אין קאפיטל ז' קומט שלמה המלך צו די יסודות פון דעם מענטשנס התמודדות מיט זיך אליין: וואס איז דער כח וואס קען אים געבן שטארקייט קעגן די כוחות וואס הערשן איבער אים, וואס איז די מאס פון שלמות פון א צדיק, און וויאזוי זאל א מענטש זיך פירן בנוגע דעם וואס מען רעדט אויף אים. אין די דאזיגע דריי פסוקים - "החכמה תעוז לחכם", "כי אדם אין צדיק בארץ" און "גם לכל הדברים אשר ידברו אל תתן לבך" - זענען צונויפגענומען די מדרשים, די ווערטער פון רש"י, דעם אבן עזרא און דעם מלבי"ם, און פון זיי בויט זיך אויס א פולקאמע בילד פון עבודת האדם.
הַחׇכְמָה תָּעֹז לֶחָכָם מֵעֲשָׂרָה שַׁלִּיטִים אֲשֶׁר הָיוּ בָּעִיר׃ (יט) - די חכמה גיט שטארקייט צום חכם מער ווי צען הערשערס וואס זענען געווען אין שטאט.
מדרש זוטא פרעגט: איז דען דא צען הערשערס אויף איין ארט? עס איז דאך דארט נישט מער ווי איין הערשער און איין גבאי. ווער איז דער הערשער? דאס איז דער גייסט, וואס הערשט אין דעם מענטשנס גוף. און ווער איז דער גבאי? דאס איז דער מלאך המות, וואס ווען די צייט קומט מאנט ער דאס זייניגע און נעמט דעם מענטש. אויב אזוי, וואס זענען די "עשרה שליטים אשר היו בעיר"? "עיר" דא מיינט דעם מענטש אליין - חז"ל פארגלייכן תמיד דעם מענטש צו א שטאט, אזוי ווי "עיר קטנה ואנשים בה מעט".
נאר, זאגט דער מדרש, אפילו א מענטש לערנט מקרא און משנה, און זיצט אין תענית, און ער שפייזט הונגעריגע, געבט צו טרינקען פאר דארשטיגע און קליידט אן נאקעטע - הלוואי זאל ער ניצול ווערן פון די צען זאכן וואס זענען אים מחייב יעדן טאג. דאס הייסט: אפילו ער איז א צדיק גמור, מקיים אלע מצוות השם בשלמות, א ריזיגער בעל חסד, פאסט און סיגופ'ט זיך - הלוואי זאל ער ניצול ווערן פון די צען זאכן וואס זענען דער סטאנדארט פונעם מענטש טאג־טעגליך. און דאס זענען: זיינע צוויי אויגן, זיינע צוויי אויערן, זיינע צוויי הענט, זיינע צוויי פיס, זיין מויל און זיין גוף.
אויב מיר וועלן זיך מתבונן זיין, זענען דאס די מערסטע געפערליכע כלים פארן מענטש אריינצופאלן אין דעם יצר'ס נעץ. זיינע צוויי אויגן - וואס ווייזן אים בטליע זאכן אינעם בעסערן פאל, און מראות אסורות אינעם ערגערן פאל, ווי מיר האבן געלערנט: גיב נישט דיינע אויגן אויף א זאך וואס איז נישט דיינס, ווייל דיינע אויגן זענען ענליך צו די טויערן פונעם הימל. זיינע צוויי אויערן - וואס ער הערט מיט זיי ליידיגע דברים בטלים, און די אויערן ווערן ערשט פארברענט פון אלע אברים, ווי מיר האבן געלערנט: לאז נישט דיינע אויערן אויסהערן דברים בטלים. זיינע צוויי הענט - וואס ער ראבעוועט און גזל'ט מיט זיי, נעמט וואס ער דארף נישט און וואס קומט אים נישט, ווי עס שטייט: נעם נישט פון דעם און גיב פאר יענעם, בעלי זרועות זענען פארזינקען אין דער ערד. זיינע צוויי פיס - וואס געוואוינען אים, דאס הייסט פירן אים, צו א דבר עבירה, ווי מיר האבן געלערנט: זאלן דיינע פיס דיך נישט צואיילן צו א דבר עבירה, כדי עס זאלן דיך נישט צואיילן די פאסטקעס פונעם טויט. און זיין מויל - וואס ער לאזט דערמיט ארויס הבלים.
"פיו שמוציא הבל" - כל עמל אדם לפיהו. א מענטש קען זיין א געוואלדיגער צדיק, און מיט איין דיבור פארלירן זיין גאנצן חלק לעולם הבא: מיט מלבין פנים זיין זיין חבר, מיט לשון הרע וואס ער האט גערעדט קעגן אים. און אזוי האט מען געזאגט פאר דואג האדומי, וואס שטייט אינעם פסוק "דויג" מיט א יו"ד: ביסט געכאפט געווארן ווי א פיש. און דער חפץ חיים פארטייטשט - די גרויסע לייט איז דעם יצר הרע שווער צו מכשיל זיין. מיט וואס וועט ער אים מחטיא זיין? וואס קען ער טאן מיט א גדול הדור, וואוהין וועט ער אים שלעפן? נאר ער פארפירט אים מיט לשון הרע. און אויף וועמען רעדט א גרויסער מענטש לשון הרע? נישט אויף א סתם פשוט'ן מענטש אין בית המדרש, נאר אויב שוין - האט ער קריטיק אויף א צווייטן גדול, אויף איינעם פון די גדולי הדור: פארוואס האט יענער אזוי געפסק'נט, פארוואס האט יענער אזוי פארשטאנען, און פון דעם קען ער חלילה אנקומען צו רעדן אויף אים. און דאס איז "נתפסת כדג" - א גרויסער פיש ווערט געכאפט ביים צונג.
