הקדמה: שלמה'ס חקירה איבער דער סיבה פון שלעכטס
אין די פסוקים פאר אונז באשרייבט שלמה המלך דעם גאנג פון זיין גרויסער חקירה. ער גייט ארום און זוכט צו פארשטיין דעם חשבון פון דער בריאה, די חכמה פון דער הנהגה פונעם הקדוש ברוך הוא אין זיין וועלט, און בעיקר - זוכט ער צו פארשטיין איין תמיהה וואס לאזט אים נישט רוען: וויאזוי איז מעגלעך אז א מענטש, וואס ווייסט גאנץ גוט אז דער מעשה פאר אים שאַט אים און פארלירט זיין נפש, ווערט פונדעסטוועגן נאכגעצויגן דערנאך. דעם ענטפער אויף דער תמיהה וועט ער געבן אינעם קומענדיגן פסוק.
"סבותי אני ולבי" - וואס האט שלמה געזוכט
סַבּוֹתִי אֲנִי וְלִבִּי לָדַעַת וְלָתוּר וּבַקֵּשׁ חׇכְמָה וְחֶשְׁבּוֹן וְלָדַעַת רֶשַׁע כֶּסֶל וְהַסִּכְלוּת הוֹלֵלוֹת׃ - איך האב זיך אומגעדרייט, איך און מיין הארץ, צו וויסן און אויסצופארשן און זוכן חכמה און א חשבון, און צו וויסן די רשעות פון נארישקייט, און די נארישקייט פון הוללות.
רש"י טייטשט: "סבותי אני לדעת ולתור ולבקש" - די חכמה פון פרשת פרה אדומה. דאס איז דער ענין פון "לדעת ולתור ובקש חכמה". "וחשבון" - מיינט מען דעם חשבון פונעם קץ הגאולה. אויך דאס האט שלמה געוואלט וויסן, דעם זעלבן חשבון וואס ווערט געברענגט אין ספר דניאל, "עידן ועידנים ופלג עידן". הגם ספר דניאל איז געשריבן געווארן נאך שלמה המלך, אבער אויף יעדן פאל איז דער ענין צו פארשטיין ווען די גאולה וועט קומען. אויף דעם זאגט שלמה: איך האב זיך אומגעדרייט צו פארשטיין, און איך האב געזען ווי ווייט די חכמה איז פון מיר, וויפיל אויך אין דעם האב איך נישט קיין השגה און פארשטאנד.
און וואס מיינט "ולדעת רשע כסל"? ערקלערט רש"י: גרינטליך צו פארשטיין דעם סוף דעת פון מינות און סכלות, וואס הוללות און שיעמום זענען דערין אויסגעמישט. דאס הייסט אז אין כפירה און כסילות זענען פארמישט דברי הוללות און נארישקייט. אלע יענע משונה'דיגע השקפות פונעם גריכישן און רוימישן פאנטעאן, אלע מעשיות פון מלחמות פון די געטער און די רוחניות'דיגע כוחות - "מרבים הבל", ווי דער לשון פונעם מלבי"ם. זאגט שלמה: איך זע אז דארט איז דא פיל הוללות און סכלות, אלערליי אפגעפרעגטע טעאריעס איבער מלחמות וואס זענען כביכול פארגעקומען ביים אנהייב פון בריאת העולם און פון דעם איז די וועלט באשאפן געווארן, און נאך הבלים און שטותים. איך האב זיך אומגעדרייט כדי צו לערנען, און איך זע וויפיל עס איז דערין אויסגעמישט סכלות און הוללות און "משועמם שבה" - און רש"י ברענגט אז שיעמום מיינט משוגעת, זאכן וואס האבן אין זיך א בחינה פון משוגעת.
