מיר גייען ווייטער אין קאפיטל ט' אין קהלת. נאכדעם וואס שלמה המלך האט גערעדט וועגן דעם איין מקרה וואס פאסירט מיט יעדן, גייט ער איבער אויסצוקלעראן וואס איז די יתרון פון לעבן: וואס ליגט אין די הענט פונעם מענטש כל זמן ער לעבט, און וואס פארשליסט זיך פאר אים אין דער רגע וואס ער גייט אוועק פון דער וועלט. פון דעם קומט אויך ארויס דער למעשה'דיגער מוסר השכל: אויף וועמען מעג מען בטחון האבן, פאר וואספארא צוועק איז דאס לעבן באשאפן געווארן, און וואס איז די ריכטיגע באנוץ דערפון.
מיר האבן גערעדט וועגן דעם אז דער מענטש דארף זיין פארבינדן סיי בפנימיות און סיי בחיצוניות. פונקט ווי אויב עס פעלט אן אבר אין דעם קערפער פונעם מענטש ווערט ער נישט אנגערופן א גאנצער מענטש נאר א בעל מום, אזוי אויך א מענטש וואס רייסט זיך איבער פון דער געזעלשאפט ווערט נישט אנגערופן גאנץ נאר פעלערהאפטיג, א בעל מום. קומט דאך אויס, אז כדי איך זאל קענען לעבן אין א גאנצער וועלט מוז איך צוטרויען אין אסאך מענטשן: זיך פארלאזן אויפן פויער אז ער וועט אקערן זיין פעלד און אויסוואקסן די תבואה כדבעי, אויפן בעקער אז ער וועט נישט פארזוימען און פונעם מעל וואס ער האט באקומען פונעם פויער וועט ער באקן ברויט פאר מיר, אויפן וועבער וואס וועט וועבן דעם שטאל, אויפן שניידער וואס וועט נייען דאס בגד, אויפן מויערער וואס וועט בויען א הויז, און אויפן טישלער וואס וועט מיר מאכן א בעט, א בענקל און א טיש. דאס גאנצע לעבן איז געבויט אויף א גרויסער מאס פון צוטרוי אין אנדערע.
כִּי מִי אֲשֶׁר יְחֻבַּר אֶל כׇּל הַחַיִּים יֵשׁ בִּטָּחוֹן, כִּי לְכֶלֶב חַי הוּא טוֹב מִן הָאַרְיֵה הַמֵּת. - ווארעם ווער עס איז פארבינדן צו אלע לעבעדיגע איז פארהאן בטחון, ווייל פאר א לעבעדיגן הונט איז בעסער ווי דער טויטער לייב.
דאס איז וואס דער חכם זאגט: "מי אשר יחובר אל כל החיים", דאס הייסט א מענטש וואס לעבט דא אויף דער וועלט און איז פארבינדן צו דער געזעלשאפט, "יש ביטחון" - זיין לעבן איז תלוי אין דעם דאזיגן בטחון, וואס ער פארלאזט זיך אויף אלע אנדערע אז זיי וועלן אים העלפן און ביישטיין. אבער דאס אלעס איז נאר כל זמן דער מענטש לעבט. נאך זיין פטירה אויף וועמען וועסטו זיך פארלאזן? דו האסט געוואלט סמוך זיין אויף פלוני, און פלוצלונג איז היינט נישטא קיין ברויט: דער בעל הבית פון דער בעקעריי איז נפטר געווארן, די ארבעטער זענען ארויסגעגאנגען אויף חל"ת. דו האסט זיך פארלאזט אויף איינעם וואס איז שוין נישט צווישן די לעבעדיגע. "אל החיים יש ביטחון" מיינט, אז מען קען זיך פארלאזן אויף א מענטש בלויז כל זמן ער לעבט, אבער נאך זיין טויט איז גארנישטא קיין מציאות זיך צו פארלאזן אויף אים.
"כי לכלב חי הוא טוב מן האריה המת": דער הונט, כאטש ער איז אן עז נפש און פיל נידעריגער פונעם לייב, איז בעסער זיך צו פארלאזן אויף אים ווי אויף א טויטן לייב, וואס זיין גאנצע גבורה קען שוין גארנישט אויפטון. מיט פשוט'ע ווערטער: אין דער מציאות פון דער וועלט וואו מיר זענען תלוי איינער אינעם צווייטן, קען מען זיך אנליינען און שטיצן בלויז אויף דעם וואס איז בבחינת חי. איינער וואס איז בבחינת מת, אפילו ער איז א לייב, איז שוין נישטא אויף וואס זיך צו פארלאזן.