גרויסע לייט, אפילו ווען דער יצר הרע קען זיי נישט מחטיא זיין אין תאוות און אין גראבע גשמיות'דיגע זאכן - כאפט ער זיי ביים לשון, און ביים הארבסטן לשון: צו רעדן קעגן גדולים. א קליינער מענטש האט א פשוט'ע מורא צו רעדן קעגן גדולים, אבער איינער וואס איז אליין גרויס קריטיקירט דעם וואס איז אויף זיין אייגענער מדרגה. און מען מיינט נישט חלילה אז גדולים פאלן דערין דורך, נאר אז אויב דער יצר הרע קען זיי יא מכשיל זיין - זאגט דער חפץ חיים - איז דאס אין לשון הרע. זעט מען ווי ווייט דאס מויל קען זיין אן ארט פון מכשול פארן מענטש.
אויף דעם זאגט דער פסוק: החכמה תעוז לחכם. די חכמה איז די וואס וועט אים זיין פאר א שטארקייט און פעסטונג, א הילף און שטיצע, א שמירה און הצלה - מער ווי יענע צען הערשערס וואס הערשן למעשה אויפן מענטש. די הענט, די פיס, די אויגן, זיי זענען די וואס ברענגען דעם מענטש צו יעדער חטא און עבירה. אבער אויב א מענטש פארמאגט חכמה, וועט זי אים זיין א בחינה פון עוז דורך וועלכער ער וועט געראטעוועט ווערן פון אלע יענע עבירות. און די חכמה דא איז בפשטות די חכמת התורה: ווייל ווען א מענטש איז עוסק בתורה, האט ער דעם כח זיך צו שטעלן קעגן דעם יצר הרע. אזוי ווי זיין באשעפער וואס האט אים אנגערופן "רע" האט געזאגט: בראתי יצר הרע, בראתי לו תורה תבלין. און רבנו יונה זאגט - אויב דער קדוש ברוך הוא, וואס איז זיין באשאפער, האט דיר געזאגט אז עס איז נישטא קיין אנדערע רפואה, איז א סימן אז דו וועסט נישט געפינען קיין שום אנדערע רפואה אויף דער וועלט.
אמאל האט מען דערציילט פאר א גרויסן מענטש וועגן איינעם פון די קלענערע "באבא'ס", אז ער איז דאך אזא צדיק, נעמט אויף דעם עולם א גאנצן טאג, געבט זיך איבער אינגאנצן צו העלפן דעם ציבור. האט ער זיי געפרעגט: לערנט ער תורה? האבן זיי אים געזאגט: רבי, ער שטארקט דעם ציבור, ער העלפט יעדן איינעם. האט ער ווידער געפרעגט: לערנט ער תורה? האבן זיי ווייטער דערציילט וואס פאר א צדיק ער איז. האט ער זיי געזאגט: לערנט ער תורה? האבן זיי אים געזאגט: רבי, ער האט נישט קיין צייט צו לערנען תורה. האט ער זיי געזאגט: זאגט מיר נאר, וויאזוי קעמפט ער קעגן דעם יצר הרע? דאס איז די שאלה אויפן סאמע פשוט'סטן יסוד. יעדער מענטש האט א יצר הרע, און די התמודדות קעגן אים איז נאר תורה. אויב ער האט נישט קיין תורה - וויאזוי שטעלט ער זיך קעגן אים? דער קדוש ברוך הוא האט מודיע געווען: דאס איז דער וועג, און עס איז נישטא קיין אנדערער וועג. זאלסט זיין דער גרעסטער צדיק, דער גרעסטער מאן, דער גרעסטער בעל חסד - יעדער מענטש האט א יצר הרע, און דער איינציגער וועג זיך צו שטעלן איז תורה תבלין. און אויב עס איז נישטא קיין תורה תבלין, זענען אלעס בלויז מעשיות; און אויב מען שטעלט זיך נישט קעגן אים, השם ירחם. און נאכדעם הערט מען אין דער פרעסע אלערליי מעשיות וואס קומען ארויף און פלאצן ארויס, און מען וויל זיך באגראבן פון גרויס בושה און חרפה. און גיי ערקלער דערנאך אז פון שטענדיג אן זענען די דאזיגע מענטשן נישט געווען קיין צדיקים, אז גדולי ישראל האבן זיי פארדאמט און מוחה געווען קעגן אלע באבא'ס למיניהם.
זיך מייעץ זיין גייט מען צו אן אדם גדול, און א גדול איז א מענטש וואס האט געלערנט תורה, א מענטש וואס איז אן ענק בתורה. האסטו שאלות? גיי צו רב חיים, גיי צו רב שלום כהן, גיי צו גרויסע לייט. א מענטש וואס האט א חולה אין שטוב - ילך אצל חכם, זאל ער גיין צו א חכם. עס שטייט נישט "ילך אצל צדיק", ווייל ווער ווייסט דען ווער ס'איז א צדיק? אבער ווער ס'איז א חכם בתורה, ווער ס'איז א גדול בתורה - דאס ווייס איך יא. "ילך אצל חכם" - דאס איז דער מענטש וועמען מען דארף פרעגן און מיט וועמען מען דארף זיך מייעץ זיין. און דאס איז וואס דער פסוק זאגט: א מענטש האט צוויי אויגן, צוויי אויערן, צוויי הענט - וואס וועט אים געבן כוח זיך צו פארמעסטן? החכמה תעוז לחכם. די חכמה איז די תורה, און בלויז אין איר האט ער עוז קעגן יענע צען וואס זענען די שליטים איבער'ן מענטש און געוועלטיגן איבער אים אים צו ברענגען לידי עבירה; אבער די חכמה געוועלטיגט איבער זיי.