דער אמרי שפר: צו זוכן דעם חשבון פונעם בורא
דער אמרי שפר ערקלערט אז דא באשרייבט שלמה המלך ווי ער האט אנגעהויבן ארומצוגיין איבער דער ברייטער וועלט, צו וויסן און אויסצופארשן ביי די רבבות באשעפענישן אויף דער וועלט, פונקט ווי א מענטש וואס קוקט זיך צו צו א מאשין כדי צו פארשטיין וויאזוי זי ארבעט און וואס איז איר מלאכה. אזוי זאגט שלמה: איך האב אויסגעפארשט צו זוכן חכמה און חשבון - צו פארשטיין דעם חשבון פון הקדוש ברוך הוא אין זיינע מעשים. פארוואס האט דער דאזיגער א גרויסן שפע און יענער נישט? פארוואס איז דער א גרויסער פיקח און דער צווייטער נישט? פארוואס איז דער באשאפן געווארן געזונט און דער קראנק? פארוואס טוט ער דעם משפיל זיין און יענעם מרומם זיין? דאס אלעס האב איך זיך אומגעדרייט צו זען: לויט וועלכן חשבון פירט דער הקדוש ברוך הוא זיין וועלט.
די גרויסע תמיהה: פארוואס קלייבט א מענטש אויס גיפט
"ולדעת רשע כסל והסכלות הוללות" - דא, זאגט דער אמרי שפר, פארשט שלמה א ווייטערדיגע חקירה, און איין פראגע לאזט אים נישט רוען. ווארום אויב א מענטש זעט א מאכל וואס איז א תאווה פאר די אויגן, און ער גלוסט שטארק דערצו, און נאך לאנגע הכנות קומט ער צו עסן - און פלוצלונג זאגט אים עמעצער: איין מינוט, מיר דוכט זיך אז עס איז אריינגעפאלן דא אביסל גיפט, נישט זיכער, אבער ס'דאכט זיך מיר - גלייך פארלירט ער דעם אפעטיט. און אפילו אויב ער פארלירט נישט דעם אפעטיט, מיטן שכל פארשטייט ער: איך ריר דאס נישט אן. און אויב מ'זאגט אים אז ס'איז א שאנס פון איינס צו הונדערט? אויב מ'וועט געבן א מענטש א ביקס מיט איין קויל פון הונדערט און מען וועט אים זאגן: שיס זיך אין קאפ - וועט ער דאך נישט שיסן. איינס צו הונדערט צו פארלירן הונדערט שקלים - ניחא. אבער איינס צו הונדערט צו פארלירן דאס לעבן - ווער שטעלט זיך איין אין אזעלכע געוועטן?
פון דעם זעט מען אז ווען א מענטש האט א גרויסן פיתוי און א גרויסן נסיון, אבער ער פארשטייט אז די זאך איז שעדליך און מסוכן - דערווייטערט ער זיך. און אויב אזוי, פרעגט שלמה, פארוואס זעען מיר אז א מענטש לאזט זיך פארפירן נאך די תאוות פון עולם הזה? ס'איז דאך אין די תאוות פון עולם הזה אנגעגאסן גיפט, ס'איז נישטא קיין שום ספק דערין, זיי טייטן דעם נפש, און דער מענטש ווייסט דאס פאראויס. א מענטש ווייסט אז דאס גאנצע נאכשלעפן זיך פירט אים נישט צו חיי נצח, ס'איז אים קלאר - און פונדעסטוועגן ציט ער זיך אהין. וויאזוי איז דאס מעגלעך?
רשע כסל קעגן סכלות הוללות
שלמה המלך צוטיילט דעם פסוק אויף צוויי: עס זענען דא עבירות וואס זענען "רשע כסל", און עס זענען דא עבירות וואס זענען "סכלות הוללות". א מענטש וואס טוט א זאך און דערנאך טוט ער תשובה אדער באדויערט - ס'טוט אים וויי דאס הארץ אויף וואס ער האט געטאן און אויפ'ן דורכפאל - זאגט מען אויף אים "הסכלת עשׂו", קוק וואס דו האסט אנגעמאכט. און אויב ער האט שוין חרטה געהאט און ער וועלט דאס ווידער אויס, איז דאס דאך א סכלות אויף א סכלות. און אויב ער האט געוואוסט פון פריער אז ער גייט חרטה האבן אויף זיין מעשה, און פונדעסטוועגן האט ער עס געטאן - איז דאך נישטא קיין גרעסערע סכלות פון דעם. לויט דעם איז דער נאמען "סכל" פאסנד פאר כלל העוונות, ווייל ס'איז דאך א סכלות ווען א מענטש ווייסט אז ער גייט נאכדעם חרטה האבן, און דאך וועלט ער אויס די עבירה.