און ווער איז דער וואס עס פאסט זיך אויף אים צו פארלאזן און ער לעבט אויף אייביג? דער אלקים חיים. "בך בטחנו כל היום" - אינעם אויבערשטן איז שייך צו בטחון האבן, ווייל קיינמאל איז נישט פאלש געווארן די האפענונג פון דעם וואס פארלאזט זיך אויף אים. וואס דו האפסט און קוקסט ארויס פונעם אויבערשטן, טוט דער הקדוש ברוך הוא אלעמאל מקיים זיין. אבער ווען מען פארלאזט זיך אויף א מענטש: "אל תבטחו בנדיבים, בבן אדם שאין לו תשועה, תצא רוחו ישוב לאדמתו". דו פארלאזסט זיך אויף איינעם וואס היינט איז ער דא און מארגן אין קבר? דאס איז "כי לכלב חי טוב מן האריה המת". דו פארלאזסט זיך אויף א שטארקן מענטש, א בעל כוח והשפעה, א לייב, אבער א טויטער לייב. קומט אויס אז דיין גאנצער בטחון איז אפהענגיק אין דער שאלה צי יענער מענטש לעבט אדער איז טויט, און ווען ער שטארבט, האסטו שוין נישט אויף וועמען זיך צו פארלאזן.
מען דערציילט אויפן גאון רבי איסר זלמן מלצר, דער בעל "אבן האזל". איין מאל איז געקומען צו זיין ישיבה אין חוץ לארץ א בחור וואס איז געווען א גרויסער עילוי, און ער האט זיך שטארק מתפעל געווען פון אים. ווען ער איז געפארן צו אן אסיפה מיטן אלטן פון קעלם, האט ער מיטגענומען דעם בחור מיט זיך און געזאגט: איך האב מיטגעברענגט מיט מיר דעם קומענדיגן גדול הדור. זיי זענען געזעסן און גערעדט אין דברי תורה, און באמת האט מען זיך מתפעל געווען פונעם בחור: פון דער חריפות, פון דער טיפקייט, פון דער הבנה, פון דער תפיסה און פונעם זכרון. ממש הפלא ופלא.
נאכדעם וואס די אסיפה האט זיך געענדיגט, האט רבי איסר זלמן אפגעכאפט א פריוואטע שמועס מיטן אלטן פון קעלם און געפרעגט: נו, וואס זאגט איר? האט אים דער אלטער געענטפערט: פון דעם בחור וועט נישט אויסוואקסן קיין גדול הדור און גארנישט, קיין שום זאך וועט פון אים נישט ארויסקומען. האט אים רבי איסר זלמן געפרעגט: אויף וואס בויט איר דאס? און דער אלטער פון קעלם איז דאך געווען א מומחה אין הכרת הנפש. ער פלעגט רעדן מיט א מענטש א קורצע צייט און שוין דערגיין זיין מהות, זיין תבנית און זיין שטייגער פון טראכטן. און אזוי אויך רבי ירוחם פון מיר: מען פארציילט אז איין מאל האט ער געפרעגט א בחור וועגן איינעם וואס איז געקומען זיך פארשרייבן אין ישיבה, און יענער האט געענטפערט אז ער ווייסט נישט, ווייל ער האט נאר גערעדט מיט אים פינף מינוט. האט ער אים געזאגט: וואס, דו האסט גערעדט מיט אים פינף מינוט און דו ביסט נאך נישט געשטאנען אויף זיין טיב? ביי רבי ירוחם, אין איין מינוט פון א שמועס איז דער מענטש געווען אפן און אנטפלעקט פאר אים.
האט אים דער אלטער פון קלם געזאגט: ווען מיר האבן גערעדט האט מען אנגעגאסן א גלאז טיי, און ס'זענען אראפגעפאלן עטליכע צוקער-קערלעך אויפן טיש. און דער בחור האט אריינגעלייגט זיין פינגער אין מויל, אנגערירט די צוקער-קערלעך, צוריקגעלייגט דעם פינגער אין מויל און געזויגט. דאס איז א גרויסער פגם אין דרך ארץ, א זאך וואס מען טוט נישט, און על אחת כמה וכמה ווען מען זיצט מיט די גדולי הדור און מען לעקט אויף צוקער פונעם טיש מיטן פינגער. פון דעם וועט גארנישט ארויסקומען.
רבי איסר זלמן האט געטראכט אז דער אלטער פון קלם גוזמא'ט א ביסל. מען פארציילט אז איידער זיי זענען ארויסגעגאנגען, האט זיך דער אלטער פון קלם געווענדט צום בחור און געפרעגט: וואס איז בעסער, א לעבעדיגער הונט צי א טויטער לייב? גלייך האט דער בחור ארויסגעשאסן דעם פסוק: "כי לכלב החי הוא טוב מן האריה המת". האט אים דער אלטער געזאגט: און יעצט וועל איך דיר פרעגן א חידה: וויאזוי איז מעגליך אז א טויטער הונט זאל זיין בעסער פון א מענטש? האט דער עילוי געענטפערט מיט א זיכערקייט: דאס קען נישט זיין, ס'איז נישטא אזא זאך. האט אים דער אלטער פון קלם געזאגט: דא האסטו א טעות. חז"ל זאגן: כל תלמיד חכם שאין בו דעת, נבלה טובה הימנו. זעסטו דאך אז א טויטער הונט קען זיין בעסער פון א לעבעדיגן מענטש, פון א תלמיד חכם וואס האט נישט קיין דעת.
