לֵךְ אֱכֹל בְּשִׂמְחָה לַחְמֶךָ וּשְׁתֵה בְלֶב טוֹב יֵינֶךָ כִּי כְבָר רָצָה הָאֱלֹהִים אֶת מַעֲשֶׂיךָ׃ - גיי, עס מיט שמחה דיין ברויט, און טרינק מיט א גוט הארץ דיין וויין, ווייל דער אויבערשטער האט שוין באוויליגט דיינע מעשים.
דאס זענען די רייד פון די כסילים: אלעס איז אין בעסטן ארדענונג, דער קדוש ברוך הוא האט שוין געוואלט דיינע מעשים, ער האט דיך באמת ליב, גיי האב הנאה פונעם לעבן. און אזוי גייען זיי ווייטער:
בְּכָל עֵת יִהְיוּ בְגָדֶיךָ לְבָנִים וְשֶׁמֶן עַל רֹאשְׁךָ אַל יֶחְסָר׃ - צו יעדער צייט זאלן דיינע קליידער זיין ווייס, און בוימל זאל אויף דיין קאפ נישט פעלן.
רְאֵה חַיִּים עִם אִשָּׁה אֲשֶׁר אָהַבְתָּ כָּל יְמֵי חַיֵּי הֶבְלֶךָ אֲשֶׁר נָתַן לְךָ תַּחַת הַשֶּׁמֶשׁ כֹּל יְמֵי הֶבְלֶךָ כִּי הוּא חֶלְקְךָ בַּחַיִּים וּבַעֲמָלְךָ אֲשֶׁר אַתָּה עָמֵל תַּחַת הַשָּׁמֶשׁ׃ - זע דאס לעבן מיט א פרוי וואס דו האסט ליב אלע טעג פון דיין נישטיג לעבן וואס ער האט דיר געגעבן אונטער דער זון, אלע דיינע נישטיגע טעג, ווייל דאס איז דיין חלק אין לעבן און אין דיין פלאג וואס דו פלאגסט זיך אונטער דער זון.
כֹּל אֲשֶׁר תִּמְצָא יָדְךָ לַעֲשׂוֹת בְּכֹחֲךָ עֲשֵׂה כִּי אֵין מַעֲשֶׂה וְחֶשְׁבּוֹן וְדַעַת וְחָכְמָה בִּשְׁאוֹל אֲשֶׁר אַתָּה הֹלֵךְ שָׁמָּה׃ - אלץ וואס דיין האנט געפינט צו טאן מיט דיין כח, טו, ווייל עס איז נישטא קיין מעשה, חשבון, פארשטאנד און חכמה אין שאול וואוהין דו גייסט.
דאס איז די גאנצע טענה: סיי אויב דו וועסט זוכה זיין און סיי אויב דו וועסט נישט זוכה זיין, אין שאול וועט מען פון דיר נישט פאדערן קיין חשבון. טו וואס ס'גלוסט זיך דיר, ס'איז נישטא קיינער וואס זאל ביי דיר מאנען א דין וחשבון. ביז דאהער זענען די רייד פון די כסילים.
שַׁבְתִּי וְרָאֹה תַחַת הַשֶּׁמֶשׁ כִּי לֹא לַקַּלִּים הַמֵּרוֹץ וְלֹא לַגִּבּוֹרִים הַמִּלְחָמָה וְגַם לֹא לַחֲכָמִים לֶחֶם וְגַם לֹא לַנְּבֹנִים עֹשֶׁר וְגַם לֹא לַיֹּדְעִים חֵן כִּי עֵת וָפֶגַע יִקְרֶה אֶת כֻּלָּם׃ - איך האב זיך ווידער אומגעקוקט אונטער דער זון, אז דער געלויף איז נישט פאר די לייכטע, און די מלחמה איז נישט פאר די גבורים, און אויך נישט פאר די חכמים ברויט, און אויך נישט פאר די פארשטענדיגע עשירות, און אויך נישט פאר די קענער חן, ווייל צייט און פאל טרעפט זיי אלעמען.
כִּי גַּם לֹא יֵדַע הָאָדָם אֶת עִתּוֹ כַּדָּגִים שֶׁנֶּאֱחָזִים בִּמְצוֹדָה רָעָה וְכַצִּפֳּרִים הָאֲחֻזוֹת בַּפָּח כָּהֵם יוּקָשִׁים בְּנֵי הָאָדָם לְעֵת רָעָה כְּשֶׁתִּפּוֹל עֲלֵיהֶם פִּתְאֹם׃ - ווייל דער מענטש ווייסט אויך נישט זיין צייט, אזוי ווי פיש וואס ווערן געכאפט אין א שלעכט נעץ, און ווי פייגלעך וואס ווערן געפאנגען אין א פאסטקע, אזוי ווערן די מענטשנקינדער געפאנגען אין א שלעכטער שעה, ווען זי פאלט אויף זיי פלוצלונג.