דער מדרש דרש'נט דעם פסוק אויף עטליכע אופנים. החכמה תעוז לחכם - דאס איז נח, ומעשרה שליטים - דאס זענען די עשרה דורות מאדם ועד נח, וואס זענען געווען שליטים און זענען גארנישט ווערט געווען, און בלויז נח איז געווען ראוי אז די וועלט זאל אנגערופן ווערן אויף זיין נאמען און ער איז דער וואס איז געראטעוועט געווארן, וואס פון אלעמען האט דער הקדוש ברוך הוא נישט גערעדט נאר מיט נח, ווי עס שטייט "וידבר אלוקים אל נח". דבר אחר: החכמה תעוז לחכם - דאס איז אברהם, און די צען שליטים זענען די עשרה דורות פון נח ביז אברהם, וואס מיט אלעמען האט ער נישט גערעדט נאר מיט אברהם, ווי עס שטייט "ויאמר השם אל אברם". דבר אחר: דאס איז יוסף, און די צען שליטים זענען זיינע ברידער, וואס דווקא יוסף האט זוכה געווען אנצוקומען העכער פון אלעמען.
און נאך: החכמה תעוז לחכם - דאס איז משה, ומעשרה שליטים - דאס זענען צען זאכן וואס באדינען דעם גוף. און דא רעכנט דער מדרש אויס די גאנצע פארדייאונג-סיסטעם: מן פומא לושטא, מן ושטא להמססא, מן המססא לקיבתא, מן קיבתא לאיצטומכא, מן איצטומכא לכרכשא קטינא, מכרכשא קטינא לכרכשא עביא, מכרכשא עביא לבני מעייא, מן בני מעייא לפותחא, מפותחא לאיזקתא, ומן איזקתא לברא - דער גאנצער גאנג וואס די שפייז גייט דורך ביז זי גייט ארויס פונעם גוף. אלע אברים פון עסן געוועלטיגן אויפ'ן מענטש. קוקט וואס עס פאסירט מיט א מענטש ווען דאס לעמפּל הייבט אן בלינקען און דער זייגערל צייגט אויף "ליידיג" - ער איז שוין נישט רואיג, ער זוכט עפעס. און עס זענען דא אזעלכע וואס ווארטן בכלל נישט, ווי נאר דער זייגערל פאלט א ביסל ווערן זיי שוין נערוועז און מוזן תיכף אנפילן. דאס איז די מציאות: די געדערעם געוועלטיגן אויפ'ן מענטש. אבער ביי משה - החכמה תעוז לחכם: פערציג טעג און פערציג נעכט האבן די געדערעם נישט גערעדט, "ויהי שם ארבעים יום וארבעים לילה", ער האט נישט געדארפט ארייננעמען און נישט ארויסגעבן. מער פון צען שליטים - די פארדייאונג-אברים זענען די וואס געוועלטיגן אויפ'ן מענטש, אבער די חכמה פון משה וואס האט דארט געלערנט תורה האט געוועלטיגט איבער זיי, און ער האט נישט געדארפט צוקומען צו עסן און טרינקען.
דבר אחר: החכמה תעוז לחכם - דאס איז דוד, ומעשרה שליטים - פון די עשרה זקנים וואס האבן געזאגט ספר תהילים, וואס דער ספר ווערט אנגערופן אויפ'ן נאמען פון דוד און ער איז דער עיקר פונעם ספר.
רש"י פארבינדט דעם פסוק צום פריערדיגן. מיר האבן דאך געזאגט "אל תרשע הרבה", און אויב דו האסט געזינדיגט א ביסל - צי ווער ס'האט געגעסן קנאבל זאל נאכאמאל עסן קנאבל? זאלסט נישט זאגן: נישט וויכטיג, פארטיג, איך האב שוין אפגעלאזט, פון היינט מאל אן וועל איך טאן וואס ס'גליסט זיך מיר. נאר אויב האסטו געזינדיגט א ביסל - פשפש במעשיך, זוך דורך דיינע מעשים, זיי תוהה על החטא און האב חרטה דערויף. און דאס איז "החכמה תעוז לחכם": די חכמה איז די וואס ראט אים צו תשובה טאן, און ברענגט אים נישט צו דער מחשבה פונעם יצר "כאשר אבדנו אבדנו", וואס דעמאלט ווארפט ער אינגאנצן אראפ דעם עול.
און וואס מיינט "מעשרה שליטים"? זאגט רש"י: מיר געפינען ביי יאשיהו אז דער כתוב זאגט עדות אויף אים "וכמוהו לא היה לפניו מלך" - עס איז אים דאך בייגעשטאנען זיין חכמה וואס ער האט מפשפש געווען אין זיינע מעשים, און ער איז בעסער פון די צען מלכים וואס זענען געווען פאר אים, וואס האבן געזינדיגט און האבן זיך נישט אומגעקערט פון זייער וועג. "אשר היו בעיר" - אין ירושלים. און רש"י רעכנט זיי אויס: רחבעם, אביה, אחזיה, יואש נאכ'ן טויט פון יהוידע, אמציה, אחז, מנשה, אמון, יהויקים און צדקיהו. אט זענען די צען שליטים, און עס איז געקומען יאשיהו און די חכמת התורה וואס אין אים איז אים געווען אן עוז און כוח זיך צו שטארקן איבער דער גאנצער רשעות פון יענע שליטים וואס זענען געווען פאר אים.
כִּי אָדָם אֵין צַדִּיק בָּאָרֶץ אֲשֶׁר יַעֲשֶׂה טּוֹב וְלֹא יֶחֱטָא׃ (כ) - ווארעם קיין מענטש איז נישט פאראן קיין צדיק אויף דער ערד, וואס זאל טאן גוטס און נישט זינדיגן.
