קאפיטל י' אין קהלת באשעפטיגט זיך מיטן יחס צווישן חכמה און נארישקייט, און בפרט מיט דער פראגע פון שררה און הערשאפט: וויאזוי דארף זיך פירן א מענטש וואס האט באקומען א מעמד און אן אמט, און וויאזוי דארף זיך פירן דער וואס געפינט זיך אונטער יענעמ'ס ממשלה. די צוויי פסוקים מיט וועלכע מיר וועלן זיך דא פארנעמען - "אם רוח המושל תעלה עליך" און "כשגגה שיוצא מלפני השליט" - זענען צוויי זייטן פונעם זעלבן ענין: דער געוואלדיגער כוח פון א בעל שררה, און די פליכט פון ענווה און פארזיכטיגקייט וואס ליגט אויף אים און אויף די וואס שטייען אונטער אים.
אִם־רוּחַ הַמּוֹשֵׁל תַּעֲלֶה עָלֶיךָ מְקוֹמְךָ אַל־תַּנַּח כִּי מַרְפֵּא יַנִּיחַ חֲטָאִים גְּדוֹלִים׃ - אויב דער גייסט פונעם הערשער וועט שטייגן אויף דיר, דיין ארט זאלסטו נישט פארלאזן, ווייל א היילונג וועט אפלאזן גרויסע זינד.
די פסיקתא זוטרתא טייטשט: אויב עס איז געקומען צו דיר א ממשלה פון הימל - האסט באקומען א מדריגה, האסט באקומען א מעמד, האסט באקומען א תפקיד - "מקומך אל תנח", לאז נישט אפ דיין עניוות. און אזוי ברענגט דער מדרש: אזוי ווי דו געפינסט ביי דוד המלך וואס האט געזאגט "שמעוני אחי ועמי". ער איז דאך א מלך, און דאך זענען זיי "עמי ואחי" - נישט אויף א וועג פון שררה און כבוד.
און נישט אזוי ווי זכריה בן יהוידע הכהן האט געטאן, וואס אויף אים שטייט "ויעמוד ממעל לעם" - ער האט זיך געוויזן אויף א וועג פון שררה און כבוד, ער האט געהאלטן פון זיך העכער פון יעדן, ער איז דאך געווען א כהן, א נביא און א דיין, און ער האט אנגעהויבן זיי מבזה צו זיין מיט רייד: "למה אתם עוברים את מצוות ה'". תיכף "ויקשרו עליו וירגמוהו אבן". און דאס בלוט פון זכריה האט געקאכט אין עזרה ביז עס איז געקומען נבוזראדן רב טבחים. ער האט געהאט א מעלה, ער האט געהאט שררה, און ער האט זיך ערלויבט זיי מבזה צו זיין מיט ווערטער - און זע וואס דער אויסגאנג איז געווען.
און דאס איז "כי מרפא יניח חטאים גדולים": ווער עס קומט מיט א דרך פון ענווה, ווי עס שטייט "ה' עמכם בהיותכם עמו", בארואיגט יעדן חטא און פשע. כלל ישראל האט געהרגעט זכריה'ן, און דאס איז געווען א גרויסער עוון; ווען ער פירט זיך מיט ענווה, וואלט ער אוועקגענומען פון זיי דעם דאזיגן גרויסן חטא. און מען קען נאך טייטשן "מרפא" - אז ווען ער וואלט זיי מוסר געווען מיט צניעות און ענווה, וואלט די תוכחה געווען א בחינה פון רפואה, און וואלט אוועקגענומען פון זיי א גרויסן חטא. אבער וויבאלד ער האט זיי מוסר געווען מיט גאווה און האט זיי דערנידערט, נישט נאר האט ער נישט געהיילט, נאר ער האט זיי צוגעגעבן א גרויסן חטא - וואס זיי האבן אים געהרגעט, און דער דאזיגער עוון האט נאכגעשלעפט מיט זיך אסאך נפשות וואס נבוזראדן האט געהרגעט.
נאך א פירוש: "אם רוח המושל תעלה עליך" - אויב דער מושל כעסט זיך אויף דיר, "מקומך אל תנח", נאר בעט זיך און ווארף זיך פאר אים. "מרפא" מיינט דא נישט קיין לשון פון רפואה, נאר א לשון פון רפיון, נאכלאזן: אויב דו וועסט זיך פארזוימען און נישט איילן זיך צו גיין אים איבערבעטן און איינשטילן, וועט די זאך "יניח" לייגן אויף דיר "חטאים גדולים", און דאס וועט גורם זיין אז דו וועסט געשעדיגט ווערן פון זיין האנט.
און טייל טייטשן פונקט פארקערט, אויפן אופן פון ווארטן ביז ער בארואיגט זיך - אזוי ווי די ווערטער פונעם תנא אין אבות "אל תרצה את חברך בשעת כעסו". דאס הייסט: אויב דו וועסט אפלאזן יעצט און נישט איילן זיך אים איבערצובעטן, נאר דו וועסט אים לאזן זיך בארואיגן און ערשט דעמאלט גיין אים פייסן - דעמאלט "יניח חטאים גדולים", וועט ער זיין גרייט דיר מוחל צו זיין אפילו אויף גרויסע חטאים וואס דו האסט געטאן.