בפסוק הזה, זאָגט דער רידב"ז, קומט שלמה המלך אָפּצווואַרפֿן זייער טענה. שלמה זאָגט זיי: איך האָב געזען אַז די השתדלות פֿונעם מענטש העלפֿט גאָרנישט צו די ענינים פֿון עולם הזה, און צום סוף לויערט דער טויט אויף יעדן איינעם, און קיין מענטש קען זיך נישט ראַטעווען פֿון דעם, ווײַל דער מענטש איז ווי פֿיש וואָס ווערן געכאַפּט אין אַ שלעכט נעץ און ווי פֿייגלעך וואָס ווערן געפֿאַנגען אין אַ פּאַסטקע. ס'איז נישט פֿאַראַן ווער עס ווערט נישט געכאַפּט אין יענעם נעץ, און קיינער קען נישט אַנטרינען פֿון יענער פּאַסטקע, און דערפֿאַר וועט צום סוף אַלץ קומען צום דין וחשבון פֿאַרן הקדוש ברוך הוא. און מיר האָבן שוין פֿריִער געזאָגט אַז דער בית הקברות ווערט אָנגערופֿן "בית מועד לכל חי", ווײַל דאָרטן קומען צום סוף צוזאַם אַלע לעבעדיקע. און אויב דו טראַכסט צו כאַפּן און טאָן וואָס דאָס האַרץ גלוסט, קומט שלמה און זאָגט: לא ידע האדם את עתו, דאָס וועט קומען פֿלוצלינג און אומגעריכט, און דעמאָלט וועסטו זען אַז דו האָסט גאָרנישט אויפֿגעטאָן. וואָס בלײַבט דיר פֿון דעם אַלעס?
רש"י ערקלערט: "כדגים שנאחזים במצודה" - ווי גרויסע פֿיש וואָס ווערן געכאַפּט אין אַ שוואַכן און שלעכטן נעץ. ס'איז פֿאַראַן דאָ אַ מין וואונדער: כּדי צו כאַפּן אַ גרויסן פֿיש וואָלט מען זיכער געמיינט אַז מען דאַרף אַ ריזיקן נעץ און אַ גרויסע מצודה, קומט אָבער דער פּסוק און זאָגט אַז אַפֿילו אַ שוואַכער און פּשוטער נעץ כאַפּט זיי. חז"ל זאָגן אַז דאָס איז אַ חכה (אַן אָנגעל), וואָס איז בלויז ווי אַ מין נאָדל, און אַ גרויסער פֿיש ווערט דערין געפֿאַנגען. מען זעט אַ ריזיקן פֿיש, און מיט וואָס האָט מען אים געכאַפּט? מיט אַ נאָדל, מיט אַ קליינעם האָק וואָס איז נישט קיין איין טויזנטסטל פֿון דער גרויס פֿונעם פֿיש. "מצודה רעה" מיינט אַ שוואַכע מצודה, אַ שלעכטע מצודה, און דאָך האָט זי דעם כּוח צו פֿאַנגען אַ גרויסן פֿיש.
און די גמרא פֿרעגט: איז דען דאָ אַ שלעכטע מצודה און אַ גוטע מצודה? נאָר דאָס איז אַ חכה, ווײַל אַ געוויינטלעכער נעץ כאַפּט אין וואַסער און נישט אויף דער יבשה, אָדער אויף דער יבשה און נישט אין וואַסער, אָבער די חכה כאַפּט סײַ אין ים און סײַ אויף דער יבשה, וואָס זי גייט אַראָפּ אין האַלדז פֿונעם פֿיש און דערשטיקט אים. די דאָזיקע הגדרה איז נישט אינגאַנצן קלאָר, ווײַל די חכה דערשטיקט דאָך נישט ממש דעם פֿיש ווי באַקאַנט, נאָר זי שטעכט זיך אײַן אינעם גומען און דערמיט ציט מען אים אַרויס. מעגלעך אַז די כּוונה איז אַז צום סוף דערשטיקט ער זיך צוליב דעם, אָדער אפֿשר האָט מען דאָרט גערעדט פֿון אַן אַנדער מין כלי ציד וואָס דערשטיקט ממש דעם פֿיש.
"כהם יוקשים בני האדם" - פּונקט ווי די פֿיש, אַזוי פֿאַלן דורך די בני אדם. וואָס מיינט "כהם"? זאָגט רש"י: מיט אַ קליינעם און שוואַכן מכשול, פּונקט ווי די מצודה רעה און ווי די פּאַסטקע, ווערן מענטשן פֿאַרכאַפּט אין דער צײַט פֿון זייער רעה. ווען עס קומט זייער צײַט צו פֿאַלן, פֿאַלן זיי פֿלוצלינג דורך אַ קלייניקייט. און מען זעט דאָס מיט די אויגן: אַ מענטש וואָס האָט זיך געמוטשעט מיט אַ שווערער מחלה צען יאָר און האָט איבערגעלעבט, און איין טאָג קומט אַ קליינע לונגען-אַנטצינדונג, מען לייגט אים אַרײַן אין שפּיטאָל, עס האָט זיך פֿאַרפּלאָנטערט, און דער מענטש איז שוין נישטאָ. אָט דאָס איז אַ מצודה רעה - אַ קליינע זאַך, אַ קליינער האָק, און דאָס איז וואָס האָט אים צוגענומען. ווי דער שפּריכוואָרט זאָגט: אַלץ צוליב אַ קליינעם נאגל. דווקא דורך אַזאַ פּשוטע קלייניקייט גייט אַ מענטש אַוועק פֿון דער וועלט.
דער אלשיך הקדוש ערקלערט אַז עס איז פֿאַראַן אַ שלעכטע קרענק (רעה חולה) פֿאַרן מענטש, און אַפֿילו פֿאַר די וואָס דערגרייכן די עלטער, אַפֿילו פֿאַר די וואָס האָבן ברוך השם זוכה געווען צו מאריך ימים זײַן: "שלא ידע האדם את עתו" - דער מענטש ווייסט נישט זײַן צײַט. די ערגסטע זאַך פֿאַרן מענטש איז דאָס וואָס ער ווייסט נישט ווען מען וועט אים אַוועקנעמען פֿון דער וועלט.
