דער קאפיטל פאר אונדז פירט ווייטער דעם מהלך המחשבה פון שלמה המלך ביים שטעלן דעם חכם קעגנאיבער דעם כסיל, און הייבט אן מיטן המשך פונעם שמועס מיט וואס מיר האבן געענדיגט: וואס איז עצם און וואס איז מקרה אינעם לעבן פונעם מענטש, וואס איז עיקר און וואס איז טפל. פון דא פירט דער קאפיטל ווייטער און שילדערט דעם וועג פונעם סכל, וואס זיין גאנצער גאנג און זיינע רייד רופן אויס אויף זיין סכלות.
עצם און מקרה: ווער איז באמת עוסק בתורה
זאגט דער מלבי"ם: דער וואס זיין גאנצער ציל און שטרעבונג איז די תורה, און בלויז צוליב זיין פרנסה גייט ער ארויס צו דרך ארץ, אפילו בשעת ער איז עוסק אין דרך ארץ ווערט ער פאררעכנט ווי איינער וואס איז עוסק בתורה, און די זאך היט אים און ראטעוועט אים פון עבירה כאילו ער זיצט און לערנט. איז ער געגאנגען צום יריד? דער עסק התורה שטייט אים דארט ביי.
און פון דער צווייטער זייט: א מענטש וואס גייט אין בית המדרש, און למראית עין איז ער אן אברך און א תלמיד חכם, אבער זיין גאנצע כוונה איז זיך אויסצוקלוגן אין דער תורה כדי צו פארדינען געלט מיט זיין חכמה און ווערן רייך. זיין גאנצער ענין איז א געלט-זאך: ארויסצונעמען א טיטל פון א רב, און דעמאלט וועט מען אים מסדר זיין א משרה און אזא און אזא שכירות. אויף אזא מענטש זאגט דער מלבי"ם אז ער איז בכלל נישט געווען עוסק בתורה, נאר ער האט געטאן מסחר: חכמתו מסחרתו ותבונתו מרכולתו זיך אנצורייכערן דערמיט.
הרב דסלר זאגט אז ברוך השם היינט מאכט מען כמעט נישט קיין געלט פון דער תורה, און דערפאר איז דער לימוד בלית ברירה לשמה. אין די דורות וואס מען האט געשאצט די תורה, ווער עס האט געלערנט איז תיכף געכאפט געווארן. היינט, ווער עס ווערט אנגערופן א תלמיד חכם באקומט נישט קיין גרויסע סכומים און ווערט נישט געכאפט אינעם ארבעטס-מארק. אפילו אויב מען לערנט דיינות, זענען פאראן פינף הונדערט פאר דיר וואס ווארטן אויף א שטעלע וואס זאל זיך באפרייען. ליידיגע שטעלעס שטייען חדשים לאנג אן דעם וואס עס זאל זיך צונויפזעצן א וועד זיי צו באזעצן, צווישן אנדערע ווייל די שטאטראט דארף באצאלן א טייל פון דער שכירות, און אמאל וויל אויך דער ארטיגער רב נישט עס זאל אריינקומען נאך איינער און זיך טיילן מיט אים. ממילא ווער עס קומט מאכן חשבונות, האט פיל גרעסערע שאנסן צו מאכן געלט אויף אנדערע פלעצער.
און פון דא נעמט זיך די יסודות'דיגע הגדרה פונעם מלבי"ם: אויפן ערשטן, וואס איז געגאנגען האנדלען וויבאלד די אהבת החכמה איז זיין עצם, און ער האט געפונען אסאך עשירות, ווערט געזאגט אז דאס עשירות איז צו אים געקומען במקרה, ווייל דער עצם ביי אים איז די תורה. און אויף זיין חבר, וואס האט קונה געווען חכמה אין בית המדרש אבער זיין ציל איז געווען צו באקומען געלט, ווערט געזאגט אז די חכמה איז ביי אים במקרה. וואס איז דער חילוק צווישן איינעם וואס איז געגאנגען זוכן פערל און געפונען, ביז איינעם וואס איז געגאנגען זוכן גלאטע טייך-שטיינער און אגב אורחא געפונען א פערל? ביים צווייטן איז די פערל מקרי. און דאס איז ווי הייסע וואסער וואס א ביסל קעלט קילט זיי אפ. אבער דער וואס איז געגאנגען מיטן שטרעבן משיג צו זיין די חכמה, איז די חכמה ביי אים בעצם, זי איז די תכלית, און איר וועט קיין שום קעלט נישט אפקילן און קיין שום קעגנער נישט אומווארפן.