רש"י טייטשט אז דער מושל דא איז דער מושל פונעם עולם, און "תעלה עליך" מיינט אז ער איז מדקדק מיט דיר מיט דער מידת הדין. "מקומך אל תנח" - דיין גוטע מדה לאז נישט אפ, זאלסט נישט זאגן: זע, דער אויבערשטער איז מדקדק נאך מיר, וואס וועט מיר העלפן צו זיין א צדיק? מען וועט דאך סיי ווי געפינען ביי מיר א חטא און אן עוון. אויף דעם זאגט דער פסוק "כי מרפא" - די דקדוקי הדין און די יסורים וואס קומען אויף דיר זענען א רפואה פאר דיר, און זיי "יניחו חטאים גדולים", זיי רייניגן און לעטערן דיר אויס פון גרויסע זינד. עס ליגט דא א גרויסער מוסר השכל: ווען דו זעסט אז די רוח המושל, קודשא בריך הוא, גייט ארויף אויף דיר מיט דינים און שטראפן - זאלסטו וויסן אז דאס איז א רפואה וואס נעמט אוועק פון דיר גרויסע זינד.
רש"י ברענגט ווייטער פונעם מדרש: דער פסוק רעדט פון נח, יהושע, דוד און מרדכי - צו ווייזן ווי אזוי א גרויסער מענטש בלייבט אונטערטעניג פארן קדוש ברוך הוא. נח איז אריין אין דער תיבה מיט רשות און איז ארויס מיט רשות; ער האט נישט געזאגט "איך בין שוין זעלבסטשטענדיג". יהושע האט אריבערגעפירט כלל ישראל דעם ירדן מיט רשות און איז ארויפגעגאנגען דערפון מיט רשות. דוד - איידער ער האט געקעניגט שטייט געשריבן "ודוד הוא הקטן", און ווען ער האט געקעניגט שטייט געשריבן "ויקם דוד המלך על רגליו". און מרדכי - איידער ס'איז געקומען צו אים די גדולה שטייט געשריבן "ומרדכי יושב בשער המלך", און ווען ס'איז געקומען צו אים די גדולה שטייט געשריבן "וישב מרדכי אל שער המלך": נאכדעם וואס מען האט אים ארומגעפירט אויפן פערד און גערופן פאר אים "ככה יעשה לאיש", א כבוד און גלאנץ וואס ס'איז נישטא קיין גרעסערס דערפון, וואלט געווען פאסיג פאר אים צו זיצן אויף א קתדרא אויף א חשוב'ן פלאץ - אבער בשום אופן נישט; ער איז צוריקגעגאנגען צו זיין פלאץ צו זיצן ביים שער המלך. קוק און זע ווי ווייט די דאזיגע גרויסע לייט האבן זיך געפירט, מיט דער גאנצער גדולה וואס דער אויבערשטער האט זיי געגעבן, מיט א דרך פון ענווה.
און דער מערסט אויסגעצייכנטער ביישפיל איז דוד המלך. חז"ל זאגן אין מדרש: ס'איז נישט געווען קיין מענטש אין כלל ישראל וואס האט זיך אזוי מבזה געווען פאר די מצוות מער ווי דוד. האט דוד געזאגט פארן קדוש ברוך הוא: מיין הארץ איז נישט הויך געווארן ווען שמואל האט מיך געזאלבט פאר א מלך, און מיינע אויגן זענען נישט געהויבן געווארן ווען איך האב געהרג'עט גלית - כאטש מען האט אים געטון גרויס כבוד און געזונגען "הכה שאול באלפיו ודוד ברבבותיו". און מען קען זאגן אז "לא רמו עיניי" איז ווי דער לשון וואס שטייט ביי יוסף, אז ווען "בנות צעדה עלי שור" האט ער נישט אויפגעהויבן זיינע אויגן צו קוקן אויף זיי כאטש יעדע איינע האט פרובירט צו ציען זיין אויפמערקזאמקייט; אזוי אויך דא, ווען די נשים המשחקות האבן געזונגען, האט דוד נישט אויפגעהויבן זיינע אויגן צו קוקן אויף זיי - אויסער דעם עצם ענין וואס ער האט זיך נישט געפירט מיט קיין גאווה.
און דוד פירט אויס: "ולא הילכתי בגדולות ובנפלאות ממני" - אין דער צייט ווען מען האט מיר צוריקגעברענגט צו מיין מלכות, און "ובנפלאות ממני" אין דער צייט ווען איך האב ארויפגעברענגט דעם ארון, "אם לא שיוויתי ודוממתי נפשי כגמול עלי אמו". פונקט ווי א קינד שעמט זיך נישט צו זיין אנטפלעקט פאר זיין מוטער, אזוי האב איך געשטעלט מיין נפש פאר דיר, אז איך האב זיך נישט געשעמט זיך צו מבזה זיין פאר דיין כבוד - אין דער צייט ווען דוד איז געווען מפזז ומכרכר, און מיכל האט אים מוסר געזאגט און אפילו מבזה געווען. "כהני ינוקא דנפק ממעי דאימיה ואין בו רוח גסה" - אזוי איז געווען מיין נפש ביי מיר, אז איך שעם זיך נישט צו לערנען תורה אפילו פון די קלענסטע ביי אידן; איך בין מקבל דעם אמת פון וועמען עס זאגט עס.
