זיך מוטשען מיט זיי, דער וואס שפאלט האלץ וועט זיך שטעלן אין א סכנה מיט זיי.
זאגט די פסיקתא זוטרתא: א מענטש קען נישט מאכן קיין וויכטיגע ארבעט סיידן ער פלאגט זיך דערין. כדי צו דערגרייכן עפעס פאדערט זיך הארעוואניע און מיה - "יעצב בהם", מלשון "בעצבון תאכלנה", דורך יגיעה. און אזוי אויך "בוקע עצים" - דער וואס שפאלט האלץ שטעלט זיין לעבן אין געפאר צוליב דער סכנה, די סכנה פונעם האק, טאמער וועט דאס אייזן אראפפליען פונעם האלץ, און דערפאר "יסכן בם" לשון סכנה.
און וואס קומט אונדז דער פסוק לערנען? אז כדי צו דערגרייכן אן אויפטו דארף מען זיך אנשטרענגען. און למעשה קערן זיך די זאכן צוריק צום עניין פון תורה: אין ענייני ממון איז מעגליך אז אסאך ווענדט זיך אויך אין מזל, אבער אין ענייני תורה איז דער כלל "יגעת ומצאת תאמין" - נאר דורך יגיעה און גארנישט אנדערש. "מסיע אבנים" - דווקא דער וואס רוקט שטיינער, שטרענגט זיך אן און פלאגט זיך, "יעצב בהם", דורך דעם וואס ער מוטשעט זיך קומט ער צו אן השגה און צו א מדריגה אין תורה. און אזוי ווי חז"ל האבן געזאגט אז א מענטש איז נישט קונה דברי תורה ביז ער שפייעט אויס די מילך וואס ער האט געזויגן פון זיין מוטער'ס ברוסט, דאס הייסט אפצוטון פון זיך אלע תענוגים, אוועקרוקן די שווערע שטיינער - "מיץ חלב יוציא חמאה". און "בוקע עצים" - ווער עס וויל שפאלטן די זאך און דערגיין ביזן טיפן פנימיות, "יסכן בם" איז אזוי ווי "יתחכם בם", לשון חכמה, מלשון "הלאל יסכון גבר", "כי יסכון עלימו משכיל". און כאטש די מפרשים דארט ערקלערן עס מלשון תועלת - "הלאל יסכון גבר", צי קענסטו דען ברענגען א נוצן פארן באשעפער - איז עס אבער דער זעלבער געדאנק: דער וואס שפאלט האלץ און שטרענגט זיך אן צו שפאלטן ביזן טיפקייט פון דער סוגיא, וועט אים די זאך ברענגען א תועלת צו משיג זיין די ריכטיגע השגה אין דער תורה. ווען דו וועסט זיך אנשטרענגען און הארעווען, וועסטו אנקומען צום פנימיות פון די עניינים און צום ריכטיגן פארשטאנד.
מען קען נאך מסביר זיין: "מסיע אבנים יעצב בהם" - דער וואס שטרענגט זיך אן אין דער תורה, פארעמט די עצם יגיעה אויס זיין גאנצע פערזענליכקייט, "יעצב" מלשון "ידיך עיצבוני", לשון פון אויספארעמען און געבן א געשטאלט. "ובוקע עצים" - אזוי ווי מיר האבן מסביר געווען, אז ער שפאלט אריין אין טיפקייט פון דער סוגיא, אבער "עצים" איז אויך מלשון זיך פארשטארקן און להתעצם, ווי אין "רבים ועצומים": ער שפאלט דורך און שטארקט זיך אינעם פארשטאנד פון דער סוגיא, און דעמאלט "יסכן בם" - וועט ער זוכה זיין דורך דעם אנצוקומען צו חכמה און צו תועלת אין דעם וואס ער לערנט.