און בנוגע וועמען זענען די ווערטער געזאגט געווארן? בנוגע משה רבינו. אין "ויקרא אל משה" ווערט מבואר אז משה רבינו איז נישט אריין ביז דער הקדוש ברוך הוא האט אים גערופן, און אויב ער וואלט אריין אן דעם וואס מען זאל אים רופן, וואלט דאס געווען א מאנגל אין דרך ארץ, און נבלה טובה הימנו. אפילו אויף משה רבינו זענען די ווערטער געזאגט געווארן, נורא נוראות. דער רמז פארן בחור איז געווען קלאר: וואו ס'איז נישטא קיין דרך ארץ, וועט פון דעם גארנישט ארויסקומען.
ווען זיי זענען געקומען זיך געזעגענען, האט רבי איסר זלמן נאכאמאל געזאגט: ס'דאכט זיך מיר אז דער רבי האט א ביסל מגזים געווען. האט אים דער אלטער פון קלם געענטפערט: און זאלסט וויסן, אז אויב דער בחור וועט נישט משנה זיין זיינע מידות און טבעים, נישט נאר וואס מען וועט פון אים קיין תועלת נישט זען, נאר פארקערט: די וועלט וועט שטורמען פון אים, אבער אויף א נעגאטיוון אופן. און זיי זענען זיך צעגאנגען אן הסכמה.
דעם סיפור האט דערציילט הרב מאיר חדש, וואס איז געווען משגיח אין ישיבת אור אלחנן און פלעגט קומען קיין חברון אין אלול געבן שיחות, און מען האט נאך זוכה געווען צו הערן פון אים שיחות אין ישיבת חברון. האט הרב מאיר חדש געזאגט: איך האב געקענט דעם מענטש. ער האט חתונה געהאט, באקומען א רבנישע שטעלע אין א געוויס שטעטל, זיך פארנומען מיט נישט-ערליכן מסחר, שמוגלערייען און דאס גלייכן, מען האט אים געכאפט און ער איז געזעסן אין תפיסה. און נישט נאר וואס מען האט פון אים נישט געהערט קיין גוטע זאכן, נאר מען האט געהערט פון אים שלעכטע זאכן, השם יצילנו. דער אלטער פון קלם איז געווען הונדערט פראצענט גערעכט אין זיין אפשאצונג.
און דאס קומט אונז לערנען ווי ריכטיג דער ענין איז: "כי לכלב חי הוא טוב מן האריה המת", אבער זאלסט וויסן אז אפילו א נבלת כלב איז בעסער פון א מענטש וואס האט נישט קיין דרך ארץ, וואס האט נישט קיין הנהגה. און די כוונה איז נישט אז עס איז נישטא קיין מעגליכקייט צו פאררעכטן, ווייל דער אלטער פון קלם האט דאך קלאר געזאגט "אויב ער וועט נישט מתקן זיין זיינע מידות", ווארום אויב ער וואלט מתקן געווען זיינע מידות, וואלט ער זוכה געווען צו דערגרייכן גרויסע מדריגות. דאס לערנט אונז וויפיל א מענטש דארף וויסן אז די ענינים פון דרך ארץ און מידות זענען דער יסוד פון וואס מען ווערט אויפגעבויט, און אויב חלילה איז פאראן דערין א גרויסער פגם, קומט פון דעם גארנישט ארויס. ידיעות וועט ער מעגליך האבן, פילע גמרות וועט ער מעגליך קענען, אבער צו זיין א גדול איז שוין א גאנץ אנדערע זאך, און די הבחנה פונעם אלטן פון קלם שטייט אין קראפט אויך היינטיגע צייטן.
כִּי הַחַיִּים יוֹדְעִים שֶׁיָּמֻתוּ, וְהַמֵּתִים אֵינָם יוֹדְעִים מְאוּמָה, וְאֵין עוֹד לָהֶם שָׂכָר כִּי נִשְׁכַּח זִכְרָם. - ווארום די לעבעדיגע ווייסן אז זיי וועלן שטארבן, אבער די טויטע ווייסן גארנישט, און זיי האבן שוין מער נישט קיין שכר, ווייל זייער געדעכעניש איז פארגעסן געווארן.
רש"י טייטשט: "כי החיים יודעים שימותו" - און אפשר וועלן זיי ארייננעמען אין הארצן דעם יום המיתה און וועלן תשובה טון פון זייער וועג. כל זמן דער מענטש לעבט איז פאראן א שאנס, אפשר וועט ער תשובה טון, אפשר וועט ער זיך דערוועקן. אבער די טויטע, פון דעם מאמענט וואס זיי שטארבן, ווייסן גארנישט. אלעס וואס דו ווילסט און פרעגסט און ביסט פאראינטערעסירט צו טוישן, איז פארביי. מי שטרח בערב שבת יאכל בשבת.