זאגט רבי אחא: דער קדוש ברוך הוא האט צו אים געזאגט: דו האסט דיך געגליכן צו א גמול, צו אן עולל - ביי דיין לעבן, פונקט ווי דאס דאזיגע קינד האט נישט קיין עבירות, אזוי האסטו נישט קיין עבירות, ווי ס'שטייט "גם ה' העביר חטאתך לא תמות". בזכות זיין ענווה האט ער זוכה געווען צו מחילת עוונות. פון דעם לערנט מען, אז קיין מענטש טאר זיך נישט פירן מיט גאווה פארן מקום, נאר א מענטש דארף זיך מבזה זיין פאר זיין כבוד.
דער אלשיך הקדוש טייטשט: "אם רוח המושל תעלה עליך" - אויב ס'וועקט זיך אויף אין דיר א גייסט פון ממשלה און שררה און דו ווילסט נאכלויפן נאך דעם, "מקומך אל תנח": גיי אראפ פונעם דאזיגן געדאנק, לויף נישט נאך איר און זוך איר נישט. פארוואס? ווייל די נידעריגקייט אין וועלכער דו געפינסט זיך ברענגט דיך נישט צו גרויסע חטאים, בעת די שררה צו וועלכער דו שטרעבסט קען דיך חלילה ברענגען צו גרויסע חטאים - און נישט בלויז במזיד אדער בשוגג, נאר אפילו אן מערקן קענסטו אנמאכן ריזיגע שאדנס.
און ער ברענגט א משל: א מושל וואס האט בשעת מעשה פון רעדן דערמאנט א "שווערד", און זיינע קנעכט האבן געהערט און געמיינט אז ער האט באפוילן צו הארגענען מיטן שווערד דעם וואס שטייט פאר אים, און זיי זענען פלוצלונג ארויפגעפאלן אויף אים און אים געהרגעט. קומט אויס אז ס'איז פארגאסן געווארן דורך דעם מושל מענטשליכע בלוט פון עפעס וואס ער האט בכלל נישט געמיינט. און אזוי איז אין יעדן דור: יעדע נישט ריכטיגע החלטה פון א שליט קען קאסטן די לעבנס פון פילע מענטשן. אין די טעג פון דער קאראנע מגפה - לא תקום פעמיים צרה - יעדער פאלשער באשלוס וואלט געקענט ברענגען צו הונדערטער טויטע און מער, און צו אסאך קראנקע וואס שלעפן די שוועריקייטן יארן שפעטער און קיינער רעכנט זיי נישט. ענגלאנד האט געמאכט א פאלשע החלטה פון "חיסון העדר", און ס'האט זיך ארויסגעשטעלט צו זיין א חיסול העדר, ביז דער ראש הממשלה דארט איז כמעט אליין געשטארבן פון דער קרענק, און ערשט דעמאלט האבן זיי געטוישט זייער פאליסי.
און דאס איז אין אונזערע צייטן, ווען דער כח פון שליטים איז קליין. וואס זאל מען זאגן אין צייטן ווען א מעגאלאמאנער שליט באשליסט פון טירוף ארויסצופירן זיין פאלק צו א מלחמה פון אכט יאר, און וויפיל בלוט איז פארגאסן געווארן, און נאכדעם זיך צו רייצן מיט א גרויסמאכט, און ביז היינט באצאלט מען דעם פרייז אין א צעריסענער און צעטיילטער מדינה. און מ'רעדט נישט פון די גרעסטע מערדער אין דער היסטאריע, אויף וועמענס חשבון עס שטייען צענדליגער מיליאנען אומגעקומענע, נאר אפילו פון קלענערע פון זיי: זע ווי אזוי שררה קען ברענגען א מענטש צו גרויסע חטאים וואס אן הדיוט, א פשוט'ער מענטש, וואלט קיינמאל נישט אנגעקומען צו זיי. דערפאר איז זיין עצה: "מקומך אל תנח" - בלייב אויף דיין נידעריגן פלאץ, הייב דיך נישט אויף און זוך דיר נישט קיין ממשלה, "כי מרפא" - אויב דו וועסט אפלאזן פון דער זאך, "יניח חטאים גדולים", וועלן זיך אפטון און אוועקגיין פון דיר גרויסע חטאים.
דער גר"א לערנט דא א גרויסן מוסר. פיל מאל שטעלט דער קדוש ברוך הוא דעם מענטש אין א ניסיון און ער פאלט דורך, און דעמאלט קומט ער צו א משבר: "איך בין גארנישט ווערט, איך האב געמיינט אז איך בין אן עובד ה', און קוק נאר ווי אזוי איך בין געפאלן". און פון דעם דאזיגן צובראכענקייט ווארפט ער אוועק אלעס - און דאס איז פונקט וואס דער יצר הרע וויל. עס איז פארן יצר הרע פיל וויכטיגער ווי דער איינצלנער דורכפאל דער גרויסער דורכפאל וואס קומט דערנאך, אז דער מענטש ווארפט אוועק אלעס; דערמיט האט ער ערלעדיגט זיין גאנצע מלאכה אין איין רגע, אן זיך דארפן מוטשען "היום אומר לו עשה כך ולמחר אומר לו עשה כך".