דער מלבי"ם, אין ספר ארצות השלום דרוש ב' (ווייל ווי באוואוסט פארמאגן מיר נישט קיין מלבי"ם אויף קהלת), ערקלערט: "ולא יחטא" גייט נישט ארויף אויפ'ן מענטש נאר אויפ'ן גוטן מעשה אליין - עס איז נישטא קיין צדיק אויף דער ערד וואס זאל טאן א פאלקאמע טובה, אז יענע טובה זאל נישט זיין קיין "חוטא", דאס הייסט פעלערהאפטיג. "חוטא" איז א לשון פון חיסרון, ווי "והייתי אני ובני שלמה חטאים" וואס דער טייטש איז חסרים, און ווי פארפעלן דעם ציל (החטאת המטרה). עס איז נישטא קיין צדיק אויף דער ערד וואס זאל טאן א גוטע זאך און יענע גוטע זאך זאל נישט זיין פעלערהאפטיג: עס וועט זיך שטענדיג צוקלעפּן עפעס א מחשבה זרה, עפעס א פעולה וואס איז נישט בשלמות, עפעס וואס פאלט אראפ.
און דאס שטימט מיט די ווערטער פונעם רמב"ם, אז אויב א מענטש טוט איין מעשה בשלמות לשם שמים - האט ער שוין דערמיט זוכה געווען צו חיי העולם הבא. איין מעשה! פרוביר צו זען וויפיל דו קענסט טאן א מעשה וואס זאל זיין נטו לשם שמים. און אזוי געפינען מיר ביי רבי יוסי בן קיסמא, ביים מעשה פון רבי חנינא בן תרדיון, וואס מען האט אים געפרעגט "כלום מעשה בא לידך", און דער רמב"ם ברענגט דאס אויף דער מימרא. און וואס האט ער געטראפן ביי זיך? אז איין מאל האבן זיך אים פארביטן מעות פון צדקה מיט מעות פון דער סעודת פורים, און ער האט אלעס אוועקגעגעבן פאר צדקה. דאס איז אלעס - איין גוטע מעשה האט ער געפונען אין אלע זיינע טעג. דאס לערנט אונז ווי שווער עס איז צו טאן א מעשה וואס זאל זיין בשלמות אינגאנצן לשם השם. און דאס איז צוליב דעם חטא עץ הדעת, וואס ווי מיר האבן מבאר געווען, "עץ הדעת טוב ורע" - דעת מיינט א חיבור, עס האבן זיך פאראייניגט גוטס און שלעכטס צוזאמען, און ממילא אין יעדער מעשה וואס א מענטש טוט, אפילו אויב עס איז א מעשה טוב, איז אין איר באהאפטן אויך שלעכטס, אויך א נעגאטיווע זאך.
לויט פּשוטו של מקרא, "אין צדיק בארץ אשר יעשה טוב ולא יחטא" - אפילו אַ גרויסער און ריזיקער צדיק קען נכשל ווערן אין אַ חטא. משה רבינו ביים חטא פון מי מריבה, און אויך אין דעם וואָס ער האָט געזאָגט צום קדוש ברוך הוא "למה הרעותה". יעקב אבינו אין "למה הרעתם לומר לאיש", און אין דעם וואָס ער האָט נישט מכבד געווען זיין פאָטער כראוי ווען ער איז באַהאַלטן געוואָרן. אברהם אבינו אין "במה אדע כי אירשנה", אהרן הכהן ביים חטא העגל, יהושע וואָס האָט פאַרשלעפּט דעם כיבוש פון ארץ ישראל, דוד המלך ביי בת שבע, שלמה המלך מיט די פרויען וואָס ער האָט חתונה געהאַט און בת פרעה. מיר האָבן נישט קיין איין צדיק אין דער היסטאָריע וואָס מיר קענען זאָגן אויף אים אַז ער האָט קיינמאָל נישט געזינדיקט.
און אפילו די פיר וואָס עס שטייט אויף זיי אַז זיי זענען געשטאָרבן בעטיו של נחש - זעט מען דאָך פונדעסטוועגן אַז אַ געוויסער פגם איז געווען, נאָר אַז זיי האָבן זיכער געטאָן תשובה. צום ביישפּיל, ישי אבי דוד איז איינער פון די וואָס זענען געשטאָרבן בעטיו של נחש, און דאָך זעען מיר אַז ווען ער איז געווען מיט זיין ווייב האָט ער געקלערט פון אַן אַנדער פרוי, פון זיין דינסט, ווען ער איז געווען זיכער אַז ער געפינט זיך מיט זיין שפחה, און דאָס ווערט אָנגערופן "בני תמורה". דאָס הייסט, "מת בעטיו של נחש" מיינט נישט אַז ער האָט קיינמאָל קיין שום חטא נישט געהאַט, נאָר אַז אפילו אויב ער האָט געהאַט אַ חטא - האָט ער געטאָן תשובה דערויף און איז דערגאַנגען צו דער פולקאָמער ריינקייט, ביז ער האָט נישט פאַרדינט צו שטאַרבן מצד זיך אַליין, נאָר בלויז בעטיו של נחש. אויב אַזוי, כפשוטו: יעדער צדיק האָט אַ חטא. און דער מלבי"ם לייגט צו אַז די כוונה פונעם פּסוק איז אַז אפילו אינעם גוטן מעשׂה פונעם צדיק איז פאַראַן אַ חסרון. ואלו ואלו דברי אלקים חיים.