די גמרא אין ברכות י"ח ברענגט: רבי חייא און רבי יונתן זענען געגאנגען אין בית הקברות, און די תכלת-ציצית פון רבי יונתן האט זיך געשלעפט אויף די קברים. האט אים רבי חייא געזאגט: הייב עס אויף, כדי די מתים זאלן נישט זאגן "מארגן קומען זיי צו אונז, און יעצט לעסטערן זיי אונז". און פארוואס הייסט דאס א חירוף? ווייל דער וואס גייט און פירט אויס א מצוה נעבן איינעם וואס איז אפגעהאלטן פון מקיים זיין מצוות, איז דאס ווי מבזה זיין יענעם, ווייל ער איז דאך א לועג לרש. דער מת איז א רש פון תורה ומצוות און ער קען זיי נישט מקיים זיין, און "לועג לרש חרף עושהו" - ער לעסטערט דעם וואס האט אים באשאפן, כביכול דעם הקדוש ברוך הוא. און דאס איז וואס זיי האבן געזאגט: די דאזיגע וועלן דאך מארגן קומען צו אונז, און יעצט ערלויבן זיי זיך אונז צו שעהנדן און גיין מיט דער ציצית איבערן קבר.
האָט רבי יונתן געזאָגט צו אים: עס שטייט דאָך געשריבן "והמתים אינם יודעים מאומה", און אויב אַזוי, וואָס האָסטו זיך צו זאָרגן? זיי ווייסן דאָך גאָרנישט. האָט ער אים געזאָגט: צי ווייסטו דען דעם מדרש פונעם פּסוק? "כי החיים יודעים שימותו" - דאָס זענען די צדיקים, וואָס אַפילו נאָך זייער פּטירה ווערן זיי אָנגערופן לעבעדיק. ווי עס שטייט: "ובניהו בן יהוידע בן איש חי", איז דען די גאַנצע וועלט בני מתים? נאָר "בן איש חי", אַז אַפילו אין זיין טויט ווערט ער אָנגערופן לעבעדיק. "והמתים אינם יודעים מאומה" - דאָס זענען די רשעים, וואָס אַפילו בחייהם ווערן זיי אָנגערופן מתים, ווי עס שטייט: "על פי שנים עדים יומת המת". איז ער דען אַ מת? ער לעבט דאָך נאָך! נאָר ער איז אַ מת מעיקרא: פֿון אַ רוחניות'דיקן שטאַנדפּונקט איז ער שוין טויט. וויבאַלד ער האָט עובר געווען אַן עבירה וואָס מען איז דערויף חייב מיתה, ווערט ער פֿאַררעכנט ווי אַ מת פֿון דער שעה פֿון דער עבירה אָן, און דאָס וואָס מען טוט איז בלויז אומברענגען פיזיש דעם וואָס איז שוין רוחניות'דיק טויט.
וואָס האָבן מיר דאָ געזען? אַז דער רשע ווערט שוין ביי זיין לעבן פֿאַררעכנט ווי אַ מת, און דער צדיק ווערט אויך נאָך זיין פּטירה פֿאַררעכנט ווי לעבעדיק. און די דאָזיקע בחינה פֿון "חי" איז אויך אין הינזיכט פֿון תורה און מצוות. וועט מען פֿרעגן: קען דען אַ צדיק מקיים זיין תורה ומצוות נאָך דער מיתה? איז דער ענטפֿער: "ונתתי לך מהלכים בין העומדים האלה". חז"ל זאָגן אַז צדיקים במיתתם זענען בגדר מהלכים, זיי גייען און לייגן צו כּסדר אין תורה און אין עבודת השם. כאָטש מצוות מעשיות קען ער מער נישט טאָן, פֿונדעסטוועגן אַלץ וואָס ער האָט דאָ איבערגעלאָזט גיט אים ווייטער מהלכים. אויב ער האָט איבערגעלאָזט קינדער וואָס גייען אין דרך השם, זענען דאָס זיינע פֿיס אין עולם האמת. און אויב נישט, אָבער ער האָט אויפֿגעטאָן אַ פעולה: ער האָט געעפֿנט אַ שיעור תורה, מזכה געווען דעם רבים, מקרב געווען אַ ייִד לתשובה, אָנגעשריבן אַ ספר וואָס מענטשן לערנען דערין און זיינע ליפּן שעפּטשען אין קבר, איז דאָס אויך אַ בחינה פֿון מהלכים. קומט אויס אַז דער צדיק איז אויך נאָך זיין פּטירה בבחינת חי, ווייל זיינע מעשים עקזיסטירן נאָך אַלץ.
דערפֿאַר זאָלסטו נישט לערנען דעם פּסוק כפשוטו, אַז די מתים ווייסן נישט וואָס סע טוט זיך דאָ. די רייד זענען געזאָגט געוואָרן אויף די רשעים, וואָס בחייהם ווערן זיי אָנגערופן מתים און זיי ווייסן גאָרנישט: ער ווייסט נישט וואוהין ער גייט, און ער פֿאַרשטייט נישט אַז יעדן טאָג וואָס ער בלייבט דאָ, הייצט ער נאָר מער אָן פֿאַר זיך דעם גיהנום.