יעדער וואָס האָט אַמאָל געוואַרט אויף אַן אויטאָבוס ווייסט וואָס פֿאַר אַ נערוון-רײַסענדיקע וואַרטעניש דאָס איז. דער הײַנטיקער דור ווייסט דאָס נישט: מען האָט אויפֿן סמאַרטפֿאָן די פּינקטלעכע צײַט פֿונעם אָנקומען, און מען ווייסט לויטן GPS וווּ פּינקטלעך דער אויטאָבוס געפֿינט זיך, דער עיקר מען זאָל נישט זײַן אָנגעצויגן און בלײַבן רויִק. אַמאָל פֿלעגט אַ מענטש שטיין און קוקן אין דער ווײַטנס אויפֿן האָריזאָנט. מען דערציילט אויף רבי אליהו לאָפּיאַן אַז ער האָט אַמאָל געוואַרט אויף אַן אויטאָבוס אין כפר חסידים מער ווי אַ שעה, און דער אויטאָבוס איז נישט געקומען. ער האָט זיך אויפֿגעשטעלט קוקן איבערן באַרג צי מען זעט דעם אויטאָבוס פֿון ווײַטן, און באַלד האָט ער זיך אַליין מוסר געזאָגט: אומגעדולד איז אַ שלעכטע מידה. און ער האָט זיך צוריק אַוועקגעזעצט. וועט ער דען קומען שנעלער אויב דו וועסט שטיין? האָסטו דען אַן אַנדער נסיעה, אַן אַנדער קאַר? סײַ ווי סײַ וועסטו מוזן וואַרטן, און אַפֿילו אויב דער אויטאָבוס האָט אויסגעלאָזט אַ רייזע וועסטו וואַרטן אויפֿן נעקסטן. ווער פֿון אונדז האָט אַמאָל געטראַכט פֿון דעם ווען מען קוקט אַרויס אין דער ווײַטנס זוכן דעם אויטאָבוס? אַזוי אַרבעטן גרויסע לײַט אויף זיך אין יעדן איינציקן ענין און פֿאַרריכטן זייערע מידות.
סײַ ווי סײַ, די ערגסטע זאַך פֿאַרן מענטש איז דאָס וואָס ער ווייסט נישט ווען מען דאַרף אים אײַנזאַמלען פֿון דער וועלט, און דאָס האָט דוד המלך געבעטן צו וויסן: "הודיעני ה' קצי ומדת ימי מה היא".
און דער אלשיך זאָגט אַז דאָס איז אַ תוכחת מגולה פֿאַר יעדן מענטש, ווײַל צוליב דעם ווערן מענטשן פֿויל צו טאָן תשובה. ווען ער וואָלט געוווּסט אַז עס איז אים געבליבן אַ יאָר, אַ האַלב יאָר, צען יאָר, וואָס פֿאַר אַ צײַט-אָפּשניט עס זאָל נישט זײַן, וואָלט ער זיך אויפֿגעוועקט. אָבער למעשה דערגרייכט אַ מענטש די עלטער און ער פֿוילט זיך נאָך אַלץ צו טאָן תשובה, זאָגנדיק "עוד חזון למועד", ווײַל די מיתה איז נאָך ווײַט אין זייערע אויגן. און אין אַזאַ אופֿן, אַפֿילו אויב ער לעבט זיבעציק יאָר, וועט די מיתה קומען אויף אים פֿלוצלינג.
„ימינו בהם שבעים שנה” רעדט משמעותדיק אויף דורות וואס האבן געלעבט ווייניגער. מיר זענען ברוך השם אין א דור פון אריכות ימים, מיט דער אנטוויקלונג פון רפואה און דעם אויבערשטנ'ס חסד אויף אונז. מ'זאגט אז מיט פינף הונדערט יאר צוריק איז דער דורכשניטליכער עלטער פון פטירה געווען פערציג יאר, אבער דאס מיינט נישט אז מענטשן זענען געשטארבן אין עלטער פון פערציג, נאר עס זענען געווען אסאך וואס זענען נעבעך אוועק אינגערהייט פון קרענק און מגפות, און די קינדער־פטירות האבן אראפגעשלעפט די סטאטיסטיק. סיי ווי סיי איז זיכער אז די לעבנס־ערווארטונג איז געווען קירצער. און פונדעסטוועגן, דער מענטש דערגרייכט די זיבעציג און אכציג יאר, און אויב פלוצלונג קומט דער מלאך המות איז ער איבערראשט: ביסט געקומען אן קיין איינלאדונג? האסט דאך באקומען צען יאר עקסטרא פארביי, און דו באקלאגסט זיך נאך? מ'האט דיר געגעבן באנוסן און דו קלאגסט זיך? נאר דאס איז די מציאות: אפילו ביי די ניינציג יאר איז דער מענטש איבערראשט, ווייל „לא ידע האדם את עתו”.