אויף דעם טייטשט דער הגר"א דעם פסוק אין משלי "כי תשב ללחום את מושל" - ווער איז דער מושל איבער'ן מענטש? דער יצר הרע. און אזוי ווי עס ווערט געזאגט ביי אונז אין קהלת: "אם רוח המושל תעלה עליך, מקומך אל תנח" - פארלאז נישט דיין פריערדיגן פלאץ, פאל נישט אראפ פון דיינע מדרגות, האלט זיך פעסט אין דיין גוטן וועג ווי פריער. און דעמאלט "כי מרפא" - וועט דאס דיר זיין א רפואה, און "יניח חטאים גדולים". אבער אויב רוח המושל גייט ארויף אויף דיר און דו פארלאזט דיין פלאץ - וועסטו צוקומען צו גרויסע זינד און צו שווערע דורכפעלער. זאג: איך בין דורכגעפאלן, אבער דאס איז נישט קיין סיבה אוועקצוווארפן אלעס, נאר א סיבה צו מאכן א בדק הבית פארוואס בין איך דורכגעפאלן, זיך צו שטארקן און זיך מער מתמודד זיין - און דורך דעם וועט אויך דער דורכפאל אליין קומען צו א רפואה.
דער אמרי שפר גייט אין דעם מהלך פון רש"י: "אם רוח המושל תעלה עליך" - דו האסט יסורים; "מקומך אל תנח" - זאג נישט "כאשר עשה לי כן אעשה לו": איך דין דעם אויבערשטן און אזוי טוט ער מיר, וועל איך אים אויך פארלאזן. אזוי זענען ליידער געווען מענטשן וואס האבן פורק עול געווען נאכ'ן חורבן און אין אנדערע שווערע מצבים. זאג נישט: איך וועל פארלאזן מיין פלאץ וואס דער אויבערשטער האט מיר באשטימט און מיר אנגעזאגט נישט אפצוטרעטן פון זיין וועג, איך וועל גיין נאך דער שרירות פון מיינע אויגן, ווייל פארוואס זאל איך זיין תמים מיט אים נאכדעם וואס ער גייט מיט מיר בחמת קרי.
און "מרפא" דא איז א לשון פון רפיון, נאכלאזן. עס איז פאראן אן עקשן וואס איז נישט גרייט אנצונעמען מוסר, און ער ווערט אנגערופן א קשה לב אדער קשה עורף, אזוי ווי "כבד לב פרעה" - זיין הארץ איז הארט און קיין מוסר גייט נישט אריין אין אים. און לעומת זה איז א "רפה לב" דער וואס ווערט נתפעל פון מוסר, זיין הארץ איז ווייך און ווערט נשפע. און דאס איז: "כי מרפא" - אויב דו וועסט נאכלאזן דיין הארץ און עס נישט פארהארטעווען, וועט ער אוועקנעמען פון דיר גרויסע חטאים און די עונשים אויף וועלכע דו ליידסט יסורים. אבער אויב דו וועסט גיין מיט אים בקרי, וועט ער גיין מיט דיר בחמת קרי - אויב דו וועסט פארהארטעווען דיין הארץ, וועט דער הקדוש ברוך הוא ברענגען אויף דיר נאך שווערערע און גרעסערע יסורים.
אינ'ם ספר "תנופה לחיים", וואס דער "מעם לועז" ברענגט אים, נעמט דער מחבר די זאך צו א גאר אקטועלן ענין. ער טייטשט: אויב דו וואוינסט אין א שטאט און עס קומט א גרויסער תלמיד חכם און הערשט איבער דיר - צוליב דעם פארלאז נישט דיין פלאץ. און פארוואס? ווייל דער עצם ענין וואס דו לאזט זיך נאך און ליידסט צו זיין צארן "יניח חטאים גדולים", וואס כל המעביר על מידותיו מעבירין לו על כל פשעיו. אויב עס איז געקומען א רב, אדער א מנהל אדער א ראש ישיבה און דו דארפסט אראפבייגן דעם קאפ - דאס אליין נעמט אוועק פון דיר גרויסע זינד.
און פון דא צו דער אקטועלקייט: נישט ווי יענע מענטשן וואס פארלאזן דעם בית המדרש און גייען צו א צווייטן ווייל זיי האבן געכאפט א פגיעה פון דעם גבאי אדער פון דעם גזבר - יענער האט אים געזאגט א ווארט, יענער האט אים געגעבן א באמערקונג, שטייט ער אויף און גייט אוועק. און ווער עס וואנדערט פון שטאט צו שטאט צוליב דעם רב אדער דעם פרנס, קומט אויס אז ער איז נע ונד, א גולה און א מטולטל פון איין פלאץ צום צווייטן. דערפאר קומט קהלת ווארענען: מקומך אל תנח, פארלאז נישט דיין פלאץ.
און אזוי אויך איז דא אין דעם אן אזהרה פאר תלמידים: אויב עס קומט דער רבי אדער דער וואס איז גרעסער פון דיר אין חכמה און האט דיר פארגעהאלטן מיט כעס אדער דיר מוסר געזאגט - אל תנח מקומך, הער נישט אויף צו לערנען ביי אים, נאר קער זיך צוריק און זעץ זיך אויף דיין פלאץ ווי פריער. און נישט ווי יענע תלמידים וואס תיכף ווען זיי הערן א שארף ווארט פונ'ם רבין פארלאזן זיי אים און גייען ארויס - "דער רבי האט געשריגן אויף מיר, דער רבי האט מיר פארשעמט", און זיי ווארפן אלעס איבער. "כי מרפא יניח חטאים גדולים": דאס וואס דו גייסט יעצט דורך איז דיין רפואה, און דאס איז וואס נעמט אוועק פון דיר גרויסע זינד.