נאר עס זענען דא עוונות פון "רשע כסל": רציחה, חמס, גזל, עושק - וואס אין זיי דערקענט זיך רשעות. כלל העוונות זענען דאך כסל, ווי מיר האבן געזאגט, אבער אין די דאזיגע איז אויך דא רשעות: צו נעמען א זאך וואס באלאנגט נישט צו דיר, וויי צו טאן א צווייטן אויף א שווערן אופן, בארויבן, הרג'ענען. דאס איז נישט סתם כסל, דאס איז כסל וואס האט אין זיך רשעות. און לעומת זה זענען דא עבירות וואס זענען "סכלות הוללות" - עבירות פון טירוף הדעת: אסור'ע רייד, ניאוף, מאכלות אסורות. דארט קען מען נישט זאגן אז עס דערקענט זיך רשעות, דער מענטש האט קיינעם נישט געשעדיגט מיט זיין מעשה, אבער עס איז דא דא א טירוף הדעת אינעם עצם פעולה. אויף די ביידע זאגט שלמה: איך וואונדער זיך. סיי ביי עבירות וואס אין זיי דערקענט זיך די רשעות פונעם מענטש, און סיי ביי עבירות וואס אין זיי דערקענען זיך די הוללות און חסרון הדעת, די נארישקייט און דאס נאכשלעפן די תאוות - פארשטיי איך נישט וואס איז די סיבה צו דער דאזיגער איוולת, אז מענטשן שלעפן זיך נאך די דאזיגע עוונות.
דער ספורנו: דער נחש, חוה און אדם
דער ספורנו ערקלערט דעם פסוק אויפ'ן נחש, אויף חוה און אויף אדם הראשון. "רשע כסל" - דאס איז דער נחש, וואס האט זיך געפירט מיט רשעות און מיט כסלות ווען ער איז געגאנגען מחטיא זיין אדם און חוה. "והסכלות" - דאס איז חוה, וואס האט אים אויסגעהערט און האט נישט מורא געהאט פונעם עונש; זי אליין האט דאך דערמאנט אז אין דעם טאג וואס מיר וועלן עסן דערפון מות נמות, און דערנאך גייט זי און עסט - דאס איז א סכלות. "הוללות" - דאס איז אדם הראשון, וואס ער אליין האט געווארנט חוה, און פלוצלונג ברענגט אים חוה צו עסן און ער עסט. דאס איז אן הוללות: אריינצופאלן אין די דברי מינות פונעם נחש, וואס האט געזאגט "והייתם כאלהים יֹדעי טוב ורע" - כאילו ער האט געגעסן פונעם בוים און באשאפן וועלטן, און איר וועט אויך קענען. זאגט שלמה: איך האב דאס אלעס געזען און איך האב נישט פארשטאנען ווי אזוי קען זיין א רשע כסל פונעם נחש, סכלות פון דער פרוי און הוללות פונעם מאן.