רש"י טייטשט: "מסיע אבנים" - דער וואס רוקט אוועק שטיינער פון זייער שטיינברוך, פונעם ארט וואו מען האט געהאקט די שטיינער, וועט זיך מוטשען מיט זיי; "יעצב" מלשון יגיעה און טרויער (עיצבון). און אזוי אויך דער וואס טוט שלעכטס, לויט זיין שלעכטס וועט ער שניידן. לויט רש"י איז דער פסוק א המשך פון "חופר גומץ בו יפול": אזוי ווי לויט דער יגיעה אזוי איז דער רעזולטאט, אזוי אויך דער וואס טוט שלעכטס - לויט זיין רשעות וועט ער שניידן. ווי דו זייסט, אזוי וועסטו שניידן. און וואס מיינט "יסכן בם"? דא ערקלערט רש"י א דריטן פשט, לשון פון ווארעמען, אזוי ווי "ותהי לו סוכנת" וואס שטייט ביי דוד המלך: "ויכסוהו בבגדים ולא יחם לו", און מען האט געדארפט עמיצן וואס זאל אים ווארעמען, און מען האט אים געברענגט אבישג וואס איז געווען פאר אים א סוכנת, זי זאל אים ווארעמען.
דער אבן עזרא באמערקט אז דער מקור פון די ווערטער איז פון דער אראבישער שפראך - "סח'ון", "סח'נה", הייס - א לשון פון ווארימקייט, און לויט דעם איז דער טייטש פון "בוקע עצים יסכן בם" אז ער וועט זיך ווארעמען מיט זיי. נאר ער טענה'ט אז לויטן דקדוק פון לשון הקודש איז דער פשט נישט מעגליך. דעריבער שלאגט ער פאר אז "ותהי לו סוכנת" מיינט דער באאמטער איבער די אוצרות המלך, ווי דער לשון "מסכנות" - שפייכלערס און אוצרות, און אזוי אויך "בוא אל הסוכן הזה". אבער אויך דער פירוש איז שווער אין זיינע אויגן, ווייל ער האט נישט קיין האנט און קיין פוס אינעם ענין: וואס האט עס צו טאן מיטן המשך "אם קהה הברזל והוא לא פנים קלקל"? און דעריבער ערקלערט ער אז "יסכן" איז א לשון פון סכנה, אזוי ווי מיר האבן געזען אין פסיקתא זוטרתא: דער וואס שפאלט געהילץ קומט צו א סכנה, טאמער וועט דאס אייזן אראפפליען פונעם האלץ, אדער דער שפאלט-האלץ וועט אים שלאָגן.
און דער לימוד, זאגט דער אבן עזרא: ס'איז נישטא קיין זאך אויף דער וועלט וואס א מענטש קען דערגרייכן אן טרויער, פלאג און סכנה. אפילו שטיינער וואס זענען שוין ברשותו פונעם מענטש - די עצם באוועגונג זייערע פון איין ארט צום צווייטן מאכט מיד. און ביימער און האלץ, סיי צי זיי געהערן צו אים און סיי צי ס'איז עצי היער וואס מ'קען זאגן אז זיי זענען הפקר, דער וואס וויל זיי צעהאקן און צונעמען - וועט זיך אריינשטעלן אין א סכנה מיט זיי. דיר צו לערנען, אז אויף יעדער איינציגער זאך פאדערט זיך אן אנשטרענגונג.
דער אלשיך הקדוש לייגט פאר אז דא ליגן נבואות איבערן ענין פונעם גלות, און ער פארבינדט די פריערדיגע פסוקים מיט אונזער פסוק. איך האב געזען אז זיי זענען קנעכט און זיי זיצן אויף פערד, און כלל ישראל זענען שפל לעומתם ווי קנעכט אויף דער ערד. און אט "חופר גומץ" - דאס איז פרעה, וואס האט געגראבן א גרוב אראפצושליידערן די אידן, "כל הבן הילוד", און ער אליין איז דערטרונקען געווארן אין ים, "בו יפול". אבער ביי "ופורץ גדר ישכנו נחש" איז שווער: פורץ גדר דאס איז נבוכדנצר, וואס האט דורכגעבראכן דעם צוים פון ירושלים און צעשפאלטן די מויערן - וואלט דאך ראוי געווען אז א שלאנג זאל אים בייסן, און מיר האבן נישט געזען אז ער זאל באשטראפט ווערן גלייך, נאר אדרבה, ער האט געהאט מלכות דריי דורות; נישט ווי פרעה וואס מ'האט זיך פון אים גלייך נוקם געווען. און די אידן האבן געזינדיגט - אבער דער בית המקדש, וואס האט ער געזינדיגט?