און אין דער מליצה'דיגער שפראך פונעם מלבי"ם: דער פארקערטער איז ביים קניין פונעם גליק און עשירות, וואס בכלליות ווערט ער געטראגן במקרה און האט נישט קיין שורש אין דער נפש, נאר ער שטייט ווי א רעדל אויפן ווינט פונעם כוח המדמה. און אויב ער וועט זיך פארשטארקן אין זיין דמיון צו זיין אן עצמי אין אים, זענען דאך סיי ער און סיי זיינע טרעגער בלויז מקרים, הבל וואס האט נישט קיין ממשות. די ענינים פון גשמיות'דיג גליק זענען א זאך פון דמיון, און דאס איז א מקרה וואס ווערט געזוכט פאר א מקרה, דער פרי פון הבל אויפן בוים פון תוהו, וואס בהבל ילך און מיט חושך וועט זיין נאמען געדעקט ווערן. אבער אויב דאס עשירות ווערט געפאדערט במקרה צום צוועק פון דער חכמה, וואס זי איז אן עצמי'דיגער קניין, האט שוין דער מקרה פונעם עשירות א שורש אין אן עצמי'דיגער זאך, מוסד מוסד און א שטיינערנע הויז אין דער נפש און אינעם שכל, א קיימיג און פעסטער זאך וואס וועט קיינמאל נישט איינפאלן.
און אזוי ענדיגט דער מלבי"ם מיט די ווערטער פון חז"ל אין ברכות ל"ה: בוא וראה שלא כדורות הראשונים דורות האחרונים. דורות הראשונים עשו תורתם קבע ומלאכתם עראי, וזה וזה נתקיים בידם. דורות האחרונים עשו מלאכתם קבע ותורתם עראי, וזה וזה לא נתקיים בידם. און זייער כוונה מיט די ווערטער קבע און עראי איז עיקר און טפל, עצם און מקרה, ווי דער מלבי"ם האט מגדיר געווען. ודברי פי חכם חן. און חבל על דאבדין, וואס מיר האבן נישט נאך אזעלכע זיסע פירושים ווי האניג פונעם מלבי"ם אויף ספר קהלת.
לב חכם לימינו
לֵב חָכָם לִימִינוֹ וְלֵב כְּסִיל לִשְׂמֹאלוֹ׃ - דאס הארץ פונעם חכם איז צו זיין רעכטער זייט, און דאס הארץ פונעם כסיל איז צו זיין לינקער זייט.
דערקלערט די פסיקתא זוטרתא: לב חכם לימינו, אז ער פירט זיין דעת און זיין הארץ אויף רעכטס צום דרך הטוב און דעם לעבן, ער נייגט זיך צום דרך הימין וואס איז דער דרך החיים. און לב כסיל לשמאלו, וואס ער נייגט זיך צו כסלות און צו די הבלי העולם. די בחינה פון שמאל איז די בחינה פון דער סטרא אחרא, די בחינה פון קלקול און הבל. און לעולם כל פניותיך יהיו לימין. ימין איז דער דרך פון עבודת השם, דער וועג פון די וואס מיימינים בה, און די תורה אליין איז געגעבן געווארן בימין, מימינו אש דת למו.
אגב, מען האט אמאל געזען ביי תימנ'ער אז א מענטש נעמט ארויס א ספר תורה און האלט עס צו דער לינקער זייט, און די זאך האט געברענגט א חידוש, וויבאלד יענער איז געווען א בר אוריין. ווען מען האט אים געפרעגט דעם טעם, האט ער געזאגט אז אזוי פירן זיך אסאך פון דער עדה פון תימן, הגם נישט אלע, און אסאך האלטן ווי רוב וועלט אויף דער רעכטער האנט. און דער טעם פונעם מנהג, האט ער געזאגט, איז ווייל מען דרוקט צו די תורה צום הארצן, ווי איינער וואס געבט איבער זיין הארץ פאר איר. אויב אזוי איז דער ענין נישט די לינקע זייט, נאר דאס צודרוקן די תורה צום הארץ. און אזוי צי אזוי, איז זיין כוונה לשמים, און זיכער איז די זאך גוט.
רש"י טייטשט: לב חכם לימינו, זיין חכמה איז גרייט אים צו נייגן צום אויסגעטראטענעם און גלייכן וועג וואס איז לטובתו. די חכמה פירט אים צום רעכטן וועג, צום גוטן און גלייכן וועג. ולב כסיל לשמאלו, זיין הארץ איז פארדרייט אים אפצוקערן פונעם גלייכן וועג וואס איז באקוועם און א שיינקייט פאר אים. דער כסיל זוכט שטענדיג קרומע וועגן, וועגן פון שטיקעס און קאמבינאציעס. און אויב דו ביסט א חכם, גיי אויפן דרך הישר, און אויפן דרך הישר וועסטו פיל מער מצליח זיין.