דער מלבי"ם: וואס איז כסל, וואס איז סכלות און וואס איז הוללות
דער מלבי"ם אין ספר הכרמל טייטשט אפ די ווערטער גופא. "כסל" - דאס איז א מענטש וואס פארזיכערט זיך אז ס'וועט אים גארנישט שלעכטס פאסירן. "כִּסְלָם" וואס ווערט דערמאנט אין תהלים און אין נאך פלעצער מיינט דער בטחון וואס זיי פארלאזן זיך אן קיין שום סיבה צו זיין זיכער. ער פארלאזט זיך, ער איז רואיג, "זארג דיך נישט, אלעס וועט זיין בסדר" - דאס ווערט אנגערופן כסל. "סכלות" - דאס איז א מענטש וואס פארקריכט פון די דרכי החכמה צוליב תאווה אדער צוליב געוואוינהייט, אזא מענטש ווערט אנגערופן א סכל. און דערפאר פארשטייט זיך אז סכלות ווערט אנגערופן הוללות: דער רמב"ם דעפינירט הוללות אלס חסרון הדעת און שיגעון. א מענטש וואס ווייכט אפ פון די געזעצן פון חכמה צוליב זיין תאווה און געוואוינהייט - דאס איז א ממשות'דיגער שיגעון.
א איד האט אמאל דערציילט וועגן א מענטש א חולה צוקער, השם ישמור, וואס איין טאג איז ער געקומען צו אים נאכדעם וואס מ'האט אים אפגעשניטן די פיס. האט ער אים געפרעגט: זאג מיר, דו היסט זיך נישט? האט ער אים געענטפערט: וואס זאל איך טאן, איך האב ליב צו עסן. מ'איז געווען שאקירט: א מענטש האט ליב צו עסן - האסטו דען נישט מער ליב צו לעבן? עס איז דאך קלאר אז פאר דעם וואס היט זיך נישט, קומען די זאכן אין שטאפלען, אבער די ווייטערדיגע שטאפלען זענען זיכער. און באמת, נאך א שטיק צייט האט מען אים מער נישט געזען; מ'האט באגעגנט זיין זון, און עס האט זיך ארויסגעשטעלט אז מ'איז שוין געפארן קיין הר המנוחות. דאס איז פונקט וואס דער מלבי"ם שרייבט: דער וואס פארקריכט פון די געזעצן פון חכמה מחמת תאוותו והרגלו. ער איז פארזונקען אין תאווה און ווייסט אז ער שעדיגט זיך אליין. ווי אזוי רופט מען דאס? זאגט שלמה: הוללות. און דער מלבי"ם זאגט: הוללות איז שיגעון. דו פארשטייסט דאך וואס דאס ברענגט דיר, דו זעסט די היזקות - און פארוואס גייסטו ווייטער אן מיט דער זעלבער סכלות און הוללות?
"ומוצא אני מר ממות את האשה" - דער ענטפער
וּמוֹצֶא אֲנִי מַר מִמָּוֶת אֶת־הָאִשָּׁה אֲשֶׁר־הִיא מְצוֹדִים וַחֲרָמִים לִבָּהּ אֲסוּרִים יָדֶיהָ טוֹב לִפְנֵי הָאֱלֹהִים יִמָּלֵט מִמֶּנָּה וְחוֹטֵא יִלָּכֶד בָּהּ׃ - און איך געפין ביטערער פונעם טויט די פרוי וואס איר הארץ איז פאסטקעס און נעצן, אירע הענט זענען קייטן; דער וואס איז גוט פאר גאט וועט אנטלויפן פון איר, און דער זינדיגער וועט פארכאפט ווערן אין איר.
רש"י טייטשט: "מוצא אני מר ממות את האשה", זי איז שווערער פון די צען שווערע זאכן וואס זענען באשאפן געווארן אויף דער וועלט, כדאיתא אין בבא בתרא אין פרק השותפין. און איך געפין א זאך וואס איז נאך ביטערער און שווערער פון איר - און די דאזיגע פרוי איז די אפיקורסות. ס'איז נישטא קיין זאך ביטערער פונעם טויט און שווערער ווי כפירה. דו פרובירסט צו רעדן מיט אן אפיקורס, פרובירסט אים איבערצוצייגן - און דו זעסט אז דער מענטש איז פארשלאסן. ס'איז בעסער פאר דיר צו אנטלויפן פון אים. "דע מה שתשיב לאפיקורס" - ס'שטייט נישט "גיי און ענטפער אים", נאר אז דו זאלסט פאר זיך אליין וויסן וואס צו ענטפערן, כדי דו זאלסט נישט נתפעל ווערן פון זיינע קשיות און השגות, און אז דו זאלסט האבן ענטפערס אויף אלע שאלות. אבער מערסטנס טייל קען מען דעם אפיקורס נישט צוריקברענגען בתשובה, און ס'איז נישטא קיין שווערערע זאך ווי דעם.