דורך דעם מאכט דער מענטש ביי זיך פארגעסן פונעם טויט. און מיר האבן שוין גערעדט אז די מציאות וואס דער הקדוש ברוך הוא האט באשאפן אינעם מענטש איז א חסד מיט אים, ער זאל פארגעסן פונעם טויט, ווייל ווען ער זאל אים שטענדיג געדענקען וואלט ער געלעבט אין א דיפרעסיע: פאר וואס צו טון, פאר וואס צו בויען, מ'דארף דאך באלד אלעס איבערלאזן. ער וואלט געלעבט מיט צער און עגמת נפש. האט דאס דער הקדוש ברוך הוא צוריקגעהאלטן פון אים, פארגעסן געמאכט פון אים דעם טויט און אים געגעבן דאס געפיל וואס דער זוהר שרייבט: „אזיל בר נש בהאי עלמא וחשיב דדיליה הוא וישתאר בגוויה לדרי דרין” - דער מענטש גייט אין דער וועלט און איז זיכער אז די וועלט געהערט צו אים און ער וועט דא בלייבן אויף אייביג. און דאס, זאגט דער אלשיך, איז די גרעסטע צרה פונעם מענטש.
און עס זענען דא וואס זאגן אין הארצן: ווען איך וועל זען אז איך נייג צום טויט, ווען איך וועל זען אז דער מלאך המות דערנענטערט זיך, וועל איך תיכף זיך מתוודה זיין און תשובה טון פון מיינע שלעכטע וועגן, און דער באשעפער וועט מקבל זיין די תשובה און אים באגערן. דער הקדוש ברוך הוא וועט אָננעמען אונזער תשובה, איין רגע פארדעם וועלן מיר טון תשובה און אלעס וועט זיין בסדר, און דערווייל לאז הנאה האבן און שטעל נישט קיין דרוק.
אויף דעם זאגט דער אלשיך אז אמאל וועט א מענטש גארנישט זוכה זיין זיך מתוודה צו זיין, ווייל עס קען חלילה קומען אויף אים די קראנקהייט פון אסכרה וואס דערשטיקט דעם האלדז און ער וועט נישט קענען זאגן קיין וידוי. לכאורה איז דאס איבערראשנד: צי איז דען דער וידוי נישט קיין זאך פונעם הארץ? בפשטות, דארף מען דאך ארויסברענגען מיט די ליפן, זאגן מיטן מויל „אשמנו בגדנו”. אבער אויב א מענטש איז צוריקגעהאלטן פון רעדן, צום ביישפיל ער איז באהאפטן צו אן אטעמ-מאשין, און ער טראכט און מהרהר תשובה אין הארצן, איז דען דאס נישט גענוג? ס'איז מעגליך אז מען דארף דווקא א וידוי מיט חיתוך שפתיים, און אויב ער האט נישט מחתך געווען מיט די ליפן האט עס נישט קיין גדר פון קיין וידוי. ווי אזוי ס'זאל נישט זיין זאגט דער אלשיך: ס'איז מעגליך אז ס'וועט קומען אויף אים חלילה אן אסכרה וואס דערשטיקט דעם האלדז און ער וועט נישט קענען זיך מתוודה זיין.
און נאך זאגט ער: אפילו אויב ער וועט יא קענען רעדן און זיך מתוודה זיין, נישט אין אזא תשובה האט דער אויבערשטער געוואלט, ווייל אזא תשובה קומט דאך פון שרעק פונעם טויט. ווען מען שטעלט דיר א רעוואלווער צום קאפ און דו שרייסט „רבונו של עולם איך טו תשובה”, איז דען דאס א תשובה? דאס איז בכלל נישט ענליך צו איינעם וואס איז מקדים תפלה לצרה.
דערפאר זאגט דער אלשיך: ס'איז מיר באנג אויף דיר, מיין ברודער, אז דו ביסט נאכלעסיג פון תשובה טון און פארריכטן דיינע מעשים ביז דער צייט פונעם טויט. אט שטייט „לא ידע האדם את עתו” - טו תשובה היינט, ווייל דו ווייסט נישט וואס ס'וועט זיין מארגן, און זאג נישט „איך וועל זיך מתוודה זיין ווען דער מלאך המות וועט קומען”. וואס ס'פאסירט מיטן מענטש איז דאך איינס פון צוויי: די ערשטע מעגליכקייט - „כדגים שנאחזים במצודה רעה”, ווי א חכה וואס כאפט דעם פיש ביים מויל, און אמאל שטארבט א מענטש מיט א מיתה פון אסכרה, א מיתה פון דערשטיקונג, און ער קען נישט ארויסרעדן קיין ווארט מיטן מויל, און ער גייט ארויס פון דער וועלט אן תשובה. און אויב דו וועסט זאגן אז ס'איז זעלטן אז א מענטש זאל נישט קענען רעדן פאר דער פטירה, איינס פון א טויזנט, און מ'דארף זיך נישט זארגן דערויף - דעריבער פירט שלמה המלך אויס: „וכצפורים האחוזות בפח”.