וברכתיך בכל אשר תעשה
יעדער וואס פרובירט צו גיין אויף קרומע וועגן, און מיינט אז דא וועט ער מצליח זיין און דא וועט ער מאכן די גרויסע מציאה אין איין רגע, האט די מציאות געוויזן אז אפילו אויב עס זענען געווען איינער אדער צוויי וואס האבן מצליח געווען, איז זייער הצלחה געקומען בלויז כדי צו שלעפן נאך זיך אלע יענע וואס זענען געפאלן נאך זיי ווי דאמינאס. דער וועג צו ווערן רייך, דאס הייסט צו מאכן געלט, שטייט אין דער תורה קלאר און דייטליך: וברכתיך בכל אשר תעשה. ווען דו טוסט, קומט דער הקדוש ברוך הוא און ער בענטשט.
מען זוכט נדל"ן אינוועסטיציעס אין חוץ לארץ: די פרייזן זענען געפאלן, יעצט איז די צייט צו כאפן. און דערנאך בלייבן מענטשן שטעקן מיט נכסים וואס זיי ווייסן נישט וואס טוט זיך דארט, מען צאלט פאר מענטשן צו באהאנדלען דעם נכס, און עס שטעלט זיך ארויס אז זיי נעמען דעם לייבנ'ס חלק פונעם געלט, אויב בכלל. מען קען א מענטש וואס האט געקויפט א נכס אין דייטשלאנד דורך א קרוב משפחה אויף וועמען ער האט זיך פארלאזט, און ביז היינט פרובירט ער עס צו פארקויפן, ער איז דארט געווען צוויי און דריי מאל און ער קען עס נישט פטור ווערן. ווען מען האט בזמנו פארגעשלאגן די עסקא, איז געפרעגט געווארן איין שאלה: פארוואס פארקויפט מען נישט א נכס אין דייטשלאנד פאר דייטשן, נאר מען פארקויפט עס פאר אידן אין ארץ ישראל? דעם ענטפער פארשטייט מען אליין. דער דייטש ווייסט דאך וואס מען פארקויפט דארט, דעריבער וועט ער עס אין לעבן נישט קויפן. דער קונה ווייסט נישט, ער האט דאס פלאץ נישט געזען, ער שפייזט זיך פון שמועות, און דערפאר פארקויפט מען אים מעשיות. און באמת האט זיך ארויסגעשטעלט אז עס רעדט זיך פון אלטע געביידעס, יעדן שני וחמישי איז דא פראבלעמען מיט די רערן, הייצונג, קילונג, ער הערט נישט אויף צו האבן הוצאות, ער זעט אז ער דערלייגט געלט, און ער פרובירט צו פארקויפן און עס זענען נישטא קיין קונים. מען דארף מסתמא טרעפן נארישע מענטשן פון אן אנדער לאנד, וואס זאלן זיין זיכער אז זיי קויפן א דירה פאר הונדערט טויזנט דאלאר, און אפשר איז עס גאר געווען הונדערט טויזנט שקל. און עס זענען פאראן פארשטופטע ערטער אין חוץ לארץ וואס דער בעל הבית איז גרייט אריינצוברענגען לאקאטארן פאר א גראשן, ווייל כל זמן דער נכס שטייט ליידיג צאלט ער הויכע שטייערן, דעריבער איז ער גרייט אז ווער עס וויל זאל דארט זיצן כדי נישט צו צאלן קיין שטייערן. א פלאץ אן פרנסה, אן טראנספארטאציע, אן קיין שום זאך, און דעריבער פארקויפט מען עס פאר קנאפע פרוטות, און מען ווייזט אמת'ע בילדער, נאר דעם גאנצן ארום דערציילט קיינער נישט.
און אזוי אויך אינעם שוק ההון: קום אריין, וועסט באקומען אן ערשטן באנוס, מיר וועלן דיר אויסלערנען וויאזוי די גרויסע מאכן געלט. עס איז באקאנט א מעשה מיט א מענטש וואס איז געווען א באנק-דירעקטאר, א מענטש וואס פארשטייט, וואס דאס איז זיין גאנצע באשעפטיגונג, מניות און אלעס וואס באלאנגט דערצו. ער האט באקומען זיינע פיצויים, זיך געזעצט אינדערהיים פארן קאמפיוטער, און איז אנגעקומען צו אזא מצב אז ער האט געמוזט אריבערגיין דינגען א דירה אין דרום תל אביב. ער האט אמאל געזאגט פאר א באקאנטן: זאלסט נישט וויסן ווער מיינע שכנים זענען און מיט וואס פאר א מלאכות זיי גיבן זיך אפ. א מענטש וואס קען זיך אויס, און דאך איז ער אנגעקומען צו פת לחם. דעריבער: וברכתיך בכל אשר תעשה. זוך נישט קיין לופט געשעפטן, זוך נישט קיין לייכטע געשעפטן. עס זענען נישטא קיין לייכטע רווחים.