דער אמרי שפר דערקלערט: אין ידיעת האדם זענען פֿאַראַן פֿיל מדרגות. עס איז פֿאַראַן איינער וואָס ווייסט ווייניק, איינער וואָס ווייסט אַ סך, און איינער וואָס ווייסט זייער אַ סך. אָבער עס איז פֿאַראַן איין ידיעה וואָס איז נישט פֿאַרבאַהאַלטן פֿון די אויגן פֿון קיין שום לעבעדיקן מענטש, און עס איז נישטאָ קיינער וואָס ווייסט דאָס נישט: "היודעים שימותו". צו וויסן אַז דער מענטש איז דאָ צייטווייליק אויף דער וועלט. און די דאָזיקע ידיעה איז גאָר נויטיק פֿאַרן מענטש, ווי חז"ל זאָגן: נצחו מוטב, ואם לאו יזכיר לו יום המיתה. די דאָזיקע ידיעה ברענגט דעם מענטש צו אַן התעוררות, ווייל צום סוף דאַרף מען דאָך געבן אַ דין וחשבון, "ודע כי על כל אלה יביאך האלקים במשפט". ביים סוף פֿון יעדן סופּערמאַרקעט איז דאָ אַ קאַסע.
אָבער "והמתים אינם יודעים מאומה": ווער עס איז שוין נפטר געוואָרן פֿון דער וועלט, האָט שוין מער קיין שום ידיעה וואָס זאָל אים קענען מקרב זיין צו זיין עבודה יתברך. וועלכע ידיעה קען אים דען איצט מעורר זיין? און דער אמרי שפר לייגט צו אַ משל: אַמאָל פֿאָרט אַ מענטש אַוועק ווייט און לאָזט איבער אין זיין הויז פֿיל פֿאַרמעגן, פֿעלדער און וויינגערטנער, און ווען ער קומט צוריק האָט קיינער נישט אָנגערירט קיין שום זאַך, ווייל יעדער ווייסט אַז ער איז אַוועקגעפֿאָרן אויף אַ שטיק צייט און ער וועט צוריקקומען, און עס איז דאָ אַ בעל־הבית אויפֿן פֿאַרמעגן. אָבער ווען אַ מענטש פֿאָרט אַוועק צו זיין בית עולמו, ווערט זיין זכר פֿאַרגעסן, און ער האָט שוין מער קיין שום ריווח פֿון זיינע נכסים. און אויב ער האָט נישט קיין קרובים, כאַפּט יעדער וויפֿל ער קען נאָר. דער מת ווייסט גאָרנישט: וואָס מען האָט געטאָן מיט זיינע נכסים, וואוהין זיי זענען אַהינגעקומען און ווער האָט זיי גענומען. בלויז אַ לעבעדיקער מענטש קען מאַכן אַ חשבון הנפש, וויסן אַז ער גייט אַמאָל פֿאַרלאָזן די וועלט, און זיך צואיילן אין עבודת השם.
גַּם אַהֲבָתָם גַּם שִׂנְאָתָם גַּם קִנְאָתָם כְּבָר אָבָדָה, וְחֵלֶק אֵין לָהֶם עוֹד לְעוֹלָם בְּכֹל אֲשֶׁר נַעֲשָׂה תַּחַת הַשָּׁמֶשׁ. - סיי זייער ליבע, סיי זייער שנאה, סיי זייער קנאה איז שוין אונטערגעגאַנגען, און קיין חלק האָבן זיי מער נישט אויף אייביק אין אַלץ וואָס ווערט געטאָן אונטער דער זון.
לויט רש"י רעדט דער פּסוק פֿון די רשעים: "גם אהבתם" - וואָס זיי האָבן ליב געהאַט נאַרישקייט און ליצנות. "גם שנאתם" - וואָס זיי האָבן פֿיינט געהאַט דעת. "גם קנאתם" - וואָס זיי האָבן דערצערנט דעם הקדוש ברוך הוא מיט די מעשים פֿון זייערע הענט. און טייל דרש'ענען דאָס אַלץ אויפֿן דור המבול: זייער ליבע, וואָס זיי האָבן ליב געהאַט צו טאָן שלעכטס און רויבן, "כי השחית כל בשר את דרכו על הארץ"; זייער שנאה, וואָס זיי האָבן פֿיינט געהאַט דעם אויבערשטן; זייער קנאה, וואָס זיי האָבן דערצערנט דעם הקדוש ברוך הוא מיט זייערע מעשים.
"וחלק אין להם עוד לעולם" - זאָגט רש"י אַז יענע רשעים וואָס האָבן געדינט עבודה זרה האָט זיי נישט געהאָלפֿן קיין זכות פֿון אַ זון אָדער אַ טאָכטער, און זיי האָבן נישט קיין כפרה נאָך דער מיתה. און רוב קינדער וואָס זיי האָבן איבערגעלאָזט גייען אין זייערע וועגן, ממילא דער דאָזיקער זון ברענגט נישט בלויז נישט זיין פֿאָטער צו חיי העולם הבא, נאָר ער מאַכט אים טיפֿער דעם גיהנום, ווייל מען וועט אים דאָך תובע זיין: ווי אַזוי האָסטו דאָ איבערגעלאָזט אַזאַ משחית'דיקן זון? ווי מען פֿלעגט זאָגן בדרך ליצנות אויף לפיד דעם זון אַז ער איז "עושה רצון אביו שבשמים", און זיין פֿאָטער, דער מחבר פֿונעם בוך "פּאַפּריקע", געפֿינט זיך שוין דאָרטן. השם יצילנו. נישט גענוג וואָס מען וועט אים תובע זיין אויף זיינע אייגענע עבירות, נאָר מען וועט אים אויך תובע זיין אויף די עבירות פֿון זיינע קינדער וואָס ער האָט איבערגעלאָזט נאָך זיך.