און דאָס איז דער אייגנאַרטיקער שטריך פון אידנטום, וואָס איז אַזוי אַנדערש פון אַלע אַנדערע דתות, להבדיל אלף אלפי הבדלות, פון די קריסטן און די ישמעאלים. ביי די קריסטן האָט אותו האיש קיינמאָל נישט געזינדיקט, כאָטש עס זענען באַקאַנט זיינע מפורסמ'דיגע חטאים - און דאָך זענען די מעשׂיות וואָס זיי פאַרשפּרייטן אויף אים אַז ער האָט קיינמאָל נישט געחטאת'ט. זיי האָבן אַ "נאַכט פון אַלע הייליגע", וואו אַלע זענען הייליג און קיינער האָט נישט קיין שום פּראָבלעם. אין אידנטום זאָגן מיר אַז יעדער מענטש קען זינדיקן; ביי זיי נישט. אין דער צייט, ווען דער פּויפּסט האָט זיך אויסגעדריקט אויף אַ פאַרווונדענדן אופן קעגן געוויסע קרייזן און מען האָט פאַרלאַנגט ער זאָל זיך אַנטשולדיקן, האָט מען זיי מסביר געווען פונעם וואַטיקאַן אַז זיי פאַרשטייען נישט וואָס עס מיינט דער "הייליגער שטול": דער "הייליגער שטול" קען זיך נישט אַנטשולדיקן, ווייל ער קען נישט מאַכן קיין טעות. מיט דער גרעסטער ערנסטקייט האָט מען זיי דאָס געזאָגט - ער איז נישט בכוח צו מאַכן אַ טעות, און דעריבער קען ער זיך אויך נישט אַנטשולדיקן. ווי אַזוי קען זיך אַנטשולדיקן איינער וואָס מאַכט קיינמאָל נישט קיין טעות?
אבער אין אידנטום זאָגן מיר: יעדער מענטש קען פאַרפירט ווערן אין אַ טעות. אפילו משה רבינו איז געקומען לידי כעס און לידי טעות. דער מענטש איז בשר ודם, און ער קען מאַכן אַ טעות. איז וואָס? דאָס אידנטום פאָדערט: האָסט געמאַכט אַ טעות - פאַרריכט עס! עס איז פאַראַן תשובה, אַ מענטש קען ענדערן זיינע וועגן, עס איז פאַראַן די מעגלעכקייט אַז אַ מענטש זאָל אָנהייבן פונדאָסניי, עס איז פאַראַן די ברירה אַז אַ מענטש זאָל אויסקלייבן פאַר זיך אַן אַנדער וועג. דאָס איז אידנטום. אָבער צו קומען און זאָגן אַז אַ מענטש זינדיקט נישט און אַז ער איז זך ונקי וטהור - "אין צדיק בארץ אשר יעשה טוב ולא יחטא".
פסיקתא זוטרתא ברענגט בשם רבי יודן ברבי שמעון: "אין צדיק בארץ אשר יעשה טוב ולא יחטא" - דאָס זענען די מחלקי צדקה, וואָס זיי געבן פאר דעם וואָס איז ראוי ווי פאַר איינעם וואָס איז נישט ראוי, און פאַר דעם וואָס איז נישט ראוי ווי פאַר איינעם וואָס איז ראוי. פאַר דעם וואָס איז ראוי געבן זיי מיט אַזאַ פּנים, מיט אַ געפיל פון "מען טוט דיר אַ טובה, באמת קומט זיך עס דיר נישט", און פאַר דעם וואָס איז נישט ראוי געבן זיי כאילו ער איז באמת ראוי. און דאָס איז וואָס רבי יוסי האָט געזאָגט אין דער גמרא אין שבת קי"ח: יהא חלקי מגובי צדקה ולא ממחלקי צדקה. ווייל דאָס אויסטיילן די צדקה פאָדערט אַ גאָר גרויסע אחריות - צו געבן באמת נאָר פאַר ערלעכע מענטשן, פאַר די וואָס זענען ראוי, און אויך אויפ'ן ריכטיקן אופן.
און רש"י טייטשט: עס איז נישטאָ קיין מענטש אַ צדיק אויף דער ערד, דעריבער דאַרף מען פשפש זיין במעשיו. וויבאַלד אַ מענטש ווייסט אַז "אין צדיק בארץ אשר יעשה טוב ולא יחטא" - זאָל ער פשפש זיין אין זיינע מעשים. און אפילו אויב דו גייסט אַרום מיט מחשבות פון "איך בין אַ צדיק", אונטער דעם טיטל אַליין איז נאָך אַלץ פאַראַן "אין צדיק בארץ אשר יעשה טוב ולא יחטא". אפילו אויב דו נאַרסט זיך מיט אַזאַ אילוזיע, דאַרפסטו לפּחות פשפש זיין אין דיינע מעשים, ווייל אויך צדיקים קענען זינדיקן.
דער אמרי שפר פאַרבינדט די צוויי פּסוקים צוזאַמען. מיר האָבן געזען אַז שלמה המלך רופט אָן דעם גוף פונעם מענטש מיטן נאָמען "עיר": "עִיר קְטַנָּה וַאֲנָשִׁים בָּהּ מְעָט", און אויך "אָקוּמָה נָּא וַאֲסוֹבְבָה בָעִיר", וואָס אויך דאָרט איז די באַדייטונג דער גוף. און די צען שליטים זענען, ווי מיר האָבן געזען, די הענט, די פיס, די אויגן, די אויערן, דאָס מויל, די נאָז, און טייל זאָגן אויך דאָס האַרץ. און אויף דעם זאָגט ער: "הַחָכְמָה תָּעֹז לֶחָכָם מֵעֲשָׂרָה שַׁלִּיטִים" - וואָרום עס איז נישטאָ קיין מענטש אַ צדיק אויף דער ערד וואָס טוט גוטס און זינדיקט נישט. אַלע באַשעפענישן זענען געצוואונגען אין זייער טבע, אויסער דער מענטש: דער שטויב מוז זיין שטויב, די זון אַ זון, די לבנה אַ לבנה, און די בהמה אַ בהמה - יעדער מוז זיין וואָס ער איז. ווידער דער מענטש קען זיין אַ צדיק און קען זיין אַ רשע, ער איז די איינציקע באַשעפעניש וואָס פאַרמאָגט אַ בחירה.