די פייגל וואס זענען געכאפט אין פאסטקע (פח), ווען זיי געפינען זיך שוין אינעווייניג אין פאסטקע און אינעם שטייג וואו מ'האט זיי איינגעשפארט, טשילעקן זיי. און אזוי ווילסטו אויך זאגן: ווען איך וועל אנקומען צום פאסטקע וועל איך טשילעקן, דעמאלט וועל איך שרייען, דעמאלט וועל איך זיך מתוודה זיין. זאגט דער אלשיך: דאס איז נישט גענוג. צי העלפט דען עפעס פאר די פייגל וואס טשילעקן און וויינען אינעווייניג אין דער פאסטקע? דאס איז א טיקעט אין איין ריכטונג, געענדיגט, דאס איז צום שחטן, און גארנישט וועט זיי שוין נישט העלפן. ווען דו זאלסט האבן געטשילעקט פריער, וואלסטו אפשר געטשילעקט און אנטלאפן, אבער צו טשילעקן יעצט ווען דו ביסט שוין אינעווייניג אין דער פאסטקע - איז שוין צו שפעט. דאס הייסט, אפילו אויב דו וועסט קענען זאגן וידוי, איז עס א שפעטער וידוי, א וידוי נאכדעם וואס מ'האט דיך שוין געכאפט, ווען דער שטן שטייט שוין דיך ארויסצונעמען פון דער וועלט. ווען דו ביסט נאך נישט געווען געכאפט האסטו געשוויגן, און יעצט ווען מ'האט דיך געכאפט טוסטו תשובה - דאס איז נישט קיין פולקאמע תשובה צו ווערן געראטעוועט פון יד שאול, און עס וועט נישט פעלן פון זיי דער דין פון גיהנם אויף א שטיק צייט. נישט אזוי אויב דו וואלסט תשובה געטון פריער, יעדן טאג און יעדע שעה, דעמאלט וואלט דיין תשובה באמת אָנגענומען געווארן. און דאס איז „כהם יוקשים בני האדם לעת רעה כשתפול עליהם פתאום”: אדער ווערט ער געכאפט אין א שלעכט נעץ און קען זיך נישט מתוודה זיין, און אויב ער קען יא - איז ער ווי די פייגל וואס זענען געכאפט אין פאסטקע, וואס טשילעקן ווען עס איז שוין צו שפעט.
דער מלבי"ם טייטשט, און ווי מיר געדענקען האט זיך אינעם פריערדיגן פסוק געענדיגט דער ענין מיט א שוועריקייט: „כי עת ופגע יקרה את כולם”. „עת” איז א באשטימטע זאך, און „יקרה” מיינט א מקרה, און ווי אזוי שטימען די צוויי אויסדרוקן צוזאמען? אויף דעם קומט שלמה המלך דא פארענטפערן. הגם דאס איז א באשערטער „עת” וואס דער מענטש קען נישט ענדערן, פונקט ווי ער קען נישט ענדערן די צייטן פון זומער און ווינטער, אבער פון דער אנדערער זייט איז עס נישט ענליך צו אנדערע צייטן. ווען מ'רעדט פון דער זון, שטעלט זיך קיינער נישט פאר אז די זון וועט קומען פריער ווי איר צייט; זי האט א באשטימטע צייט, א באשטימטן זמן, און ס'איז נישטא קיין שום חשש אז זי וועט מקדים זיין אדער פארשפעטיגן. אבער דער זמן פונעם מענטשנ'ס קץ איז נישט באגרענעצט צו א באוואוסטער צייט, און יעדן מאמענט ווערט דער מענטש פארלאנגט צו טון תשובה ווייל ער ווייסט נישט זיין צייט, און דערפאר איז עס ביי אים ענליך צו א מקרה וואס קומט פלוצלונג.
צו פארשטיין און פארשארפן די זאך, ברענגט דער מלבי"ם די צוויי משלים: פיש וואס ווערן געכאפט אין א מצודה רעה, און פייגלעך וואס ווערן פארכאפט אין א פאסטקע, און אין יעדן איינעם פון די געפאנגענע איז פאראן אן אנדערע גריעות. "מצודה רעה" - זאגן חז"ל אז דאס מיינט אן אנגל (חכה). אין אלע אנדערע פאסטקעס קומט דער פיש ארויס לעבעדיג: ווען מ'פאנגט מיט קארבן, לייגט מען אריין אין זיי ברויט וכדומה, עס גייען אריין אסאך פיש, מ'הייבט אויף דעם קארב און דאס וואסער פליסט ארויס; און אזוי אויך מיט א נעץ. אין אלע די פעלער קומט דער פיש ארויס לעבעדיג, און דערנאך לאזט מען אים אדער אינדרויסן ביז ער טריקנט זיך אויס און שטארבט, אדער מ'גיט אים א זעץ אין קאפ. אבער דער אנגל שטעכט דורך זיין באק און ברענגט אים צו א מיתה משונה, און דעריבער הייסט עס א "מצודה רעה": זי נעמט אים ארויס ווען ער איז שוין דורכגעשטאכן און טויט. און פון דער צווייטער זייט איז פאראן א גריעות אין דעם אופן פון פאנגען פייגלעך, אז די פייגלעך קומען אליין צום פאסטקע: מ'שפרייט פאר זיי אויס קערלעך און תבואה אין דער נעץ, און דער פויגל שפאנט אריין פון אייגענעם רצון, און דעמאלט ווערט ער געכאפט.
און פונקט אזוי ביים מענטש זענען פאראן די צוויי מיני רעות. איינס - "כדגים שנאחזים במצודה רעה": באמת וואלט דער ביטערער טויט נישט געווען אזוי ביטער, ווען נישט דאס וואס אפטמאל שטארבט דער מענטש מיט א מיתה משונה, צוליב מחלות און יסורים, ווי א פיש וואס ווערט געכאפט אין א מצודה רעה. און דאס צווייטע - "כציפורים האחוזות בפח": אמאל לויפט דער מענטש אליין צו קלייבן געלט און דערגרייכן עקאנאמישע הצלחות, און ער ווייסט נישט אז דאס איז בנפשו, אז די זאך קען אים ברענגען צו א סכנה און צום טויט. עס זענען דא מענטשן וואס כדי צו שפארן עטליכע שקלים גייען זיי אריין אין אן אראבישן דארף פארריכטן דעם אויטא, און דערנאך דארף מען שוין מאכן א תיקון פאר די נשמות פון די נפטרים, השם יצילנו. און פאר וואס? פאר א זאך פון פרנסה האט זיך דער מענטש אריינגעשטעלט אין א סכנה. און אזוי אויך זשורנאליסטן: יעדעס יאר פארעפנטליכט מען וויפיל פון זיי זענען אומגעקומען אין שלאכט-געביטן. פארוואס? ווייל ער מוז ברענגען א פרישע נייעס וואס זאל עפענען די מהדורות, ובנפשו יביא לחמו; ער גייט אין געפארפולע ערטער, און ער ווערט אדער פארכאפט אדער אומגעבראכט אינמיטן דעם קאמף. דאס איז דאך פונקט ווי א פויגל וואס ווערט נאכגעצויגן נאך די קערלעך, און אזוי ציט זיך דער מענטש נאך זיין פרנסה און ברענגט מיט דעם זיין אייגענעם טויט. און אויף דעם שטייט: "כהם יוקשים בני האדם לעת רעה כשתפול עליהם פתאום".