דער מדרש רבה זאָגט: "גם אהבתם" וואָס זיי האָבן געהאַט צו זייער עבודה זרה, "גם שנאתם" וואָס זיי זענען געווען פֿאַרהאַסט פֿאַרן הקדוש ברוך הוא מיט זייערע מעשים, "גם קנאתם" וואָס זיי האָבן דערצערנט דעם אייבערשטן מיט זייער עבודה זרה, "וחלק אין להם עוד" אויף יענער וועלט. אָבער פֿאַר כלל ישראל איז יאָ פֿאַראַן אַ חלק און אַ גוטן שכר, און דאָס איז דער קומענדיקער פּסוק: "לך אכול בשמחה לחמך", וואָס רעדט פֿון די צדיקים וואָס האָבן אַ חלק לעולם הבא.
דער אמרי שפר ערקלערט דעם פסוק אויף נאך אן אופן: ס'איז פארהאן א מציאות אז א מענטש האט ליב איינעם פון זיינע מקורבים און גיט אים שליטה איבער זיינע נכסים, ער זאל פירן זיין שטוב, זיינע געשעפטן און זיינע פעלדער, און דעם צווייטן פיינט ער, און נישט נאר וואס ער גיט אים נישט קיין שום הנהגה אין עפעס, נאר ער דערווייטערט אים אינגאנצן פון זיינע נכסים און גיט אים גארנישט. און אמאל פאסירט אז נאך דער פטירה פון יענעם מענטש טוישן זיך די ראלעס: דוקא דער באליבטער געוועלטיגט שוין נישט איבער די נכסים, און דער פארהאסטער איז דער וואס קאנטראלירט זיי יעצט.
ס'איז געווען א איד וואס איז נפטר געווארן ערירי ביי דער עלטער פון זיבעציג יאר פון יענער מחלה, השם יצילנו. ער האט נישט געהאט קיין משפחה, אבער זיינע עלטערן האבן אים איבערגעלאזט א שטח, און ער האט באשלאסן דארט אויפצובויען א שיינע ווילא. מען איז אים געגאנגען באזוכן ווען ער איז שוין געווען קראנק, און אינמיטן זיין מחלה גייט ער ווייטער אן מיט דער בויעריי און ער ווייזט וואס ער האט דא געטאן און וואס ער האט דארט צוגעלייגט. און מען האט געטראכט: ווי נעבעכדיג איז דער מענטש, פאר וועמען פלאגט ער זיך און מאכט זיך אזויפיל אנשטרענגונגען? מען האט אים גארנישט דערמאנט, ווייל ס'איז א גאר האקעלע זאך, און אז מען דערמאנט א מענטש מיינט ער גלייך אז מען גלוסט אויף זיין געלט. אינמיטן דער בויעריי האט ער זיך שווער צוקריגט מיט זיינע פלומעניקעס, ער האט זיך געקריגט מיט זיי און נישט גערעדט מיט זיי, א שרעקליכער סכסוך. צום סוף איז געקומען זיין צייט און ער איז נאסף געווארן לבית עולמו. ס'איז געווען א פלומעניצע וואס האט אים באדינט מיט גרויס מסירות, און ס'האט זיך ארויסגעשטעלט אז אפילו די מערסט פארשטענדליכע זאך, צו פארשרייבן די דירה אויף איר נאמען, האט ער נישט געטאן. ער איז געווען אזוי זיכער אז ער בלייבט דא. און ווער האט אים צום סוף גע'ירש'נט? די זעלבע פלומעניקעס מיט וועמען ער האט זיך די גאנצע צייט געקריגט און מען האט זיך געשאלטן איינער דעם אנדערן. און די פלומעניצע האט דערציילט אז שוין אינמיטן די שבעה האבן זיי געפרעגט צי ער האט איבערגעלאזט א צוואה. זיי האבן נישט געקענט ווארטן ביז די שבעה זאל זיך ענדיגן.