"מצודים וחרמים לבה" - חרמים מיינט א מכמורת, דאס הייסט א נעץ, ווי רש"י טייטשט. די אפיקורסות כאפט דעם מענטש און קלויבט אים איין אין איר נעץ. דערפאר ווארנט שלמה המלך אין משלי אזוי שטארק פון דער פרוי וואס מיט אירע גלאטע ליפן ציט זי דעם מענטש - און חז"ל זאגן אז די כוונה איז אויף מינות און אפיקורסות. "אסורים ידיה" - די הענט פונעם מענטש זענען געבונדן אין אירע הענט; ווער ס'האט זיך אנגעכאפט אין אפיקורסות ווערט פארבונדן מיט שטריק און קייטן. "אסורים" מיינט געבונדן, זיינע הענט זענען געבונדן אין אירע הענט. זי בינדט אים און נעמט אים ארום אויף אזא אופן אז דערנאך איז אים זייער שווער זיך אפצוציילן. נישט נאר וואס דאס איז א נעץ און א פאסטקע, נאר פון די דאזיגע פאסטקעס און נעצן איז שפעטער זייער שווער ארויסצוקריכן.
אויך די פסיקתא זוטרתא זאגט: "מוצא אני מר ממות את האשה" - דאס איז מינות, וואס נייגט די וועלט אוועקצופירן איר פון אונטער די כנפי השכינה. און אזוי אויך יעדע שלעכטע דת וואס איז אויסער תורת משה איש האלקים און די חכמי ישראל ווערט אנגערופן מר ממות. יעדע זאך וואס איז אינדרויסן פון דער תורה, אינדרויסן פון דעם וואס מ'האט אונז איבערגעגעבן פון משה רבינו, איז בכלל מר ממות.
דער אמרי שפר: איין סיבה פאר ביידע מחלקות
דער אמרי שפר מסביר אז דא קומט שלמה המלך חוקר זיין די סיבה פונעם שלעכטס. נאכדעם וואס ער האט זיך זייער געוואונדערט אויף "רשע כסל" און אויף "סכלות הוללות", סיי אויף די עבירות וואס האבן אין זיך רשעות און סיי אויף די עבירות וואס זענען בלויז הוללות און תאווה - טרעפט ער דא איין סיבה פאר ביידע זאכן. "ומוצא אני" - איך געפין די סיבה צו דער דאזיגער שרעקליכער רעה. און וואס איז עס? "את האשה אשר היא מצודים וחרמים לבה". פונקט ווי א מענטש פאלט דורך ווען מען כאפט אים אין א נעץ און מען לייגט אים א פאלקלאפ, אזוי פאלט דער מענטש נאך דער פרוי, און בחלק שפתיה פירט זי אים אוועק, און ער פארגעסט זיין ביטערן סוף, אזוי ווי שלמה המלך האט מסביר געווען באריכות אין משלי פרק ז.