און געוויינליך, אויף וועמען פארקויפט מען לאקשן? ליידער אויף אברכים, אויף די וואס זענען נישט אין די ענינים און פארשטייען נישט צו קרומע שטיק און רמאות, און זיי זענען די וואס פאלן אריין אין פאסטקעס מאל נאך מאל. מען האט געפרעגט הרב שפראן: מען שלאגט מיר פאר אן אינוועסטיציע, איך ליין זיי א סכום געלט און זיי געבן א ריבית פון זעקס פראצענט, א ריבית וואס איז נישטא אזעלכעס אינעם מארק. האט מען געפרעגט: רבי, איז דא נישטא קיין שאלה פון ריבית? האט ער געענטפערט: ס'איז מותר. האבן זיי געפרעגט: אפילו אן אן היתר עיסקא? האט ער געזאגט: יא, אפילו אן אן היתר עיסקא. האבן זיי געפרעגט: וויאזוי קען דאס זיין מותר? האט ער זיי געזאגט: דעם קרן וועסטו אויך נישט זען, און דו האסט מורא פאר ריבית?... און מיר האבן דאך שוין געזען מיידאף וואס האט געגעבן צען פראצענט, און פון וואו האט ער געגעבן? פון דעם וואס ער האט נישט געהאט. פון געלט וואס מענטשן האבן כסדר אריינגעלייגט, דיין געלט גיט ער פאר יענעם און אזוי ווייטער, ביז מען האט אויפגעהערט און עס האט זיך ארויסגעשטעלט אז אלעס איז לופט און ער איז שולדיג מיליארדן. וואס עס איז דאך נישטא אזא זאך צו געבן צען פראצענט. מענטשן האבן געווארט אין דער רייע, און ער האט נישט אנגענומען קיין קליינע סכומים, נאר פון א מיליאן דאלאר און העכער, און ער האט געלעבט א ברייט לעבן פון גאוה, און צום סוף האט מען אים פאראורטיילט אויף קרוב צו צוויי הונדערט יאר אין תפיסה. דאס איז לב כסיל לשמאלו: גיין אויף פארדרייטע און קלוגעריי-וועגן. דער וואס גייט אויפן דרך הישר, אויף דעם וועג וועט ער זען ברכה אין זיין הארוואניע.
אם השמאל ואימינה
דער מדרש פרעגט: ביי אברהם אבינו שטייט "אם השמאל ואימינה ואם הימין ואשמאילה", און עס שטייט דאך לב חכם לימינו, וויאזוי לאזט אברהם די מעגליכקייט אז ער זאל גיין אויף דער לינקער זייט? ערקלערט דער מדרש: אמר רבי חנינא בר יצחק, "ואשמאולה" שטייט נישט דא, נאר "ואשמאילה", דאס הייסט: איך וועל מאכן לינקס לגבי דיר, אבער מיין גאנצער עיקר איז צו גיין רעכטס. אברהם זאגט: אין יעדן פאל גיי איך צו דער רעכטער זייט, און דאס וואס שטייט "ואשמאילה" איז בלויז בנוגע דיר. "ואשמאולה" וואלט געמיינט אז איך אליין גיי צו דער לינקער זייט, און די לינקע זייט, ווי מיר האבן געזאגט, איז א שלעכטע זאך. אלע דיינע ווענדונגען זאלן שטענדיג זיין אויף רעכטס.
און דער מדרש זאגט נאך: לב חכם לימינו דאס איז יעקב, שנאמר "ויקם יעקב וישא את בניו ואת נשיו". ולב כסיל לשמאלו דאס איז עשו הרשע, שנאמר "ויקח עשו את נשיו ואת בניו". ביי יעקב איז דער עיקר דער המשך, דער קומענדיגער דור, ווייל זיין גאנצער תפקיד אויף דער וועלט איז דאך אויפצושטעלן דעם בית ישראל, צוועלף שבטי י-ה, דעריבער גייען זיינע קינדער פריער און דערנאך זיינע פרויען. אבער ביי עשו זענען דער עיקר תמיד די פרויען, און ווי עס שטייט בשעת דער באגעגעניש מיט יעקב: "וישא את עיניו וירא את הנשים". ווען עשו הייבט אויף די אויגן, איז די ערשטע זאך וואס ער באמערקט די פרויען, ווייל דאס איז דאך זיין גאנצער ענין. דאס איז לב כסיל לשמאלו.