און נאך פרעגט ער: "מסיע אבנים יעצב בהם" - ווער איז דער וואס ריקט שטיינער? דאס איז דער וואס האט חרוב געמאכט דעם בית המקדש, "ערו ערו עד היסוד בה", וואס האט אוועקגעריקט די שטיינער ווייטער פון די טויערן פון ירושלים; "יעצב בהם" - און מיר האבן נישט געזען אז ער זאל ווערן פארווייטיגט און געפלאגט מיט זיי. אויף המן און אויף יון האט שלמה נישט געפרעגט קיין קשיא, ווייל זיי האבן באקומען זייער עונש און זייערע טעג האבן נישט לאנג געדויערט, אבער דא זעען מיר אז דער אויבערשטער האט זיך נישט גלייך אפגערעכנט מיט זיי. "בוקע עצים" - ווער איז דאס? דאס איז דריוש אין ביתר, וואס ס'שטייט אויף אים אז ער האט צעשפאלטן די ביימער פונעם אויבערשטן. דער צדיק ווערט צוגעגליכן צו א בוים, "צדיק כתמר יפרח", און ער האט צעהאקט די עצי השם - גרויסע צדיקים, תינוקות של בית רבן, פיר הונדערט מלמדים אין יעדער איינער פון די פיר הונדערט בתי כנסיות. "יסכן בם" - און פארוואס האבן מיר ביי אים נישט געזען קיין סכנה אזוי ווי ביי פרעה? אויף די אלע זאכן שטייט שלמה און וואונדערט זיך, און אין די קומענדיגע פסוקים געפינען זיך די תירוצים אויף די אלע שאלות.
די גמרא דרש'נט: אמר רבא, מאי דכתיב "מסיע אבנים יעצב בהם בוקע עצים יסכן בם"? "מסיע אבנים" - דאס זענען בעלי משנה; "בוקע עצים יסכן בם" - דאס זענען בעלי גמרא. און די ווערטער זענען לכאורה פארשטעקט און אומפארשטענדליך. ווערט דארט מבואר: מ'קען דאס מסביר זיין לויט דעם וואס חז"ל זאגן אין קידושין - אויב ס'טרעפט דיך דער מנוול, שלעפּ אים אריין אין בית המדרש; אויב ער איז א שטיין, וועט ער צעגיין, ווי ס'שטייט "אבנים שחקו מים". דער יצר הרע ווערט אנגערופן א שטיין, און דאס לערנען תורה באוועגט און ריקט די שטיינער, דאס הייסט עס דערווייטערט פון דיר דעם יצר הרע; דער כוח פון וואסער צו צעמאלן דעם שטיין - איז דער כוח פון דער תורה צו צעברעכן דעם יצר הרע. נאר וואס דען, "יעצב בהם", און דער מהרש"א ערקלערט: ער פלאגט זיך זיך צו היטן אפילו פון שגגות. טאקע ער פארמאגט תורה קעגן דעם יצר, אבער "שגיאות מי יבין" - צו שגגות איז ער נאך אלץ אויסגעשטעלט.
ווידערקער "בוקע עצים". חז"ל זאגן אין מסכת תענית: פארוואס זענען דברי תורה צוגעגליכן געווארן צו א בוים, שנאמר "עץ חיים היא למחזיקים בה"? אזוי ווי א קליין שטיקל האלץ צינדט אן דאס גרויסע, אזוי שארפן די קלענערע תלמידי חכמים אויס די גרויסע, און אזוי ווי חז"ל האבן געזאגט "ומתלמידיי יותר מכולם". און דאס איז "בוקע עצים" - אז ער שטעלט אויף תלמידים, קליינע ביימער וואס צינדן אן די גרויסע, און ער האט פון זיי אן ענין און תועלת, "יסכן בם": דורך דעם פלפול וועט ער דערגיין צום אמיתת הדברים און אפילו צו קיין שגגות וועט ער נישט צוקומען. איינער וואס לערנט בלויז משניות און לערנט נישט אויס מיט קיין תלמידים, קען חלילה צוקומען צו א שגגה און א טעות; אבער דער וואס ביי אים איז "ומתלמידיי יותר מכולם", ראטעווען אים די תלמידים אויך פון די שגגות, און ער וועט בכלל נישט אנקומען צו קיין טעות. קומט אויס אז דאס איז די מעלה פון בעלי גמרא, "בוקע עצים", וואס שטעלן אויף תלמידים.