רבי שלום שוואדראן האט דערציילט אויף זיך אליין, אז דער וואס האט אים אויסגעגליכן איז געווען רבי לייב חסמן. איינמאל איז ער צוגעגאנגען צום עמוד ביי מנחה - ער איז דאך געווען א בארימטער בעל תפילה, אויך ימים נוראים - און ער האט געזען אז די שקיעה איז שוין אדורך, און הגם עס איז אנגענומען צו זאגן תחנון אויך אינערהאלב דרייצן און א האלב מינוט נאך דער שקיעה, האט ער געזאגט "יהי שם" אנשטאט תחנון. ביים סוף פון דער תפילה האט אים רבי לייב חסמן גערופן און אויסגערופן פאר אלעמען: מיר האבן דא א נייעם ראש ישיבה; ער פסק'נט דא הלכות. עס זענען נישטא קיין ראשי ישיבות, נישטא קיין משגיחים, נישטא קיין ר"מים - ער באשליסט אז מען זאגט נישט קיין תחנון. האט רבי שלום דערציילט: איך בין נאכדעם געגאנגען צו אים און אויסגעטאן די שיך ווי א תלמיד נזוף, און אויף דעם האב איך נאך מער געכאפט אויפ'ן קאפ. און ער האט אויסגעפירט: דאס האט מיר אויסגעגליכן; איך האב דערקענט מיין פלאץ און זיך געלערנט.
און ער איז דאך געווען אן אייניקל פונ'ם מהרש"ם מברעזשאן, וואס איז געווען דער גדול הדור ביי די חסידים, אזוי ווי רבי משה פיינשטיין איז געווען אינ'ם לעצטן דור - דער פוסק הדור וואס אין יעדן ענין האט מען אים געפרעגט; און רבי שלום האט דאך מסדר געווען די כתבים פון זיין זיידן. ביי די חסידים האט מען געקוקט אויף אים ווי דער אייניקל פונ'ם גדול הדור, און דאס האט אים געגעבן פילע נקודות - און מיט דעם אלעם, דער וואס האט אים געשטעלט אויפ'ן פלאץ איז געווען רבי לייב חסמן. דאס איז "מקומך אל תנח": האסט געכאפט אויפ'ן קאפ - דאס גלייכט דיר אויס, און דאס נעמט אוועק פון דיר גרויסע זינד.
און אויב דו וועסט זאגן: ער האט דאך געמאכט א טעות, עס איז נישט ריכטיג וואס ער האט מיר באמערקט, ער האט מיך חושד געווען אומזיסט - אויב יענער האט דיר מזלזל געווען אומזיסט, איז דאך דא אין דעם א כפרה אויף דיינע עבירות, און דער הקדוש ברוך הוא איז דיר מוחל א דריטל פון דיינע עוונות. און די גמרא ברענגט אויף די חכמים, אז יעדער איינער פון זיי איז מעיד וויפיל ער האט "געכאפט" פון זיין רבין, און וויפיל מוסר ער האט באקומען, און וויפיל מען האט אים פארשעמט - און פארט איז ער געבליבן צוגעקלעבט. ווער עס קומט צו אזא מצב אז ער איז גרייט מקבל צו זיין, אבי צו דערגרייכן תורה - דער וועט באמת זוכה זיין צו השגות אין דער תורה.
דאס אלעס איז מצד דעם תלמיד. אבער מצד דעם רבי'ן פאדערט זיך היינט א גאר גרויסע חכמה, ווייל דער דור איז זייער רגיש. אמאל האט מען אפשר געדארפט א פאטש כדי ער זאל ווערן באליידיגט, און היינט איז אלעס מיט א "טאטש" - ס'איז גענוג אריבערצופירן א פינגער און ער איז שוין געטראפן. און א גרויסער חלק דערפון איז די שולד פון די עלטערן, וואס ציען אויף די קינדער מיט זיידענע הענטשקעס: דאס איז אים שווער, דאס קען ער נישט, מ'זאל אים נישט טשעפען, מ'זאל נישט ארויפלאדן אויף אים. מ'ציט אויף קינדער געוואשן מיט זייף; אנשטאט דאס קינד זאל פארשטיין אז דאס לעבן פאדערט און מאנט, פארשטייט ער אז אלעס טוט מען פאר אים און מ'וויקלט אים איין - און מ'ציט אויף א קינד אן קיין רוקנביין. און דאן איז גענוג א קליינע באמערקונג און ער גייט אוועק, ווערט באליידיגט, און ווארט אז דער רבי זאל קומען בעטן פון אים מחילה.
דעריבער פאדערט זיך פון דעם רבי'ן א גרויסע חכמה: ווי אזוי נישט צו באליידיגן די תלמידים און ווי אזוי נישט צו רעדן צו זיי אויף א פוגע'דיגן אופן, ווייל דאס איז שוין נישט דער דור וואס איז געווען אמאל. אמאל פלעגט מען אפילו שמייסן; א מלמד אין א תלמוד תורה האט דערציילט אז ער האט געקענט א קינד וואס פלעגט קומען אפילו אין זומער מיט לאנגע קליידער, צוליב די קלעפ וואס ער האט געכאפט. חלילה דאס צו פארענטפערן - זיכער איז דאס נישט קיין וועג און נישט קיין חינוך, נישט דעמאלט און נישט היינט. אבער אמאל האבן זיי געהאט א הויט פון א העלפאנד און א כח צו דערטראגן, און היינט ביים קלענסטן ווארט ווערט ער געטראפן, און מ'רעדט שוין בכלל נישט פון אויפהייבן א האנט.