שתי כליות יש באדם
די גמרא אין ברכות ס"א זאגט: תנו רבנן, צוויי כליות זענען פאראן אינעם מענטש, אחת יועצתו לטובה ואחת יועצתו לרעה. די כליות זענען די יועצים, ווייל די כליות מאכן דעם אויסקלייב פון די פליסיגקייטן אינעם גוף, וואס גייט ארויס צום אפפאל און וואס גייט אריין אין גוף פונעם מענטש, און דעריבער נעמען חז"ל דאס אלס א משל פאר אן עצה, אפצווועגן איין זאך קעגן דער צווייטער און אפצושיידן די פסולת פון דעם אוכל. און די גמרא זאגט: מסתברא אז די וואס ראט צום גוטן איז אויף זיין רעכטער זייט און די וואס ראט צום שלעכטן איז אויף זיין לינקער זייט, שנאמר לב חכם לימינו ולב כסיל לשמאלו.
און מען טאר נישט פארשטיין די זאכן ממש כפשוטם, וואס אויב א מענטש האט נאר איין כליה, וואס וועט מען זאגן אויף אים, אז ער איז נאר צום גוטן אדער נאר צום שלעכטן, לויט דעם וועלכע כליה עס איז אים געבליבן? נאר די כליות זענען א משל, כדי צו פארשטיין דעם ענין פונעם ספק און די דילעמע וואס דער מענטש האט און וויאזוי ער מאכט דעם באשלוס. און פונקט אזוי ווען מען זאגט אז די תאוות זענען אינעם הארץ, מיינט עס נישט דאס גשמיות'דיגע הארץ, וואס איז א פאמפע, נאר דאס הארץ איז א משל אויפן ענין פון די תאוות. און אזוי איז עס מיט אלע איברים וואס חז"ל האבן גערעדט איבער זיי.
אך און גם: דער חכם פארקלענערט זיך
אינעם ספר חוות יאיר, און עס ווערט געברענגט אין ארץ חמדה, טייטשט ער עס אויף א געוואלדיגן אופן: ביים ווארט "לב", קען מען קוקן אויף די אותיות וואס זענען אויף דער רעכטער זייט און אויף די אותיות וואס זענען אויף דער לינקער זייט. דער אות רעכטס פונעם למ"ד איז א כ"ף, און דער אות רעכטס פונעם בי"ת איז אן אל"ף, באקומט מען דאס ווארט "אך". דער אות לינקס פונעם למ"ד איז א מ"ם, און דער אות לינקס פונעם בי"ת איז א גימ"ל, באקומט מען דאס ווארט "גם". און די גמרא זאגט דאך שוין מערערע מאל: אכין למעוטי וגמין לרבויי. "אך" קומט תמיד צו פארמינערן - אך בעשור לחודש, אך בשבת תשבות, און אזוי ווייטער; און "גם" קומט תמיד צו פארמערן. אויב אזוי, לב חכם לימינו: דער חכם איז ווי די אותיות פון רעכטס, וואס זענען "אך", ער איז זיך ממעט און מאכט זיך קליין. און לב כסיל לשמאלו: דער כסיל איז ווי די אותיות פון לינקס, וואס זענען "גם", ער זאגט כסדר "איך אויך" און "איך אויך", ער מוז כסדר דערמאנען זיך אליין, זיך בארימען און גרויסמאכן, "איך האב אויך אזוי געזאגט", און "גם" איז די ראשי תיבות פון גדול מאוד: ער איז נישט קיין קליינער, ער איז גאר א גרויסער.
עיקר און טפל: וואוהין איז געווענדעט די אויפמערקזאמקייט
דער אמרי שפר ערקלערט אז די רעכטע האנט איז ביים מענטשן די עיקר האנט, און די לינקע האנט איז די שוואכע האנט. לב חכם לימינו באדייט, אז דער חכם ווייסט שטענדיג זיך צו באציען צום עיקר פונעם ענין, צום תורף הדבר. און דער כסיל לשמאלו, באציט זיך צום טפל, צום שוואכן צד. צוויי מענטשן זעען דעם זעלבן בילד: איינער כאפט תיכף דעם נקודה און דעם עיקר, און דער צווייטער טשעפעט זיך אן אין א זייטיגער זאך, אין א קליינעם פרט אן קיין שום באדייט. דאס איז דער כסיל, וואס נעמט דעם שוואכן טייל פון דער מעשה און בויט דערויף גאנצע תילים.