אוודאי אז די באשטימטע צייט (די "עת") וואס מוז קומען אויפן מענטש קען מען נישט אויסמיידן, נאר זי ווערט ביי אים פאר א מקרה ווייל זי קומט פלוצלונג. די עת איז באשטימט, אבער ביים מענטש איז דאס א "מקרה", א "פתאום". ביים הקדוש ברוך הוא איז פעסטגעשטעלט וואס איז די צייט פונעם מענטש, און בלויז ביים מענטש איז עס תמיד בגדר מקרה און אן איבערראשונג. און ווען א מענטש גייט אוועק פון דער וועלט, איז דאס ביי זיינע קרובים תמיד א פלוצלונג. עס זענען דא פעלער וואו מענטשן האבן געליטן פון מחלות און זענען שוין געלעגן אויף הנשמה און געצויגן פון איין טאג צום צווייטן, אבער אויפן געווענליכן אופן, ביי רוב מענטשן איז עס א גדר פון "פתאום", ווייל דער מענטש גרייט זיך נישט אן און נעמט דאס נישט אין באטראכט.
רבי ישראל סאלאנטער פלעגט זאגן: זיין גאנץ לעבן, די אלע יארן, דארף א מענטש לערנען וויאזוי צו שטארבן. דער פשט דערפון איז, די מיתה איז די פרידה, זי איז דער סוף פון דעם מענטשנ'ס שירת החיים, און אויב ער האט דאס נישט געלערנט - וויי איז אים אין דעם מאמענט פון זיין מיתה.
עס איז שוין אמאל דערמאנט געווארן וואס שטייט אין די ספרים, אז די שווערסטע מיתה איז די מיתה פון דארשט, אזוי ווי עס שטייט "טובים היו חללי חרב מחללי רעב שהם יזובו מדוקרים". און לכאורה, אין אנדערע מיתות איז דאך אויך פאראן גרויס צער, פארוואס ווערט דווקא דאס געברענגט אלס ביישפיל? עס איז פאראן דערויף א הערליכע הסברה: ווי שרעקליך איז דער מצב, אז אין די לעצטע רגעים פון א מענטש איז דאס איינציגע וואס לויפט אים אין קאפ א גלאז קאלט וואסער. דאס איז וואס עס פאסירט צו איינעם וואס שטארבט פון דארשט - זיין גאנצע מחשבה איז פארטיפט בלויז אין א טראפן וואסער. דו שטייסט דא א רגע פארן ענדע פון דיין לעבן, פארן באגעגעניש מיט'ן רבונו של עולם, אפשר עפעס לכבוד דעם? אבער דאס ארט אים נישט. מען קומט נישט מיט קיין טענות, מען באשרייבט בלויז דעם מציאות, און דעריבער איז דאס די שווערסטע מיתה. נישט אזוי איז ביי אן אנדער מיתה, וואו צום ווייניגסטנס איז דעם מענטשנ'ס קאפ פריי צו טראכטן וועגן דעם אז ער גייט שוין נסתלק ווערן פון דער וועלט.
און אזוי ווי מיר האבן דערמאנט רבי ישראל סאלאנטער און זיינע ווערטער אז א מענטש דארף זיין גאנץ לעבן לערנען וויאזוי מען שטארבט, פארציילט מען אז פאר זיין פטירה איז געווען ביי אים א מענטש וואס האט אים באדינט. און ארום א האלבע שעה פאר ער איז נסתלק געווארן, איז רבי ישראל געזעסן און אים מסביר געווען, אז דאס וואס מענטשן האבן מורא פון דעם טויט האט נישט קיין שום האפט, און עס איז נישטא קיין שום חשש אדער פחד צו זיין נעבן דעם קערפער פון א נפטר, ווייל ער האט דאך נישט קיין כח צו שאדן, און די אלע שרעקענישן זענען בלויז דמיונות. אזוי איז ער געזעסן און אים מסביר געווען א האלבע שעה. און דאס שטימט אזוי שטארק מיט זיין גאנצער הנהגה: כדי יענער מענטש זאל נישט אריינפאלן אין קיין פחד און בהלה ווען ער וועט זיך געפינען לעבן דעם מת, נאר ער זאל זיין בארואיגט. זיין חבר איז אים געווען אזוי טייער, אז מיט דעם האט ער געחתמ'עט זיין שירת החיים, און דאס לערנט אויף דעם גאנצן צורת החיים פון רבי ישראל סאלאנטער.