און אזוי זאגט דער אמרי שפר: ווען דער ערשטער בעל הבית זאל יעצט אויפשטיין פון זיין קבר און זיך אומקוקן עטליכע מינוט אויף זיין שטוב, וועט ער זען אז ס'איז אויפגעשטאנען א מושל איבער א מושל, דער וואס דו האסט אראפגעווארפן איז דער הערשער איבער דעם וואס דו האסט באשטימט, און ער מאכט נייע סדרים קעגן זיין ווילן אינעם פארמעגן וואס ער האט איינגעהאנדלט מיט זיין בלוט און שווייס. און נישט נאר וואס "אהבתו ושנאתו כבר אבדה", ווייל ס'איז געקומען זיין פארהאסטער אנשטאט זיין באליבטן, נאר אויך "וחלק אין להם עוד לעולם בכל אשר נעשה תחת השמש": קיינער באראט זיך נישט מיט אים, קיינער פרעגט אים נישט וויאזוי צו פירן די זאכן, און ער האט מער נישט אפילו קיין חלק אין אלץ וואס ער האט זיך געמוטשעט. און ווען א מענטש וועט דאס צוקוקן וועט ער אויסשרייען: וויפיל האב איך געארבעט? אויף וואס האב איך פארברענגט מיינע טעג? וויפיל פלאג האב איך געפלאגט, וויפיל וואנדערונגען האב איך געליטן, וויפיל טעג האב איך נישט געגעסן אין צייט, וויפיל נעכט איז מיין שלאָף פארטריבן געווארן פון מיינע אויגן כדי צו קריגן איין זאך פון מיין פארמעגן, און וואס איז מיר ארויסגעקומען פון מיין גאנצן עמל? אט קומט א פשוט'ער מענטש און נעמט אוועק אלעס. אויף דעם זאגט שלמה: דאס אלעס האב איך געזען.
לֵךְ אֱכֹל בְּשִׂמְחָה לַחְמֶךָ וּשְׁתֵה בְלֶב טוֹב יֵינֶךָ, כִּי כְבָר רָצָה הָאֱלֹהִים אֶת מַעֲשֶׂיךָ. - גיי עס מיט פרייד דיין ברויט, און טרינק מיט א גוט הארץ דיין וויין, ווייל דער אויבערשטער האט שוין לרצון אנגענומען דיינע מעשים.
און פון דא קומט די עצה פון שלמה המלך. זאגט דער אמרי שפר: ביז ווען וועסטו בלאנדזשען ווי א פארבלאנדזשעט שעפּס נאך פאלשע דמיונות? ביז ווען וועסטו פארלירן דעם זיסן און טייערן אוצר, וואס דאס איז דיין לעבן, פאר א בלעטל וואס דער ווינט בלאזט אוועק, וואס דאס איז געלט און נכסים וואס אלע זענען פארגייענדיג? דיין לעבן איז דאך אפגעמאסטן און קיין מענטש לעבט נישט דא אויף אייביג, און דו פארשווענדסט דאס אויף איינקויפן נכסים און אויף אן ענדלאזער יאגעניש נאך הבל הבלים. אויב וועסטו הערן צו מיין עצה: "לך אכול בשמחה לחמך" - וואס דו האסט פארדינט, עס עס מיט שמחה, פארקערט פון די יגון און עצבות וואס שלעפן אראפ דעם מענטש אין שאול תחתית.
ווייל די מציאות איז דאך אז אן ענדלאזע יאגעניש נאך גשמיות מאכט נישט דעם מענטש גליקליך. דער מאמענטאלער דערגרייכונג גיט אים אפשר א גוט געפיל, ער האט עפעס געקויפט, ער האט עפעס באקומען, אבער תיכף דערוועקט זיך דער קומענדיגער ווילן, די קומענדיגע שטרעבונג, דער נעקסטער גלוסט, ווייל ווער ס'האט א מנה וויל צוויי הונדערט. די תאוות וואקסן געדאפלט, און קיין מענטש שטארבט נישט ווען אפילו א העלפט פון זיינע תאוות זענען ערפילט. קומט אויס אז ער האט נישט קיין מנוחה נאר בלויז טרחה און זארג. דעריבער "לך אכול בשמחה לחמך": וואס דו פארמאגסט, אפילו ס'איז ווייניג, זיי זיך מסתפק דערמיט און עס עס מיט שמחה. "ושתה בלב טוב יינך": וואס דו האסט איינגעהאנדלט מיט דיין פלאג, טרינק עס מיט א גוט הארץ. און דעמאלט וועסטו וויסן אז דיינע מעשים זענען לרצון פארן בורא, ווייל דער אויבערשטער וויל דער מענטש זאל זיך באגנוגענען מיט ווייניג און זיין שמח בחלקו. אבער ווער ס'איז זיך נישט מסתפק און געפינט זיך אין אן אומאויפהערליכער יאגעניש נאך דערגרייכונגען, האט נישט קיין נחת רוח אויף דער וועלט, און נאך די הונדערט און צוואנציג יאר לאזט ער איבער זיין פארמעגן צומאל פאר זיין שונא, ווי ס'איז ערקלערט געווארן אינעם פריערדיגן פסוק, און דאס איז א גורם פאר א גרויסן צער.
רש"י ערקלערט אז דער דאזיגער פסוק איז דער גאנצער היפך פון וואס ס'איז פריער געזאגט געווארן. "אהבתם, שנאתם, קנאתם" איז געזאגט געווארן אויף די וואס האבן ליב געהאט נארישקייט און ליצנות, וואס האבן פיינט געהאט דעת, וואס האבן פאראייגערט דעם הקדוש ברוך הוא מיט עבודה זרה און מיט זייערע אייגענע מעשים. און לעומת זה זאגט שלמה המלך: דו, דער צדיק, "לך אכול בשמחה לחמך", ווייל דער אויבערשטער האט געוואלט דיינע גוטע מעשים און דו וועסט האבן א חלק אין עולם הבא. דאס איז זה לעומת זה: דער צדיק וואס פרייט זיך מיט זיינע מעשים, קעגן דעם רשע וואס איז פול מיט אינטריגעס, קנאה, שנאה און אן ענדלאזע יאגעניש נאך ממון.