דערפאר דארף מען תמיד טון די זאכן בשום שכל ובחכמה, און פאראויסזען דעם חילוק פון איין קינד צום צווייטן: ס'זענען פאראן קינדער וואס זענען זייער רגיש און פארמאגן א גרויסן כבוד עצמי, און ס'זענען פאראן פון וועמען מען קען מאנען און פאדערן מער - "חנוך לנער על פי דרכו". וואס דער פסוק לערנט דא אויס איז דער בליק פון דעם תלמיד, אבער דער בליק פון דעם מלמד דארף זיין זיי צו פירן בנחת און נישט אויף א שווערן אופן. משה רבינו האט איינמאל געזאגט "שמעו נא המורים", און טייל זאגן אז דאס איז געווען דער חטא פון מי מריבה: ער האט אנגערופן כלל ישראל מיט א לשון גנאי - "ממרים" - און דער קדוש ברוך הוא האט געזאגט "לא תביאון את הקהל הזה". מען זעט ווי הארב די זאך איז און וויפיל מ'דארף זיך היטן ביים זיך אפגעבן מיט תלמידים.
יֵשׁ רָעָה רָאִיתִי תַּחַת הַשָּׁמֶשׁ כִּשְׁגָגָה שֶׁיֹּצָא מִלִּפְנֵי הַשַּׁלִּיט׃ - ס'איז פאראן א שלעכטס וואס איך האב געזען אונטער דער זון, ווי א משגה וואס גייט ארויס פון פאר דעם הערשער.
איינע פון די זאכן וואס איך האב געזען אונטער דער זון און זיי זענען שלעכט - דאס הייסט אז מ'דארף זיך זייער היטן דערפון - איז א שגגה וואס גייט ארויס מלפני השליט. די פסיקתא זוטרתא ברענגט פון יעקב אבינו, וואס ער האט געזאגט צו לבן "עם אשר תמצא את אלהיך לא יחיה" - און אזוי איז טאקע געווען. לבן האט נישט געפונען, און פונדעסטוועגן, וויבאלד דאס רייד איז ארויסגעגאנגען פון זיין מויל, איז רחל נפטר געווארן אויפ'ן וועג. יעקב איז דער שליט, דער וואס מושל'ט דורך דעם רצון פון אייבערשטן, און ווען א ווארט גייט ארויס פון זיין מויל האט עס א השפעה און עס שניידט אפ, און די תוצאות זענען געווען שרעקליך.
און אזוי האבן חז"ל געזאגט: לעולם אל יפתח אדם פיו לשטן - ס'זאל נישט זיין ווי א שגגה וואס גייט ארויס מלפני השליט, אז דו זאלסט זאגן א שלעכט ווארט און ברענגען אויף זיך א שלעכטס. דעריבער האבן חז"ל זיך זייער געהיט נישט צו זאגן אויף זיך קיין נעגאטיווע זאך אפילו בדרך אגב. קיינמאל געפינט מען נישט "וכמעט שנהרגתי" (און כמעט בין איך געהרג'עט געווארן), נאר "כמעט מת ההוא גברא" - יענער מענטש, און נישט ער אליין. און אזוי אויך "ונלחם בנו ועלה מן הארץ", וואס מ'האט לכאורה געדארפט זאגן "ועלינו מן הארץ", נאר מ'האט נישט געוואלט זאגן אויף זיך קיין שלעכטע זאך.
דער מנהג איז געווען איינגעפירט אין תימן, און אמאל ביי יעדן איינעם: ווען מ'האט געוואלט זאגן א פסוק וואס האט אין זיך א נעגאטיווע זאך, פלעגט מען עס טוישן. צום ביישפיל "אם יכופר העוון הזה לכם עד תמותון" - דער וואס האט עס געזאגט אין א דרשה פאר'ן ציבור האט נישט געזאגט "לכם" און "תמותון", נאר "להם" און "ימותון", כדי עס זאל נישט אויסזען ווי ער זאגט א שלעכטע זאך אויף די צוהערער. ביז אזוי ווייט האט מען זיך געהיט נישט צו עפענען א מויל פאר'ן שטן, ווייל די זאך קען ווירקן, און כביכול דער שטן שטייט און ווארט אויפ'ן ווארט וואס קומט ארויס פון מויל, כאפט עס אן און טוט דערמיט זיין פעולה.
רש"י טייטשט: "כשגגה שיוצא מלפני השליט" - ס'איז ענליך צו א הערשער וואס האט ארויסגעלאזט פון זיין מויל א טעות בשוגג און מ'קען עס מער נישט צוריקדרייען; אזוי זאגט דער קדוש ברוך הוא און מען קען עס נישט צוריקציען, כביכול עס איז ארויסגעגאנגען פון זיין מויל און די גזירה איז פארחתמ'עט געווארן.