פון דא לערנען מיר, אז דער מציאות פון א מענטשנ'ס פטירה פון דער וועלט איז א מציאות וואס מען דארף זיך כסדר צוגרייטן דערצו און לעבן דערמיט. און כאטש עס איז א פעסטגעשטעלטע "עת", פונדעסטוועגן ביים מענטש וועט דאס תמיד זיין א מקרה, תמיד וועט עס קומען ווי אן איבערראשונג.
רבי אליהו לאפיאן ברענגט בשם רבי איצעלע בלאזער אויף "לא ידע האדם את עתו כדגים שנאחזים במצודה": ווען א פיש ווערט געפאנגען אין דער נעץ, וואס טראכט ער? אז יעצט איז נגזר געווארן אויף אים א רעה, יעצט איז נגזר געווארן זיין אונטערגאנג. אבער לאמיתו של דבר, פון ווען אן איז ער שוין געכאפט? נאך פון יענער שעה ווען דער פישער האט געוועבט די נעץ. די נעץ איז געמאכט געווארן ספעציעל פאר דיר, כבוד הפיש, און שוין פון דעמאלט אן הענגט דיין לעבן אויף א האר. דער מענטש ווייסט נישט וואס קומט פאר מיט אים, און אויב ער טוט נישט קיין תשובה איז וויי צו אים; אבער מ'מוז שטענדיג געדענקען אז די מצודה איז שוין אנגעגרייט פון לאנג פריער.
און די דברים שטימען זייער גוט מיט וואס דער ראב"ד זאגט. עס שטייט דאך אז ראש השנה ווערט נגזר אויפן מענטש צי ער וועט לעבן צי שטארבן, און יעדער פרעגט: ווי אזוי קען דאס זיין? מען זעט דאך א מענטש וואס ווערט געמשפט אלס א צדיק און ער לעבט, און פונעם צווייטן זייט רשעים וואס לעבן יאר נאך יאר. און עס זענען דא וואס האבן געוואלט פארענטפערן אז מען רעדט פונעם דין פאר עולם הבא, און נאך אסאך הסברים צוליב דער דאזיגער שוועריקייט. אבער ביים ראב"ד איז דא א וואונדערליכער מהלך: "נגזרה עליו מיתה" מיינט נישט אז ער וועט שטארבן היינט. לאמיר זאגן אז עס איז נגזר געווארן אויף א מענטש צו לעבן אכציג יאר, און עס קומט א ראש השנה ווען זיין מצב איז שלעכט און עס איז נגזר געווארן אויף אים מיתה - מיינט דאס אז מען האט אים אראפגענומען צוויי יאר און ער וועט שטארבן ביים עלטער פון אכט און זיבעציג יאר. דעם קומענדיגן ראש השנה האט מען אים אראפגענומען נאך א יאר, און דאס יאר דערויף נאך דריי יאר, לויט די חשבונות שמים. און צום סוף שטארבט דער מענטש צו צוויי און זעכציג יאר, און די מיתה איז נישט נגזר געווארן יעצט, נאר ער איז פארכאפט געווארן אין א מצודה רעה שוין פון פריער. די מצודה כאפט אן דעם מענטש שוין פון די צוואנציג יאר, נעמט אוועק פון אים יארן און חדשים, און ערשט ווען ער קומט אן צו צוויי און זעכציג יאר איז געקומען די צייט לויט די יארן וואס מען האט אים פארמינערט. דאס מיינט "נחתמים למיתה" - נישט אז די מיתה מוז זיין תיכף יעצט, נאר אז עס איז פארחתמ'עט געווארן אז ער וועט שטארבן פאר זיין צייט, און יעדן מאל שניידט מען אים אפ נאך א תקופה.
און דאס איז דער עומק פונעם לשון "נאחזים במצודה רעה": זיי ווערן פארכאפט שוין פון פריער. דער מענטש גיט נישט אכטונג אויף זיינע עבירות, וואס שוין פון יונגערהייט זינדיגט ער, און די זעלבע עבירות האלטן אים אן שוין פון דעמאלט אן. דאס קומט נישט אין איין פלוצלונגדיגן מאמענט. דער פיש מיינט "יעצט בין איך געכאפט געווארן", אבער באמת ביסטו נישט יעצט געכאפט געווארן: די נעץ וועבט מען שוין פאר דיר יארן לאנג.
די דברים דערמאנען די מעשה וואס איז געווען אין די צייטן פון רבי ירוחם פון מיר. אן אויטאבוס וואס האט געפירט ארבעטער צו דער ארבעט איז אריבערגעפארן א בריק, און אין יענע צייטן זענען געווען הילצערנע בריקן, און דער בריק האט זיך איינגעבראכן און יעדער איינער וואס איז געווען אינעווייניג איז אומגעקומען, ארום פערציג אדער פופציג מענטשן. דער גאנצער שמועס אין דער ישיבה איז געגאנגען ארום דער פרשה, און יעדער האט אנגעהויבן זאגן מיינונגען: איינער האט געזאגט אז דער שאפער איז שולדיג, ער איז נישט אריינגעפארן מיט קיין שוואונג, און ווען ער וואלט געפארן שנעלער וואלט ער אריבערגעמאכט דעם בריק; א צווייטער האט געטענהט אז די שולד ליגט אויף דער רעגירונג, וואס פירט נישט דורך קיין כסדר'דיגע קאנטראלן אויף די בריקן, און דעריבער איז דער בריק איינגעפאלן; און נאך און נאך טענות פארוואס מען איז געפארן און ווי אזוי מען איז געפארן.