א מענטש מאכט א חתונה, און עס איז דארט פארגעקומען עפעס א דורכפאל, ביים סערווירן די מנות, מיטן פאטאגראפירער אדער מיט סיי וואס. לב חכם לימינו: ברוך השם, מיר האבן זוכה געווען חתונה צו מאכן דאס קינד, וואס פאר א פרייליכע חתונה איז דאס געווען, וויפיל מענטשן זענען געקומען, ווי הערליך איז געווען, און ער פרייט זיך. אבער דער כסיל זאגט: ס'איז אוממעגליך, מיר וועלן דאס נישט שטעקן קאלט אין קעשענע, מיר גייען מיט אים אין געריכט, ער האט מיר חרוב געמאכט דעם גאנצן אוונט! דאס איז א כסיל. ער נעמט א קליינעם פרט - ווער וועט דען געדענקען וואס ס'איז געווען ביים עסן? דיין קינד איז פארהייראט, ברוך השם! עס זענען דא מענטשן וואס ווארטן אויף שידוכים לאנגע יארן, און דו האסט זוכה געווען אונטערצופירן דיין קינד. אבער דער כסיל נעמט דוקא די קליינע, שוואכע און זייטיגע זאך, און מאכט דערפון דעם גאנצן עיקר.
די גרויסע חכמה איז שטענדיג צו וויסן וואס איז דער תורף און וואס איז דער טפל, און לויט דעם צו געבן פאר יעדער זאך איר ריכטיגע חשיבות און איר פלאץ, און דאס איז א געוואלדיגער יסוד אין גאנצן לעבן. ווייל ווער עס פארמאגט נישט די דאזיגע הבחנה, בלייבט געפירט פון געפילן און עמאציעס: דאס איז דער חילוק צווישן איינעם וואס פירט זיך מיט שכל און וועגט אפ יעדער זאך אויף די וואגשאלן פונעם שכל, און צווישן איינעם וואס וועגט אפ מיט די וואגשאלן פון געפיל. און דער געפיל רעדט אים איין: ווי קומט דאס, פארוואס האט ער אזוי געטון? און ער מאכט חרוב זיך און זיין לעבן, און ווערט אין כעס איבער זאכן וואס ער וואלט זיך בכלל נישט געדארפט אפגעבן מיט זיי. אנשטאט זיך צו קאנצענטרירן אויפן צענטער און אויפן עיקר, און צו זאגן ברוך השם אלעס איז גוט, כאפט מען זיך אן אין א טפל, און דערנאך פארביטערט מען זיך אליין דאס לעבן. דאס איז די הנהגה פון א כסיל.
דער ספורנו זאגט: לב חכם לימינו, דער חכם לייגט דעם שכל אויף זיין רעכטער זייט און די תאווה אויף זיין לינקער זייט. און דאס שטימט מיטן זעלבן יסוד וואס מיר האבן געזאגט, אז רעכטס און לינקס באדייט שטארק און שוואך. דער חכם גיט זיין הארץ אויף רעכטס, אינעם ענין פון מחשבה און תורה, און ביי אים איז דאס דער עיקר, בעת די תאווה בלייבט אויף לינקס, אויפן שוואכן צד. און ביים כסיל איז פונקט פארקערט, זיין הארץ איז אויף לינקס וואס איז דער בחינה פון תאווה, און די תאווה באהערשט ביי אים דעם שכל.
שינה בשבת אדער שיחה בשבת
עס איז באקאנט די מעשה מיט רבי חיים וואלאזשינער, וואס איז אמאל אריינגעקומען אום שבת נאכמיטאג אינעם היכל הישיבה, און ער האט געזען עטליכע בחורים וואס פארברענגען די צייט מיט דברים בטלים, זיי זיצן און שמועסן. האט ער צו זיי געזאגט: שוין, אויב איר לערנט שוין נישט, זאלט איר כאטש מקיים זיין די ראשי תיבות פון שב"ת - שינה בשבת תענוג. און עס זענען פאראן אזעלכע וואס פירן דאס אויס מער ווי גענוג, אוהבי הגדולה בחרו, זיי שלאפן פון ווען שבת קומט אריין ביז עס גייט אויס די נשמה, און גיי וועק זיי אויף צו הבדלה. אויף יעדן פאל האט ער צו זיי געזאגט: כאטש זאלט איר מקיים זיין שינה בשבת תענוג, אנשטאט צו פלאפלען. האט דארט איינער פון די בחורים געענטפערט: רבי, מיר זענען דאך מקיים שב"ת - שיחה בשבת תענוג! האט אים רבי חיים געזאגט: אויף דיר זאגט דער פסוק לב חכם לימינו ולב כסיל לשמאלו. דער חכם ליינט דעם שי"ן מיט א פינטל אויף רעכטס, שינה בשבת תענוג, און דער כסיל ליינט מיט א פינטל אויף לינקס, שיחה בשבת תענוג.