דער מהר"ל ערקלערט אז רבא האלט אז פארן בעל משנה זענען כל ימיו רעים, ווייל ער האט נישט קיין שום עונג און הנאה פון זיין לערנען און דער לימוד איז אויף אים ווי א שווערער יאך, און דערפאר איז ער בגדר פון "מסיע אבנים יעצב". דאס לערנען משניות איז א פלאג און א לאסט אויפן מענטש, אזוי ווי א מענטש וואס שלעפט שטיינער פונעם שטיינברוך - ס'איז נישט פאראן קיין קראנען, און דאס שלעפן און אוועקרירן שטיינער איז פון די שווערסטע ארבעט וואס ס'איז נאר פאראן. די משנה איז זייער פארקירצט, געשריבן מיט א קורצן און אפגעהאקטן לשון, אפטמאל זענען פאראן סתירות צווישן איין משנה און דער צווייטער אדער צווישן משניות און ברייתות, און די פארשטאנד דערפון איז זייער שווער. לעומת זה איז די גמרא מבואר און קלאר, זי צעלייגט יעדן פרט, פארשט יעדן ענין און קלעפערט אים אויס; דער וואס הארעוועט אין תלמוד, וואס איז די חכמה, האט הנאה דערפון, און דעריבער הייסט ער "טוב לב משתה תמיד". און דאס איז "בוקע עצים יסכן בם" - דאס זענען די בעלי גמרא, וואס האבן אן אמת'ע הנאה פון זייער לערנען: ס'איז דא דערין פלפול, ס'איז דא עיון, ס'איז דא התבוננות. בשעת די משנה איז ווי א געזעץ-בוך, א ספר חוקים: טו אזוי, דער דין איז אזוי. זייער ווייניג טרעפן מיר דארט קיין פלפול צווישן די חכמים; מערסטנס איז עס אפגעפסק'נט און געשניטן - רשב"ג זאגט אזוי, רבי זאגט אזוי, רבי יהושע זאגט אזוי, רבי טרפון זאגט אזוי - און ממילא איז דער לימוד פיל שווערער און מער דרוקנדיג.
דרך אגב, דאס אלעס איז געזאגט געווארן איבער לערנען משניות אין יענע צייטן. אזוי ווי מיר האבן געברענגט ביים אנהייבן די סדרה פון שיעורים אויף די משניות, האבן חז"ל געזאגט אז אין יענע צייטן האט דער וואס לערנט משנה געהייסן א "מבלה עולם", ווייל ער קומט ארויסנעמען הלכות פון דער משנה, בשעת די גמרא זאגט אפטמאל "חסורי מחסרא", און אמאל "איפוך" און דרייט איבער דעם נוסח פון דער משנה, און מ'קען גארנישט מסיק זיין דערפון למעשה. דאס איז נאך א סיבה פארוואס "מסיע אבנים" זענען די בעלי משנה - ווייל ער קען נישט אנקומען צו קיין קלארע הלכה'דיגע מסקנא, אנדערש ווי דער בעל גמרא וואס קומט יא אן צום תכלית און מסקנא. אבער היינטיגע צייטן געפינען זיך אלע הלכה'דיגע מסקנות אינעם ברטנורא, אינעם תוספות יום טוב, אין יכין ובתפארת ישראל און אנדערע, און ממילא באקומט מען די משנה אינאיינעם מיט דער הלכה'דיגער תמצית און מיט די מסקנות: דער ברטנורא זאגט דיר אז די גמרא האט אוקימת געמאכט די דברי רשב"ג אין דעם און דעם אופן און די דברי רבי אין דעם און דעם אופן - האסטו דאך סיי גמרא און סיי א מסקנא. אין יענע צייטן, דער וואס האט געלערנט בלויז משנה און נישט קיין גמרא, האט נישט געקענט פסק'ענען און מסיק זיין הלכות און האט געלערנט שלא אליבא דהלכתא, און דערפאר האט ער געהייסן מבלה עולם; אבער היינט צוטאגס האט דער וואס לערנט משניות אויך הנאה פון זיין לערנען, ווייל ער לערנט דערויף די הלכה'דיגע מסקנות און די פלפולים וואס זענען געזאגט געווארן אין דער גמרא אויף די דברי התנא.