מען דערציילט אַ מעשׂה וועגן הרב צבי ענבל פון דער ארגון ערכים, אַז אַמאָל איז ער געקומען אַרויפגיין אויפ'ן אויטאָבוס און דער דרייווער האָט פאַרמאַכט די טיר גלייך פאַר זיין פּנים - אַ זאַך וואָס פּאַסירט נאָר דאָ אין לאַנד. דערציילט הרב צבי ענבל: האָב איך זיך אויך אויפגעפירט ווי אַן ישראלי, און איך האָב אַריינגעשטעקט דעם פוס צווישן די צוויי טירן אַז זיי זאָלן זיך נישט פאַרמאַכן, און איך האָב אים אַריינגעוואָרפן אַ קשיא: ווייסטו וואָס עס איז דער חילוק צווישן דיר און אַ קאַץ? דאָס האָט געווירקט - דער דרייווער איז געוואָרן נייגעריק, האָט ער געעפנט די טיר און געפרעגט: נו, וואָס איז דער חילוק? בין איך אַרויפגעגאַנגען און איך האָב אים געזאָגט: דער חילוק איז, אַז אַ קאַץ מוז זיין אַ קאַץ, אָבער דו קענסט אויך זיין אַ מענטש! צי האָט מען דען אַמאָל געזאָגט אויף אַ קאַץ אַז זי איז נישט קיין קאַץ? אויף אַ הונט אַז ער איז נישט קיין הונט? ווי אַזוי זיי זאָלן זיך נאָר נישט אויפפירן, וועט מען זאָגן: דאָס איז אַ הונט, דאָס איז אַ קאַץ. בלויז אויפ'ן מענטש קענען מיר זאָגן "ער איז אַ מענטש", און מיר קענען אויך זאָגן "ער איז נישט קיין מענטש" - ווייל דער מענטש האָט אַ בחירה צי צו טאָן גוטס אָדער שלעכטס.
אויף דעם זאָגט ער: החכמה תעוז לחכם יותר מעשרה שליטים. אַלץ וואָס ס'איז פֿאַראַן אין דער בריאה - דער טבע צווינגט אים צו טאָן וואָס ער טוט: די בהמות, די חיות, דער דומם און צומח, אַלץ איז געצווונגען על פי טבע. בלויז דער מענטש איז אַ בעל בחירה, און דעריבער וועט די חכמה זיין פֿאַר אים אַ בחינת עוז אויסצוקלייבן דאָס גוטע, אין מעשים הגונים וראויים, שהרי אין צדיק בארץ אשר יעשה טוב ולא יחטא, און עס איז אין זיין כוח און מעגלעכקייט צו זינדיקן - וואָס דאָס איז נישטאָ ביי די שאר הנבראים. אויב אַ לייב וועט אויפֿעסן מיט אַכזריות אַן איילע מיט אירע קינדער, וועט קיינער נישט זאָגן אַז ער איז אַכזר, דאָס איז זיין טבע; און אַפֿילו אויב ער וועט אויפֿעסן אַ מענטשן, וועט מען נישט זאָגן אַז ער איז אַכזר, דאָס איז זיין טבע. אָבער דער מענטש קען זיין אַ צדיק און קען זיין פֿאַרקערט. און דעריבער איז די חכמה זיין עוז זיך צו מתמודד זיין קעגן יענע כוחות וואָס געפֿינען זיך אין אים.
גַּם לְכׇל־הַדְּבָרִים אֲשֶׁר יְדַבֵּרוּ אַל־תִּתֵּן לִבֶּךָ אֲשֶׁר לֹא־תִשְׁמַע אֶת־עַבְדְּךָ מְקַלְלֶךָ׃ כִּי גַּם־פְּעָמִים רַבּוֹת יָדַע לִבֶּךָ אֲשֶׁר גַּם־אַתָּה קִלַּלְתָּ אֲחֵרִים׃ (כא-כב) - אויך צו אַלע רייד וואָס מענטשן רעדן זאָלסטו נישט לייגן דיין האַרץ, אַז דו זאָלסט נישט הערן ווי דיין קנעכט שילט דיך. וואָרום אויך פֿיל מאָל ווייסט דיין האַרץ, אַז דו אַליין האָסט אויך געשאָלטן אַנדערע. (כא-כב)
רש"י ערקלערט דעם פסוק לויטן ענין: וויבאַלד ער האָט פֿריִער דערמאָנט שאול, וואָס איז געווען אַ רחמן אויף אַן אָרט וווּ מ'האָט נישט געדאַרפֿט רחמנות האָבן, רעדט זיך דאָ וועגן דעם וואָס שאול האָט מקבל געווען לשון הרע אויף נוב עיר הכהנים. און דאָס איז וואָס מיר האָבן פֿריִער געזען ביי "אל תרשע הרבה" - אַז צוליב דעם לשון הרע וואָס ער האָט מקבל געווען האָט ער באַפֿ hisוילן אומצוברענגען נוב עיר הכהנים. און אויף דעם זאָגט ער: פֿאַרוואָס זאָלסטו פֿיל רשעות'דיג זיין און זיך צוהערן צו די דברים אשר ידברו? וואָס מ'האָט גערעדט קעגן נוב עיר הכהנים און מ'האָט דיר דערציילט אַז אחימלך בן אחיטוב איז געגאַנגען און געהאָלפֿן דוד'ן וואָס ער איז מורד במלכות. "לכל הדברים אשר ידברו אל תתן לבך" - הער זיך נישט צו און לייג נישט דיין האַרץ זיי צו גלייבן. "אשר לא תשמע את עבדך מקללך" - ס'איז נישט גוט זאָלסט פֿאַרבייגן דיין אויער צו הערן ווי דיין קנעכט שילט דיך; און אויב אַזוי, פֿאַרבייג נישט דיין אויער צו אַלע רייד.