וויפיל איז נאך געבליבן אדער וויפיל האב איך שוין אנגעיאגט
דורשי רשומות זאגן: ווען א מענטש ליינט אין א ספר אדער לערנט, קען מען דאס אסאך זען. עס איז דא איינער וואס זאגט: וואס פאר א לאנגע גמרא, וויפיל איז נאך דא צו לערנען, ביז מען וועט דאס ענדיגן. און וואס פאסירט? צום קומענדיגן שיעור קומט ער שוין מער נישט, ער זאגט: ס'איז צופיל, ס'איז אן א שיעור, דאס ברענגט צו יאוש. דאס איז לב כסיל לשמאלו, ער קוקט שטענדיג וויפיל עס איז נאך געבליבן, און דערמיט ברעכט ער זיך אליין און ער האט מער נישט קיין כוחות און ענערגיע ווייטער צו גיין. אבער דער חכם ווייסט טאקע וויפיל עס ליגט נאך צו זיין לינקער האנט, נאר ער ווענדט נישט אהין זיין בליק, נאר אויף דער רעכטער זייט: קוק וויפיל איך האב שוין זוכה געווען צו לערנען, דאס אלעס האבן מיר שוין דורכגעטון, ברוך השם שוין א גאנצע מסכתא אין דער האנט, מסכת ברכות, און יעצט האלט מען שוין אין שבת און מען האט שוין אריבערגעטרעטן דעם רוב מסכתא! און אויב מען וועט דיר זאגן עס זענען דא זעכציג מסכתות - אמת, אבער ביסלעכווייז, קובץ על יד ירבה. דער וואס איז אריינגעפאלן אין יאוש האט נאך אפילו נישט אנגעהויבן, און דער וואס האט זיך נישט מייאש געווען האלט שוין אין שבת אויף דף קכ"ט און דף ק"נ, ער גייט פאראויס נאך א בלאט און נאך א בלאט און ער דערגרייכט. לב חכם לימינו.
ואמר לכל סכל הוא
וְגַם בַּדֶּרֶךְ כְּשֶׁסָּכָל הֹלֵךְ לִבּוֹ חָסֵר וְאָמַר לַכֹּל סָכָל הוּא׃ - און אויך אויפן וועג ווען דער סכל גייט, פעלט אים זיין פארשטאנד, און ער זאגט פאר יעדן אז יענער איז א סכל.
דער פסיקתא זוטרתא ערקלערט: דער סכל מיינט אז יעדער איינער איז א שוטה אזוי ווי אים. וויבאלד ער איז א סכל, פארשטייט ער נישט אז ס'איז פאראן דעת אויף דער וועלט, און דערפאר איז ער זיכער אז פונקט ווי ער איז א סכל אזוי זענען אלע סכלים, און ער זאגט פאר יעדן אז יענע זענען סכלים. אבער ער פארשטייט נישט אז מיט דעם אליין לאזט ער וויסן פאר יעדן זיין אייגענע נארישקייט, ווייל ווען ער וואלט געווען א בר דעת, וואלט ער געוואוסט אז ס'זענען אויך פאראן ברי דעת. און רש"י זאגט: ואמר לכל סכל הוא, דורך זיין גיין און זיין רעדן דערקענט יעדער איינער אז ער איז א שוטה.
און אזוי ערקלערט אויך דער אמרי שפר: אין אלע זיינע מעשים און תנועות ווערט דער סכל דערקענט. ער דארף נישט גיין און מפרסם זיין "איך בין א סכל", נאר ער זאל זיך נאר אויפפירן נאטירליך און מען וועט דאס שוין אליין באמערקן. ער פירט זיך אויף מיט סכלות און נארישקייט, און אויף יעדן טריט און שריט זעט מען זיין סכלות, כאילו ער זאגט פאר יעדן אז ער איז א סכל.