און דאס איז די סיבה צום ערשטן ענין - די סכלות הוללות, וואס רעדט פון תאווה, פון מינות און פון ניאוף. און פארוואס האט ער אנגעהויבן מיט דעם? ווייל די תאווה פון ניאוף איז שטערקער פון אלע תאוות. און אויף דעם האט אונזער תורה געזאגט "איש כי תשטה אשתו", און חז"ל האבן מפרש געווען: אין אדם חוטא אלא אם כן נכנסה בו רוח שטות. דעריבער האט ער נישט געזוכט קיין סיבה נאר פאר דעם עוון, ווייל אין דעם זעט מען די הוללות מיט א שטארקערן קראפט. א מענטש היט זיך אפ פון אסאך עבירות, אבער ביי דער דאזיגער עבירה זעט מען אז ער קען נישט ביישטיין. די פרוי איז די הוללות וואס פארדרייט און פארנעמלט זיין שכל. דעריבער זעסטו פלוצלונג מענטשן וואס זענען פאררעכנט אין דער געזעלשאפט אויף א זייער הויכער שטעלע, און מיט דעם אלעם פאלן זיי אין אזעלכע זאכן. דו פארשטייסט נישט: דו ביסט דער נשיא המדינה, מיט וואס געבסטו זיך אפ? און אלע מעשיות זענען דערנאך אויסגעשמירט געווארן אויף די בלעטער פון די צייטונגען. נאר וואס? סכלות און הוללות. זוך נישט קיין שום לאגיק.
דאס איז רוח שטות: אין יענער מינוט איז דער מענטש בגדר שוטה וואס האט נישט קיין שליטה אויף זיין מצב. און דערפאר, נאך יעדן אזא מעשה וואס קומט ארויס, באקומען אלע וואס האבן מיטגעמאכט ענליכע זאכן, השם יצילנו, קוראזש און הייבן אן דערציילן, און מען הערט אן אן אויפהער אויף דעם און אויף יענעם - יענער רמטכ"ל, דער דאזיגער שר, יענער חבר הכנסת, דער בארימטער זינגער, דער וואס איז געזעסן אין תפיסה און יענער וואס איז דארט געזעסן. און דו פארשטייסט נישט: ר' איד, מיט וואס געבסטו זיך אפ? אבער דער ענטפער איז הוללות און סכלות. ווען מען זוכט וויאזוי מענטשן קומען צו אזעלכע גרויסע נזקים, איז עס גארנישט אנדערש ווי הוללות און סכלות, דער יצר וואס פארדרייט דעם קאפ פונעם מענטש.
"אסורים ידיה" - דער מקור פונעם רשע כסל
און נאך א זאך זע איך: "אסורים ידיה". ווי א מענטש וואס איז געבונדן מיט קייטן, וואס זיינע הענט זענען פארבונדן פון הינטן - וויל ער דען אויסשטרעקן די הענט צוריקצוועגס? ניין, ס'איז קעגן זיין ווילן, איינער האט אים פארבונדן די הענט. אזוי פארבינדט די פרוי די הענט פון איר מאן, און שיקט זיי אהין וואו איר הארץ גלוסט, אפילו צו עשק'ענען און גזל'נען. און דאס איז דער רשע כסל. פארוואס? ווייל זי האט פאדערונגען און פארלאנגען, זי דארף זאכן, איינצוקויפן, פארשידענע באדערפענישן, און דערפאר שיקט זי איר מאן צו טון אפילו זאכן וואס זענען נישט אויסגעהאלטן על פי הלכה און דין, און זי לאזט אים נישט זיצן רואיג אין שטוב, טאג און נאכט ליגט איר האנט שווער אויף אים. דאס איז דער מקור פונעם רשע כסל - אויך אויף דעם האט שלמה געפונען אז די אדרעס איז די פרוי.