און דער אבן עזרא זאָגט אַ וואונדערבאַרע זאַך: ער זאָגט צום חכם - אויב דו ווילסט געפֿינען מנוחה, זאָלסטו נישט לייגן דיין האַרץ צו אַלע רייד פֿון מענטשן, אַפֿילו אויב ער האָט דיך געשאָלטן, און אַפֿילו ס'איז דיין אייגענער קנעכט. וואָרום אויב דו וועסט לייגן דיין האַרץ צו זייערע רייד - וועסטו אין כעס ווערן, ויחשך אור חכמת הנשמה. דאָס איז אַ געוואַלדיקע עצה: דו ווילסט מנוחה? דו ווילסט אַ רואיג לעבן? רעג דיך נישט אויף פֿון אַלץ וואָס מענטשן זאָגן. זאָג נישט "יענער האָט געזאָגט אַזוי, און האָסט געהערט וואָס ער האָט גערעדט אויף מיר" - לייג נישט דיין האַרץ צו אַלע רייד פֿון מענטשן. און אַפֿילו אויב ער האָט דיך געשאָלטן - "וואָס, איך זאָל אים שווייגן?" און אַפֿילו אויב ס'איז דיין קנעכט - "ער איז דאָך נידעריקער פֿון מיר, איך שפּייז אים און מעסיק אים, און ער טוט מיר אַזוי?" זאָגט דיר דער אבן עזרא: אויב דו וועסט לייגן דיין האַרץ צו זייערע רייד, וועסטו כועס זיין און דער ליכט פֿון דער חכמת הנשמה וועט פֿאַרטונקלט ווערן.
דער אבן עזרא רעדט וועגן דעם אור חכמת הנשמה, און מיר ווייסן דאָך היינט אַז כעס און נערווען שעדיקן דעם מענטש און צעשטערן אים דעם גאַנצן גוף: האַרץ-אַטאַקעס, הויכער בלוט-דרוק, אַ בלוט-גערינס אין מוח, אולקוס און וואָס נישט. דאָס זענען מחלות פֿון דער מאָדערנער וועלט, וואָס נעמען זיך פֿון די דרוקן און שפּאַנונגען אין וועלכע מענטשן געפֿינען זיך. דעריבער דאַרף אַ מענטש פֿירן זיינע זאַכן בנחת, און נישט לייגן זיין האַרץ צו אַלע רייד וואָס מענטשן רעדן. ווי דאָס גלייכוואָרט זאָגט: די הינט בילן און דער קאַראַוואַן גייט ווייטער.
אַמאָל האָט עמיצער געזאָגט פֿאַרן חזון איש: רבי, מ'האָט געזאָגט אין נאָמען פֿונעם רבין אַזוי און אַזוי. האָט ער געזאָגט: איך האָב אַזאַ זאַך נישט געזאָגט. האָט מען אים געפֿרעגט: פֿאַרוואָס גייט דער רבי נישט אַרויס מוחה זיין? האָט ער זיי געענטפֿערט: אויב איך וועל אַרויסגיין מוחה זיין אויף יעדער זאַך וואָס מ'זאָגט אין מיין נאָמען, וועל איך זיין פֿאַרנומען מיט מחאות פֿון פֿרי ביז אויפֿדערנאַכט - דאָס האָב איך נישט געזאָגט, און דאָ וואָס מ'האָט געזאָגט איז נישט ריכטיק, און דאָ איז עס נישט מדויק, און איך האָב עס נישט געזאָגט אויף אַזאַ אופֿן. טאָ וואָס קען מען טאָן? מענטשן רעדן און רעדן. ווער ס'וויל - זאָל קומען און פֿרעגן, און איך וועל אים זאָגן צי איך האָב עס געזאָגט צי נישט; אָבער זיך אָפּצוגעבן קעגן יעדן איינעם וואָס רעדט, און ענטפֿערן אויף דעם און מגיב זיין אויף יענץ - אויף דעם שטייט: גם לכל הדברים אשר ידברו אל תתן לבך. בסופו של דבר, ווען אַ מענטש גייט אויפֿן דרך פֿון צדק ויושר, וועט מען דאָס אָנערקענען. עס וועט נעמען צייט, אָבער מען וועט עס אָנערקענען.
בזמנו האָט הרב עובדיה יוסף גערעדט וועגן דער שואה, און האָט אָנגערירט דעם ענין פֿון גלגול - וואָס ס'איז געווען אינעם פֿריִערדיקן גלגול און פֿאַרוואָס זיי האָבן געמוזט אַדורך מאַכן וואָס זיי האָבן מיטגעמאַכט. די תקשורת האָט געמאַכט דערפֿון אַ גאַנצן יום-טובֿ: גלייך ווי ער האָט געמאַכט פֿון זיי רשעים, גלייך ווי ער האָט אויסגעטראַכט דעם גלגול - האָט מען דען קיינמאָל נישט געהערט דערפֿון? און אין אַזעלכע מצבים ברענגט מען תמיד אַ "הויף-רבֿ" וואָס זאָל מאַכן "נו נו נו" און "אוי וויי", עמיצער וואָס זאָל פּאַסן פֿאַר דער תקשורת. מען האָט אויפֿגעבראַכט אַזאַ רבֿ, וואָס מ'האָט קיינמאָל נישט געהאַט קיין הערכה צו אים, און מען דאַרף נישט דערמאָנען זיין נאָמען, און נאָך יענעם אינטערוויו איז אויך דאָס ביסל הערכה וואָס איז נאָך געבליבן אינגאַנצן פֿאַרפֿאַלן געגאַנגען. מ'האָט אים געפֿרעגט: הרב עובדיה יוסף האָט אַזוי געזאָגט, וואָס האָט איר צו זאָגן? האָט ער געזאָגט: זעט איר, איך ווייס נישט וואָס הרב עובדיה יוסף ווייסט, איך ווייס נאָר אַז די דאָזיקע מענטשן האָבן זוכה געווען צו זיין צדיקים און האָבן מוסר נפש געווען על קדושת השם. און מען האָט געוואָלט זאָגן צו אים: ריכטיק, דו ווייסט טאַקע נישט וואָס הרב עובדיה יוסף ווייסט - נישט אין תורה, נישט אין הלכה, נישט אין משנה, נישט אין גמרא, נישט אין גאָרנישט. אַן עם הארץ גמור. פֿאַר דער תקשורת ביסטו גוט, צו טאַנצן "מה יפית" פֿאַרן שדרן און געפֿעלן אין זיינע אויגן - דערצו ביסטו אויסגעצייכנט. ס'איז פֿאַראַן ווירטועלע רבנים, רבנים פֿון דער נעץ.