און ס'זענען פאראן מענטשן וואס זענען סכלים וואס מיינען אז יעדער איז א סכל אזוי ווי זיי. איינער פון די עפנטלעכע פיגורן האט אמאל געטענה'ט אז די רבנים ווייזן היינט נישט ארויס גענוג בייגזאמקייט, און ער האט געברענגט א ראיה: ס'איז דאך אין דער צייט פון עזרא און נחמיה געקומען אהער אסאך מענטשן מיט פראבלעמען, מיט גויישע פרויען וואס זיי האבן חתונה געהאט אין חוץ לארץ און מיט גויישע קינדער, אזוי ווי עס שטייט דארט חציו מדבר אשדודית, חציו עמונית, חציו מואבית, און מען האט געפונען א לייזונג פאר יעדן, ממילא דארפן די רבנים היינט אויך ארויסווייזן מער בייגזאמקייט. אבער דער סכל מיינט דאך אז אויב ער האט נישט איבערגעקוקט דעם תנ"ך, האט עס קיינער נישט איבערגעקוקט! מיינסטו דען נישט אז ס'זענען פאראן אזעלכע וואס האבן יא געלערנט? ס'איז פאראן ווער ס'האט געלערנט פאר די בגרות אין תנ"ך, און ס'איז פאראן ווער ס'איז געווען אין ישיבה און געלערנט תנ"ך. און דאס זענען דאך מפורש'ע פסוקים: מען האט יעדן געצוואונגען צו פארטרייבן זייערע פרויען, דער עולם איז געזעסן און געוויינט, און זיי האבן געטון גענוי ווי עזרא און נחמיה האבן זיי געהייסן און אלע האבן פארטריבן זייערע פרויען! ווי קען מען נעמען א זאך און עס איבערדרייען קאפ-אויף-פיס? מען טראכט אויס בדותות, מען פארקויפט מעשיות, און מען פארלאזט זיך אויף דעם אז יעדער איז אן עם הארץ און קיינער האט נישט קיין וויקיפעדיע. דאס איז די שיטה: זאג זאכן מיט אסאך זעלבסטזיכערקייט און מען וועט מיינען אז דו רעדסט צום זאך, און מען פארלאזט זיך אז מען וועט נישט נאכקוקן, און אז די ידיעות פון אנדערע שטיצן זיך בלויז אויף דער איבערגעטריבענער זעלבסטזיכערקייט פונעם רעדנער. און וואס האסטו למעשה ארויסגעוויזן? וויפיל א סכל דו ביסט. דו רעדסט וועגן פאקטן וואס מענטשן ווייזן דיר אויף קלאר פאר די אויגן: דו האסט נישט געלערנט קיין היסטאריע, נישט געלערנט קיין געאגראפיע, דו האסט גארנישט געלערנט, בלויז אין מאסן-מעדיע ביסטו שטארק. זעט מען דאך קלאר, אז א מענטש אן קיין דעת איז זיכער אז אלע זענען פוסט און פויל אן קיין דעת, און ער פארשטייט נישט אז ס'זענען פאראן מענטשן וואס זענען קלוגער פון אים, וואס ווייסן פיל מער פון די הבלים און נארישקייטן וואס קומען ארויס פון זיין מויל.
צום סך-הכל:
מיר האבן געלערנט דעם גרויסן יסוד פונעם מלבי"ם: אלעס ווענדט זיך אין וואס ביים מענטש איז דער עצם און וואס איז דער מקרה. ביי וועמען די תורה איז זיין עצם, ווערט אפילו זיין פרנסה און געשעפט פארוואנדלט אין אן עסק התורה; און ביי וועמען דאס געלט איז זיין עצם, ווערט אפילו זיין זיצן אין בית המדרש גערעכנט ווי מסחר. פון דארט זענען מיר אריבער צו לב חכם לימינו ולב כסיל לשמאלו: די רעכטע זייט איז דער דרך החיים, דער עיקר און דאס שטארקע, און די לינקע זייט איז דער הבל, דער טפל און דאס שוואכע. דער חכם מאכט זיין דעת אויף רעכטס, ער גייט אויפן גראדן וועג און גלייבט אין דער ברכה פון "בכל אשר תעשה", ער פארמינערט זיך ווי דער ווארט "אך", ער קאנצענטרירט זיך אויפן עיקר און נישט אויפן זייטיגן פרט, ער גיט דעם שכל אויף רעכטס און די תאוה אויף לינקס, און ער קוקט אויף וויפיל ער האט שוין באוויזן און נישט אויף וויפיל ס'איז נאך פארבליבן. און דער כסיל פארקערט: ער זוכט קרומע וועגן און קאמבינאציעס און פאלט אריין אין זיי, ער פארמערט מיט "איך אויך", ער מאכט פונעם טפל אן עיקר, און פארביטערט מיט דעם זיין לעבן. און צום סוף, דער סכל איז אזוי פארנומען מיט זיך אליין און ווייסט גארנישט פון דער וועלט, און דערפאר מיינט ער אז יעדער איז א סכל אזוי ווי אים, און מיט זיין גאנצן גיין און מיט יעדן ווארט רופט ער אליין אויס זיין אייגענע סכלות.