אין ענין פון דער אויפהאלטונג פון די בריקן, איז באקאנט די מעשה פונעם רומענישן מיניסטער און דעם רוסישן מיניסטער. דער רומענישער מיניסטער איז געקומען אויף א באזוך צום רוסישן מיניסטער און האט אים געזען וואוינען אין א פראכטפולער ווילא, און האט געפרעגט: פון וואו קומט דאס? פאר צוויי יאר צוריק האסטו דאך דאס אלעס נישט געהאט. האט אים דער רוס געוויזן א בריק אינדרויסן פון שטאט און געזאגט: אין דעם בריק וואלטן געדארפט ליגן פופציג טאן אייזן, אבער עס איז דא דערין נאר פינף און צוואנציג. איז דער רומענישער מיניסטער צוריקגעפארן צו זיין לאנד, און פאר די רומענער פעלט דאך נישט אויס צו ערקלערן ווי אזוי די מלאכה ארבעט, און אין א קורצער צייט האט ער שוין געהאט א ווילא פיר מאל אזוי גרויס מיט א שווימבאסיין. איז דער רוס געקומען אויף א באזוך, און די אויגן זענען אים כמעט ארויסגעפאלן: וואס איז דאס? האט ער אים געברענגט צום פענצטער און געפרעגט: זעסטו דארט א בריק? האט ער געענטפערט: ניין. האט ער אים געזאגט: דארט וואלט געדארפט זיין א בריק.
אויף יעדן פאל, פאר רבי ירוחם פון מיר האט זייער געארט דער דאזיגער גראבער בליק, און ער האט געהאלטן א שמועס אין דער ישיבה: ווי אזוי רעדט מען אזוי? דאס זענען דאך רייד פון א מאנגל אין אמונה. ווען א מענטש וואלט געוואוסט, וואלט ער זיך געזאגט אז שוין ראש השנה זענען פארשריבן געווארן די נעמען פון אלע מענטשן וואס יענער אויטאבוס האט צונויפגענומען, אז פלוני און אלמוני און יעדער איינער וועלן זיך צונויפקומען אויף איין פלאץ, און דארט וועט קומען זייער צייט. און אומעטום וואו מען וועט נאכפארשן וועט מען הערן אז יענער האט פונקט יענעם טאג פארשפעטיגט דעם אויטאבוס, און א צווייטער האט זיך דווקא אריינגעשטופט און אנשטאט אים האט מען אראפגענומען א צווייטן. בקיצור: יעדער וואס איז געווען פארשריבן אויבן אז ער דארף זיין אויפן בלוטיגן אויטאבוס - איז דארט געווען, און דער קדוש ברוך הוא האט זיי צונויפגעברענגט אויף איין ארט און דארט אראפגעברענגט זייער נשמה אין שאול תחתית. אזוי קוקט א מאמינ'ישער מענטש אויף די זאכן. נישט דער בריק וואס איז נישט געווען געהעריג אויסגעהאלטן, און נישט צי ער איז געפארן שנעל אדער שטאט - דאס אלעס זענען הבלים, דאס איז א גויישער בליק. א אידישער בליק פון אמונה ווייסט אז אלעס וואס פאסירט, פאסירט מיט א פולקאמע השגחה, און אלעס איז שוין פארשריבן פון פריער.
און דאס איז וואס רבי אליהו לאפיאן זאגט בשם רבי איצעלע בלאזער: דאס איז די מצודה. זאלסט וויסן אז אין דער מצודה ווערט מען געכאפט שוין פון פריער, נישט אין איין מאמענט. פארן מענטש דאכט זיך אז אלעס איז געשען אין איין סעקונדע, אבער באמת איז די מצודה געוואבן געווארן שוין לאנג פריער. און ווען א מענטש וואלט פארשטאנען די זאכן ווי געהעריג, וואלט ער תשובה געטאן און זיך ערוועקט בעוד מועד, כדי נישט אריינצופאלן אין דער מצודה.
שלמה המלך ענטפערט אויף די רייד פון די כסילים וואס רופן דעם מענטש צו געניסן און כאפן, מיט דער טענה אז קיינער וועט נישט פאדערן פון אים קיין חשבון: עס איז נישטא קיין מענטש וואס ווערט צום סוף נישט געכאפט, און "לא ידע האדם את עתו". אמאל ווערט דער מענטש געכאפט ווי א פיש אין דער חכה - דורך א קליינעם און שוואכן מכשול, אין א מיתה משונה וואס לאזט אים אפילו נישט מאכן קיין ווידוי; און אמאל איז ער ווי א פייגל וואס גייט אריין מרצונו אינעם פאסטקע נאך די קערלעך פון פרנסה, און טשילעקט ערשט ווען עס איז שוין צו שפעט. די צייט איז באשטימט ביים קדוש ברוך הוא, אבער ביים מענטש איז דאס תמיד אן איבערראשונג און א מקרה, און דערפאר דארף א מענטש לעבן מיט דער ידיעה אלע זיינע טעג, ווי די ווערטער פון רבי ישראל סאלאנטער אז דאס גאנצע לעבן דארף מען לערנען ווי אזוי צו שטארבן. און ווי די רייד פון רבי איצעלע בלאזער און דעם ראב"ד: די נעץ ווערט געוואבן לאנג פארן לעצטן מאמענט, און די עבירות כאפן אן דעם מענטש שוין פון לאנג. דער אויספיר איז איינער: תשובה צו טון היינט, יעדן טאג און יעדע שעה, און נישט ווארטן אויפן שפעטן געטשילעך אינעווייניג אין פאסטקע.