נאך א דוגמא ברענגט דער מדרש: דאס איז עלי הכהן וואס האט געזאגט צו שמואל. ווען שמואל האט באקומען זיין ערשטע נבואה, איז ער יעדעס מאל געלאפן צו עלי פרעגן "קראת לי?" (האסטו מיר גערופן?), ביז עלי האט פארשטאנען אז דאס איז א נבואה, און שמואל איז נאך נישט געווען צוגעוואוינט צו נבואה. האט ער אים געזאגט: קומענדיגע מאל וואס דו הערסט "שמואל שמואל", זאלסטו זאגן "דבר ה' כי שומע עבדך". און דער קדוש ברוך הוא האט זיך אנטפלעקט צו אים מיט'ן קול פון עלי כדי אים נישט צו דערשרעקן; און שמואל האט נאר געזאגט "דבר כי שומע עבדך", און האט נישט דערמאנט קיין שם שמים, טאמער איז דאס א שד און ער וועט אויסקומען צו דערמאנען שם שמים לבטלה. און דעמאלט האט זיך דער אייבערשטער אנטפלעקט צו אים און געזאגט אז ער ברענגט א גרויסע רעה אויפ'ן הויז פון עלי, פאר'ן נישט מוחה זיין אין זיינע קינדער און זיי נישט מוסר'ן פאר זייערע מעשים ביים פלייש פון די קרבנות.
למחרת אינדערפרי האט עלי געפרעגט שמואל'ן: "מה הדבר אשר דיבר אליך? אל נא תכחד ממני; כה יעשה לך אלוקים וכה יוסיף אם תכחד ממני דבר מכל הדבר אשר דיבר אליך". אין רוב ערטער איז דער טייטש פון אזא לשון אז ער האט געסטראשעט און נישט אויסגעדרוקט וואס. אבער אין חז"ל ווערט געברענגט אז ער האט יא געזאגט, ברמיזה: אזוי ווי עס איז ביי מיר - אזוי זאל דער אויבערשטער טון צו דיר. און וואס איז ביי מיר? אז מיינע קינדער ירשנ'ען נישט מיין ארט. אזוי וועט זיין ביי דיר, אז דיינע קינדער וועלן נישט ירשנ'ען דיין ארט, אויב דו וועסט מיר נישט אויסזאגן. און וויבאלד קללת חכם אפילו על תנאי קומט זי מקוים צו ווערן, איז אזוי טאקע געווען בסופו של דבר, אז שמואל'ס קינדער זענען נישט געגאנגען אין זיינע וועגן און האבן גענויגט נאך געלט (ויטו אחרי הבצע). דאס איז א שגגה שיוצאת מלפני השליט: עס איז ארויס פון זיין מויל - און די זאך איז מקוים געווארן.
אין מועד קטן י"ח ווערט דערציילט אז שמואל איז געקומען באזוכן זיין ברודער פנחס וועלכער איז געזעסן שבעה, און האט געזען אז זיינע נעגל זענען לאנג. שמואל האט געהאלטן אז מען מעג שניידן נעגל אין די שבעה, און האט אים געפרעגט פארוואס ער שניידט זיי נישט. האט אים זיין ברודער געזאגט: "ואי בדידי הווה, מי מזלזלת בה כולי האי?" - ווען דו וואלסט ווען געווען דער אבל, צי וואלסטו דעמאלט אויך אזוי מזלזל געווען? דאס הייסט, ווען דיר וואלט געשטארבן א קרוב. זאגט די גמרא: הוואי כשגגה היוצאת מלפני השליט, ואיתרע ביה מילתא בשמואל - און עס איז געשטארבן ביי שמואל א מת. און ווען זיין ברודער פנחס איז געקומען אים מנחם זיין, האט שמואל גענומען די נעגל וואס ער האט אפגעשניטן און זיי געווארפן אויף אים, און אים געזאגט: צי ווייסטו דען נישט אז ברית כרותה לשפתיים?
און אין כתובות ס"ב ווערט דערציילט וועגן יהודה בריה דרבי חייא, דער איידעם פון רבי ינאי, וועלכער פלעגט זיצן אין בית המדרש און יעדן בין השמשות פון ערב שבת פלעגט ער קומען אהיים, און ווען ער פלעגט אנקומען האט זיין שווער געזען אן עמוד אש גיין פאר אים. איין מאל משכתו השמועה, ער איז געווען פארטיפט אין דער סוגיא. וויבאלד רבי ינאי האט נישט געזען דעם סימן, האט ער געזאגט: כפו מיטתו - וואויל ווען יהודה וואלט געלעבט, וואלט ער נישט מבטל געווען עונתו. דאס הייסט: ער איז זיכער געשטארבן. זאגט די גמרא: הוואי כשגגה שיוצא מלפני השליט, ונח נפשיה.
רבי אלחנן וסרמן ערקלערט ווי אזוי די זאך ארבעט. די צונג פון א מענטש וואס היט דערויף איז ווי א מעסער וואס בלייבט שארף, און ווען ער עפנט דאס מויל - שניידט עס. אבער ווער עס באניצט זיין צונג די גאנצע צייט אויף הבלים, אויף נארישקייטן, אויף ליגנטס, חנופה, ליצנות און לשון הרע - איז עס ווי א מעסער וואס מען שניידט דערמיט אלעס, זי ווערט שטומף און פארלירט איר שארפקייט; און דעמאלט אפילו ווען ער זאגט א גאר שלעכטע זאך, פועל'ט עס נישט. דערפאר טאקע ביי די גדולי ישראל געפינען מיר "כשגגה שיוצא מלפני השליט", ווייל ביי זיי איז די לשון זייער שארף, זיי היטן דערויף און זענען מקפיד דערין - און דערפאר שניידט זי ווען די צייט קומט. און באמת איז אין דעם "בדידיה הווה עובדא", ווייל מיר האבן דאס געזען ביי אים אליין.