"טוב לפני האלהים ימלט ממנה" - וואו שטעלט מען די גרעניצן
"טוב לפני האלקים ימלט ממנה" - די כוונה איז אז ער זאל אנטלויפן פון איר שלעכטס, אז דער מענטש זאל וויסן נישט נאכצוגיין אירע שלעכטע וועגן. ס'איז נישט דא קיין הוראה נישט חתונה צו האבן, חלילה. ווי מען פלעגט זאגן: ס'איז אוממעגליך מיט איר און אוממעגליך אן איר. מיר זעען דאך אז דער הקדוש ברוך הוא וויל יא דער מענטש זאל חתונה האבן, "והיו לבשר אחד". נאר וואס דען? דער מענטש דארף שטעלן די גרעניצן אויפ'ן ריכטיגן פלאץ. אין אלע גשמיות'דיגע ענינים דארף דער מענטש ליב האבן זיין ווייב כגופו און איר מכבד זיין יותר מגופו. אבער אין אלע רוחניות'דיגע ענינים דארף דער מאן שטיין אין שפיץ. דאס הייסט, אויב די פרוי זאגט קום לאמיר גיין אהער, לאמיר מאכן איינקויפן - מה טוב ומה נעים, אבער נישט אויפ'ן חשבון פון א שיעור און נישט אויפ'ן חשבון פון לימוד התורה. דערנאך יא, פריער יא, אבער נישט אויפ'ן חשבון פונעם עסק התורה. אין רוחניות'דיגע ענינים זאל ער איר נישט פאלגן, ווייל אנדערש איז דאס א גדר פון הוללות און סכלות, און זי קען ברענגען דעם מענטש צו א ירידה אין רוחניות.
און עס זענען דא פארקערטע פעלער, וואו דער מאן איז קאלט און די פרוי שטיפט אים צו א שיעור תורה און צו לערנען - און אין דעם זעט מען אז א פרוי קען בויען און א פרוי קען חרוב מאכן. אין דער כוח פון דער פרוי ליגט אויך צו בויען די רוחניות פונעם מענטש, און אויב דאס איז די מציאות, אדרבה. ס'שטייט אויף דבורה אז זי האט זוכה געווען צו נבואה ווייל זי האט געשיקט ברק איר מאן, וויבאלד זי האט געוואוסט אז ער איז אן עם הארץ, און זי האט געשיקט מיט אים קנייטלעך צום בית המקדש. זי האט אים נישט געפלאגט, זי האט געזאגט: וואס איז ער בכוח צו טון? ער איז אן עם הארץ; זאל ער כאטש מאכן קנייטלעך צום בית המקדש - און בזכות דעם האט זי זוכה געווען צו נבואה. מען זעט דא די געוואלדיגע קראפט פון א פרוי וואס ווייסט וויאזוי ארויסצוברענגען פונעם מאן לויט זיין מצב און לויט זיינע כוחות און אים פאראויסרוקן אין רוחניות. אמאל איז עס אויפ'ן פאזיטיוון אופן, און אמאל, ווי שלמה המלך זאגט, איז עס מצודים וחרמים, און פון דעם דארף מען זיך היטן.
די ווערטער פון דער גמרא און פונעם מדרש
רבא זאגט אין דער גמרא אין יבמות (סג.): קום און זע ווי שלעכט עס איז א שלעכטע פרוי, דכתיב "ומוצא אני מר ממוות את האשה". מיר האבן דאך אבער מסביר געווען אז דער פסוק גייט ארויף אויף אפיקורסות? נאר אזוי זאגט רבא: אי בגווה משתעי קרא - אויב דער פסוק רעדט פון איר כפשוטו, זע ווי גרויס איר שלעכטס איז, אז דער פסוק פארדאמט איר אזוי שטארק. ואי בגיהנום משתעי קרא - און אויב דער פסוק רעדט פון גיהנום, אדער ווי מיר האבן פריער געזאגט אויף אפיקורסות אדער אויף עפעס אנדערש, לערן פון דעם ווי שלעכט איז א שלעכטע פרוי, אז גיהנום ווערט צוגעגליכן צו איר. מען האט דאך זי גענוצט אלס א משל, און פארוואס? ווייל ווען מען ברענגט א משל, נעמט מען עס פון א גאר שלעכטער זאך. ממילא אפילו אויב דו וועסט זאגן אז פשוטו של מקרא באציט זיך נישט צו א פרוי, וויבאלד מען האט גענוצט דעם משל פון דער פרוי, איז א סימן אז ס'איז דא דא אויך א געוויסע באדייטונג לגבי איר אליין.