דער מדרש זאגט: אמר רב הונא בריה דרב אחא, בשעה וואס די תינוקות של בית רבן גייען אהיים פון חדר, גייט ארויס א בת קול און זאגט צו זיי: לך אכול בשמחה לחמך, אייער הבל פה איז אנגענומען געווארן פאר מיר ווי א ריח ניחוח. וואספארא גרויסע מדרגה האבן די תינוקות של בית רבן, אז זייער הבל פה ווערט לרצון אנגענומען פארן הייליגן באשעפער! און אפשר קען מען מיט דעם ערקלערן דעם באקאנטן אויסדרוק "כתינוק הבורח מבית הספר": נאכדעם וואס ער הערט אזא בת קול, "לך אכול בשמחה לחמך", גייט ער נישט נאר ער לויפט, כדי מקיים צו זיין א מצוה. און דער מדרש פירט אויס: און בשעת אידן גייען ארויס פון די בתי כנסיות און בתי מדרשות, גייט ארויס א בת קול און זאגט: לך אכול בשמחה לחמך, אייער תפילה איז שוין געהערט געווארן פאר מיר ווי א ריח ניחוח. קומט אויס אז "לך אכול בשמחה לחמך" קומט אלעמאל ערשט נאך עבודה: נאך עסק התורה און נאך קיום המצוות.
און דעם פסוק זאגן מיר במוצאי יום הכיפורים, און דער מקור דערפון איז אינעם מדרש: רבי לוי טייטשט דעם פסוק אויף ראש השנה און יום הכיפורים. ערב ראש השנה פאסטן די גדולי הדור, און דער הקדוש ברוך הוא מוחל א דריטל פון די עבירות. דעריבער איז אלעמאל ראטזאם צו פאסטן ערב ראש השנה באזירט אויף דעם מדרש, ווייל דאס איז נישט סתם אן אויסדרוק, נאר א מדרש וואס פארזיכערט אז דער וואס פאסט ערב ראש השנה ווערט אים אפגעמעקט א דריטל פון זיינע עבירות. און אין די טעג צווישן ראש השנה און יום הכיפורים פאסטן יחידים, און דער הקדוש ברוך הוא מוחל נאך א דריטל, און טייל זאגן אז דאס גייט ארויף אויף צום גדליה, וואס דעמאלט ווערט געמוחלט נאך א דריטל פון די עבירות. און אויף יום הכיפורים פאסטן יעדער איינער, און הקדוש ברוך הוא איז מוחל אלעס, דאס הייסט אלעס וואס איז איבערגעבליבן, און א בת קול גייט ארויס און זאגט צו זיי: לך אכול בשמחה לחמך כי כבר רצה האלוקים את מעשיך, אייער תפילה איז שוין דערהערט געווארן. און באזירט אויף דעם מדרש האט מען קובע געווען צו זאגן דעם פסוק ביים סוף פון דער תפילה פון יום הכיפורים.
די דאָזיקע פּסוקים לערנען אונדז דעם ווערט פֿון לעבן. דער מענטש דאַרף צוקומען צו יענעם און איז אָנגעוויזן אויף אים, אָבער אַן אמתער בטחון געהערט נאָר צום איינעם וואָס לעבט אויף אייביק, אינעם הקדוש ברוך הוא, און נישט אין אַ בשר ודם וואָס הײַנט איז ער דאָ און מאָרגן אין קבר. דער יתרון פֿונעם לעבן איז די ידיעה "שימותו" - אַז מען וועט שטאַרבן, אַ ידיעה וואָס דערוועקט דעם מענטש צו אַ חשבון הנפש און צו תשובה, וואָרעם נאָך דער מיתה איז מער נישטאָ קיין ידיעה און נישטאָ קיין תיקון. דער צדיק, וואָס זײַנע מעשׂים לעבן ווײַטער נאָך אים, ווערט אָנגערופֿן לעבעדיק אַפֿילו אין זײַן מיתה, און דער רשע ווערט אָנגערופֿן טויט אַפֿילו בײַ זײַן לעבן. און פֿון דאַנען איז אויך די עצה פֿון שלמה המלך: נישט צו פֿאַרשווענדן דאָס לעבן אין אַן אומענדלעכן יאָגעניש נאָך ממון וואָס וועט בלײַבן פֿאַר אַנדערע, נאָר צו דינען דעם אויבערשטן, זיך מסתפּק זײַן מיט ווייניק און זיך פֿרייען מיטן חלק וואָס דער בורא האָט דיר געגעבן: "לך אכול בשמחה לחמך ושתה בלב טוב יינך, כי כבר רצה האלוקים את מעשיך". און צו דעם אַלעס איז פֿאַראַן איין יסוד: דרך ארץ און מידות, וואָס אָן זיי ברענגען אַפֿילו די גרעסטע כשרונות גאָרנישט אַרויס.