עס ווערט דערציילט אז איין מאל זענען אריינגעקומען אין ישיבה עטליכע פורקי עול בחורים און האבן אנגעהויבן מאכן א מהומה און שרייען. רבי אלחנן וסרמן האט זיך נישט דערשראקן, ער איז צוגעגאנגען צו זיי און געהייסן זיי זאלן ארויסגיין. ווען עס האט נישט געהאלפן, האט ער זיי אנגעהויבן ארויסשטופן. האט אים איינער פון זיי, א גברתן, געזאגט: "בלי ידיים, בלי ידיים!". האט ער אים געזאגט: דו ביסט אן הענט, גיי ארויס פון דאנען. און זיי זענען ארויסגעגאנגען. אויפדערנאכט זענען געקומען די עלטערן פון יענעם בחור זיך בעטן פארן ראש ישיבה, אז ביידע הענט פון זייער זון זענען געליימט, און ער זאל אראפנעמען פון זיי זיין קפידא. עס איז א שרעקליכע זאך פאר דעם וואס פארטיפט זיך דערין: ער האט דאך בכלל נישט געמיינט ער זאל ווערן געליימט, נאר וויבאלד עס איז ארויס פון זיין מויל - האט עס געשניטן און באשאפן א מציאות.
און פונעם צווייטן צד, זאגט רבי אלחנן, ווען א מענטש פאראומרייניקט זיין מויל און זיין צונג, דאווענט ער און וואונדערט זיך פארוואס מען ענטפערט אים נישט און פארוואס דער אויבערשטער נעמט נישט אן זיין תפילה - און ער פארשטייט נישט אז דאס מויל איז נישט ריין. מען ברענגט א מנחה פארן הקדוש ברוך הוא אין א שמוציגן כלי; אין א כלי מיט וועלכן מען האט פריער גערעדט לשון הרע, רכילות, חנופה און אנדערע איסורים - ווי אזוי קען מען דערין דערלאנגען א מנחה? און אזא מויל איז אויך נישט בכוח צו שניידן.
א באקאנטע מעשה: אינעם בית החיים סגולה איז פאראן א מצבה וואס דערויף שטייט געשריבן "ברית כרותה לשפתיים". ווען מען האט מקדש געווען דעם פלאץ פאר א בית עולם - און עס איז באקאנט אז עס איז דא א געוויסער סדר פאר חנוכת בית הקברות - האט דארט איינער געזאגט בדרך ליצנות: ווער איז מתנדב צו זיין דער ערשטער? האט איינער געענטפערט: איך, מיר מאכט נישט אויס צו זיין דער ערשטער. און אויף צומארגנס איז געווען זיין לוויה, רחמנא ליצלן, מען האט אים באגראבן און ער איז געווען דער ערשטער, און מען האט אויסגעקריצט אויף זיין מצבה "ברית כרותה לשפתיים". וויפיל דארף א מענטש נזהר זיין נישט ארויסצוברענגען פון מויל אויף זיך אליין א שלעכטע זאך, אפילו בדרך שחוק און אפילו אן א שלעכטער כוונה - ווייל דאס פועל'ט.
און צוליב דעם זעט מען: ווען א מענטש קומט דערציילן א חלום, זאגט ער קיינמאל נישט "חלום רע ראיתי", נאר "חלום טוב ראיתי". און לכאורה אויב ער האט געזען א גוטן חלום, וואס פעלט אים אויס הטבת חלום און א תיקון? נאר ווייל ער וויל נישט ארויסזאגן קיין שלעכטע זאך, דערפאר זאגט ער "חלום טוב ראיתי", און מען ענטפערט אים "טבא הוא וטבא ליהוי". עס איז אויך דא דערין א צד וואס באפרייט אים: ווייל אויב דו זאגסט "חלום רע", האסטו דאס שוין פעסטגעשטעלט און גע'פתר'ט לרעה, און ביי חלומות גייט דאך אלעס נאכן מויל (הכל הולך אחר הפה), און צום רייד איז דא א באזונדערער כוח הפעולה. דערפאר דארף א מענטש זייער נזהר זיין צו הערשן איבער זיין צונג און נישט זאגן אויף זיך קיין שום שלעכטע זאך.
די צוויי פסוקים שטעלן פאר אונדז דעם כוח פון שררה און דעם כוח פונעם לשון. "אם רוח המושל תעלה עליך מקומך אל תנח" - סיי אויב דו האסט באקומען ממשלה פון הימל און דו טארסט נישט אפלאזן דיין ענווה, סיי אויב דער מושל איז בכעס אויף דיר, סיי אויב דער מושל איז דער בורא עולם וואס איז מדקדק מיט דיר מיט ייסורים וואס זיי אליין זענען די רפואה, און סיי אויב דער מושל איז דער יצר הרע וואס האט דיך איין מאל אראפגעווארפן - פארלאז נישט דיין פלאץ און פאל נישט אראפ פון דיין מדרגה. נח, יהושע, דוד און מרדכי האבן אונדז געלערנט אז אן אמת'ע גדולה אנטפלעקט זיך דווקא דורך ענווה, און דוד המלך וואס האט משווה געווען זיין נפש כגמול עלי אמו האט דערמיט זוכה געווען צו מחילת עוונות. און "כשגגה שיוצא מלפני השליט" לערנט אונדז אז ברית כרותה לשפתיים: איין ווארט פון א בעל מעלה שאפט א מציאות, און דערפאר זאל א מענטש היטן זיין לשון - זי זאל בלייבן שארף צום גוטן, און נישט עפענען דאס מויל פארן שטן.