און נאך א ביאור שטייט אינעם מדרש: "מסיע אבנים יעצב בהם" - דער וואס שלעפט שטיינער פון איין ארט צום צווייטן ווערט באטריבט און געמוטשעט מיט זיי; "ובוקע עצים יסכן בם" - אמר רבי מיאשא: אלס שכר פאר די צוויי שפאלטונגען האלץ וואס אברהם אבינו האט געשפאלטן צום הר המוריה, האט ער זוכה געווען אז דער ים זאל צעשפאלטן ווערן פאר זיינע קינדער אויף צוועלף שפאלטן. "בוקע עצים יסכן בם" - ווער ס'שפאלט געהילץ, וועט האבן דערפון א הנאה און טובה.
הרב שפר מסביר: "מסיע אבנים" - א מענטש וואס וויל בויען פאר זיך א הויז, און ער דארף שלעפן שטיינער כדי עס צו בויען, און צומאל "יעצב בהם", ליידט ער דערפון שמערצן און צער. און אזוי אויך דער וואס שפאלט האלץ, צומאל "יסכן בם" און ער קומט צו א סכנה. קומט אויס אז נישט שטענדיג א זאך וואס דו זעסט דערין א תועלת איז באמת אזוי. עס קען זיין אז יענע הויז וואס מען האט געבויט וועט חלילה זיין א מקור צו אן אסון, אדער א מקור צו צרות - צרות מיט די שכנים, צרות אינעם שטוב. נישט איינמאל הערט מען פון מענטשן וואס האבן געבויט א הויז און ס'איז געקומען דערצו אז עס האט זיך זיי צעפאלן דאס גאנצע הויזגעזינט, ווייל דאס גאנצע בויען דאס הויז פון אנהויב ביזן סוף איז געווען מלחמות און מחלוקות: טו אזוי, ניין, איך וויל אזוי, און איך בין נישט מסכים - און אלעס ארום דעם בויען דאס הויז. א מענטש מיינט אז ער האט מצליח געווען, ברוך השם ער האט געקויפט א שטח און בויט א הויז, און וואס איז אים ארויסגעקומען דערפון? זיין אייגן הויז איז צעפאלן. "מסיע אבנים" - עס קען גאר זיין אז בלויז "יעצב בהם", און ער וועט נישט האבן קיין שום תועלת דערפון.
מען האט דערציילט פון א פארפאלק וואס האבן געקויפט א שטח, געבויט א הויז - און זיך געגעט. פארוואס? ווייל זיי האבן געהאט וויכוחים איבער דעם הויז וואס זיי האבן געבויט; ווען ער האט פארשריבן דעם נכס, האט ער נישט אריינגעלייגט זיין ווייב ביים נאמען. ער האט דאס ערקלערט אז זיי זאלן נישט דארפן לויפן ביידע אונטערשרייבן יעדן מאל, און ס'איז געווארן צווישן זיי טענות און וויכוחים, ביז צום סוף האט זי פארשטאנען אז ער פרובירט איר ארויסצושטויסן פונעם שטח וואס זיי האבן געקויפט - און זיי האבן זיך געגעט, און שפעטער האבן זיי יארן לאנג פרובירט צו פארקויפן דאס הויז. נו, האסט געבויט א הויז, און וואס איז דיר ארויסגעקומען דערפון? "יעצב בהם". ווייסט מען דען וואו א זאך פירט? בעסער וואלט געווען צו בלייבן אין די דריי צימערן וואס מען האט געהאט פריער, און נישט זוכן קיין ווילעס. מען זאגט נישט אז יעדער וואס בויט מוז דוקא האבן צרות, אבער ס'איז דא אזא מציאות, אז א מענטש רוקט שטיינער צו בויען א הויז - "ויעצב בהם". און אזוי אויך "בוקע עצים יסכן בם": צומאל זאגט מען, אט איז א האלץ-העקער, ער וועט האבן א תועלת דערפון, און צום סוף קומט אויס אז ער האט זיך בלויז אריינגעלייגט אין א סכנה.