און אגב, יענער מענטש - און ווידער, מען דאַרף נישט דערמאָנען זיין נאָמען - איז אַ מענטש וואָס האָט מחבר געווען אַ ספר הלכתי מיט פלפולים, און ביי אַ געוויסער געלעגנהייט האָט מען באַגעגנט דעם וואָס האָט אָנגעשריבן דאָס ספר פֿאַר אים. ער האָט אים אָנגעשריבן דאָס ספר, און יענער האָט בלויז אונטערגעשריבן זיין נאָמען אונטן. און יענער שרייבער, אַ גרויסער תלמיד חכם, האָט דערציילט: איך האָב אָנגעשריבן ספרים פֿאַר נאָך עטלעכע, און יענע זענען כאָטש דורכגעגאַנגען וואָס איך האָב געשריבן, אַזוי אַז אויב מ'פֿרעגט זיי וועגן אַ דין סכך ביי אַ פרגולה ווייסן זיי כאָטש פֿון וואָס מ'רעדט; אָבער יענער פֿון וועמען מען רעדט - ער האָט זיך אַפֿילו נישט געמאַכט די מיה איבערצוקוקן וואָס איך האָב געשריבן. און ער איז דער וואָס האָט ביקורת? וווּ איז ער און וווּ איז יענער. ס'איז פֿאַראַן ווירטועלע רבנים און ס'איז פֿאַראַן רבנים וואָס זענען אנשי תורה מיט אַ נאָמען, ווי הרב עובדיה יוסף. נישט קיין חילוק וואָס מ'וועט זאָגן און וואָס פֿאַר אַ ביקורת מ'וועט האָבן - דו וועסט בלייבן קליין. און הרב עובדיה יוסף, וואָס האָט נישט מורא געהאַט צו זאָגן וואָס ס'איז אויפֿן האַרצן און האָט נישט מורא געהאַט צו זאָגן זיין אמת, היינט איז נישטאָ קיינער וואָס שעצט אים נישט.
און דאָס לערנט אונדז די ווערטער פֿונעם אבן עזרא: זאָרג זיך נישט פֿון אַלץ וואָס מענטשן רעדן. גם לכל הדברים אשר ידברו אל תתן לבך, ווייל אויב דו וועסט לייגן דיין האַרץ צו זייערע רייד וועסטו אין כעס ווערן און דער אור חכמת הנשמה וועט פֿאַרטונקלט ווערן. רעג דיך נישט אויף פֿון וואָס מענטשן רעדן, גיי אויף דיין דרך און אויף דיין אמת, וסוף הכבוד לבוא - און בסופו של דבר וועלן אַלע אָנערקענען אַז דיינע ווערטער זענען דברי אמת.
דריי יסודות האָבן מיר דאָ געלערנט. ערשטנס, "הַחָכְמָה תָּעֹז לֶחָכָם מֵעֲשָׂרָה שַׁלִּיטִים" - די אויגן, די אויערן, די הענט, די פיס, דאָס מויל און דער גוף הערשן איבערן מענטש און ברענגען אים אין אַ געפאַר יעדן טאָג, און בלויז די חכמת התורה איז די שטאַרקייט און די פעסטונג וואָס האָט דעם כוח זיך צו פאַרמעסטן מיט זיי, ווי דער בורא האָט געזאָגט: בראתי יצר הרע, בראתי לו תורה תבלין. און דערפאַר, זיך צו באַראָטן און פרעגן גייט מען צו אַ חכם, צו אַ גדול בתורה. צווייטנס, "כִּי אָדָם אֵין צַדִּיק בָּאָרֶץ אֲשֶׁר יַעֲשֶׂה טּוֹב וְלֹא יֶחֱטָא" - לויטן מלבי"ם איז נישטאָ קיין גוטע מעשה וואָס ס'איז נישטאָ דערין קיין שום חסרון, און לויטן פשט איז נישטאָ קיין צדיק אין דער גאַנצער היסטאָריע וואָס מען האָט נישט געפונען אין אים קיין שום פגם. און דאָס איז די גרויסקייט פונעם אידנטום: דער מענטש איז מענטשלעך, ער קען חלילה פאַרפירט ווערן צו אַ טעות, און ממילא ליגט אויף אים די פליכט צו פשפש זיין אין זיינע מעשים און פאַרריכטן - עס איז פאַראַן תשובה, און מען קען אָנהייבן פון פריש. און דריטנס, "גַּם לְכָל הַדְּבָרִים אֲשֶׁר יְדַבֵּרוּ אַל תִּתֵּן לִבֶּךָ" - ווער עס וויל האָבן מנוחת הנפש זאָל נישט לייגן קיין קאָפּ צו דעם וואָס מענטשן רעדן, און אפילו צו די וואָס שילטן אים, ווייל דער כעס מאַכט פינצטער דאָס ליכט פון דער חכמה פון דער נשמה; זאָל דער מענטש גיין אויף זיין דרך האמת, און דער כבוד וועט שוין צום סוף נאָכקומען פֿון זיך אַליין.