און פארוואס טאקע? זאגט דער מדרש: רבנן אמרי, וויבאלד זי מאנט און פארלאנגט פון אים זאכן וואס ער קען נישט באווייזן, ברענגט זי אים צום סוף צו א מיתה רעה. און דאס איז ענליך צו דעם וואס מיר האבן פריער געזאגט: ווען זי שיקט אים צו נאך אן ארבעט און נאך עפעס און נאך עפעס, צוליב אלע גלוסטיקייטן און תאוות - ברענגט זי אים צו א מיתה רעה.
און אויף "אסורים ידיה" ברענגט דער מדרש רבה: אמר רבי אלעזר, ווען נישט עס שטייט אויף איר "אסורים ידיה", וואלט זי אנגעכאפט א מענטש אין מארק און אים געזאגט קום צו מיר, רחמנא ליצלן. דאס הייסט, דער קדוש ברוך הוא האט געבונדן אירע הענט, און דאס איז וואס די גמרא זאגט אז אן אשה פאדערט נישט מיטן מויל - און דאס אליין איז ווי "אסורים ידיה". אויך ביי מענטשן וואס זענען נישט קיין שומרי מצוות, און אפילו ביי גוים, איז נאך אלץ דא ביי אן אשה א בושה צו פאדערן מיטן מויל, און דאס איז ווי אירע הענט וואלטן געווען געבונדן. און ווען נישט דאס, אוי וויי, ווי שטארק וואלט די פריצות געוואקסן און זיך פארמערט.
"טוב לפני האלקים ימלט ממנה" - זאגט דער מדרש: דאס איז יוסף, דאס איז פנחס, דאס איז פלטי. יוסף מיט אשת פוטיפר, פנחס מיט זמרי בן סלוא און כזבי בת צור, און פלטי בן ליש מיט דער טאכטער פון שאול. "וחוטא ילכד בה" - דאס איז פוטיפר, דאס איז זמרי, דאס איז אמנון, אמנון און תמר זיין שוועסטער.
לסיכום:
שלמה המלך איז ארומגעגאנגען זוכן דעם חשבון הבריאה, און האט געפונען אז די חכמה איז ווייט פון אים: נישט די חכמה פון פרה אדומה און נישט דער חשבון הקץ האבן זיך געלאזט פארוויקלען אין זיין שכל, און אין די וועגן פון מינות האט ער געפונען הוללות און סכלות אויסגעמישט. אבער איין תמיהה האט אים באזונדערס פארנומען: ווי קען א מענטש, וואס איז נישט גרייט צו נעמען א ריזיקע פון איינס צו הונדערט פאר זיין קערפער, זיין גרייט צו פארלירן זיין נפש פאר תאוות וואס ער ווייסט אז זיי זענען סם. ער האט איינגעטיילט די עבירות אויף "רשע כסל" - עבירות וואס עס דערקענט זיך אין זיי רשעות, גזל און עושק - און אויף "סכלות הוללות" - עבירות פון טירוף הדעת, תאווה און ניאוף. און די סיבה פון ביידע האט ער געפונען אינעם קומענדיגן פסוק: יענע "אשה" וואס זי איז מצודים און חרמים, וואס חז"ל האבן געדרשנט אויף מינות און אפיקורסות, און כפשוטו אויך אויף אן אשה רעה וואס פאדערט וואס דער מאן קען נישט באווייזן און רעדט אים אפ. און פון דא לערנט מען דעם דרך החיים: נישט זיך צוריקהאלטן פון חתונה האבן, נאר וויסן וואו דער גרענעץ איז - אין גשמיות ליב האבן און מכבד זיין מער ווי זיין אייגן לייב, און אין רוחניות זיך נישט לאזן מיטשלעפן. און ווען די אשה העלפט ארויס אין רוחניות, ווי דבורה וואס האט געשיקט פתילות מיט ברק איר מאן, האט זי דעם כח אויפצובויען. "טוב לפני האלקים ימלט ממנה" - דאס איז יוסף, דאס איז פנחס, דאס איז פלטי; "וחוטא ילכד בה" - דאס איז פוטיפר, דאס איז זמרי, דאס איז אמנון.