און וואס איז די מסקנא? הרבה שלוחים למקום, און קיין מענטש איז נישט קיין בעל הבית אפילו אויף זיך אליין. זיין גאנצע האראוואניע קען חלילה אראפפאלן און גיין לריק, און אפילו אויב מען האט געטון א זאך וואס לכאורה דארף מען האבן דערפון תועלת - אויב דער אויבערשטער וויל נישט, וועט נאר ארויסקומען דערפון היזק. מען דערציילט אויף איינעם פון די ראשי המדברים פונעם "סעגוועי" פראיעקט, יענער צוויי-ראדיגער פארמיטל וואס מען האט געמיינט אז ער גייט אייננעמען די וועלט בסערה, און היינט נוצט מען אים בעיקר פאר שפאצירן און טורס ארום די חומות פון ירושלים. ער איז געווען געפלאנט צו זיין דער פארמיטל פון דער צוקונפט, און באמת האט ער געהאט אלע מעלות, נאר דער פרייז איז געווען אין די הימלען: מענטשן האבן געמיינט צו קויפן אזא כלי פאר דריי טויזנט שקל, נישט פאר דרייסיג טויזנט - וואס פאר דרייסיג טויזנט שקל קויפט מען שוין א קאר וואס טויג אויך אויפן ווינטער און האט א מזגן. און יענער מענטש וואס איז געווען פון די הויפט פירער פונעם פראיעקט, איז געפארן אויף א שטח-סעגוועי, און מען דערציילט אז ער איז אראפגעפאלן פון א פעלדז. טייל טענה'ן אז ער האט זיך גענומען דאס לעבן, און טייל זאגן אז דער כלי איז ארויס פון קאנטראל און ער איז אראפגעפאלן פונעם פעלדז און געשטארבן. זעט מען דא: א מענטש שטעלט אויף א פראיעקט, ער מיינט אז דא איז דא א געוואלדיגע זאך מיט ריזיגע הכנסות - און די זעלבע זאך לייגט אים אין קבר. לערנט מען דערפון אז צומאל מיינט א מענטש אז פון א געוויסע זאך וועט אים שפראצן א תועלת, אבער זאלסט וויסן אז צום סוף איז אלעס אנגעהאנגען אינעם רצון הבורא, און וואס ס'איז נגזר געווארן אויפן מענטש דאס וועט זיין.
די צוויי פסוקים לערנען אויס צוויי יסודות. "חופר גומץ בו יפול ופורץ גדר ישכנו נחש" - די הנהגה פון מידה כנגד מידה: המן איז געהאנגען געווארן אויפן בוים וואס ער האט אנגעגרייט פאר מרדכי'ן, פרעה וואס האט דערטרונקען די קינדער איז געווארן געשאקלט אינעם ים, נבוכדנצר וואס האט געברענגט די כלים און דער אייניקל איז אומגעקומען דורך זיי, און דינה וואס האט דורכגעבראכן דעם גדר פון איר פאטער און אירע ברידער און דער חוי האט איר געביסן; און ווער ס'ברעכט דורך דעם גדר פון די חכמים - האט זיין ביס נישט קיין רפואה, כדברי אביי. און לעומת זה, "מסיע אבנים יעצב בהם בוקע עצים יסכן בם" - ס'איז נישטא קיין שום זאך אויף דער וועלט וואס מען דערגרייכט אן עמל, יגיעה און צומאל סכנה, און אין תורה על אחת כמה וכמה: דער וואס פלאגט זיך און מוטשעט זיך איז דער וואס קומט אן צום טיפקייט פון דער סוגיא און צו חכמה, און די בעלי גמרא וואס שטעלן אויף תלמידים ווערן געראטעוועט אפילו פון שגגות. און צוזאמען מיט דעם, דער מענטש האט נישט קיין שליטה אויף די תוצאות פון זיין האראוואניע: צומאל ברענגען אים די שטיינער וואס ער רוקט און די העלצער וואס ער שפאלט בלויז צער און סכנה, ווייל אלעס איז ביים רצון הבורא, און וואס ס'איז נגזר געווארן אויפן מענטש דאס וועט זיין.