פתיחה: צווישן די קצוות
מיר האלטן אינמיטן פרק ז' אין קהלת, אין דער סעריע פון פסוקים וואו שלמה המלך לערנט אונז אויס די תורה פון גלייכגעוויכט: "אל תהי צדיק הרבה", "אל תרשע הרבה", "טוב אשר תאחז בזה וגם מזה אל תנח את ידך". די דאזיגע פסוקים זענען אויפן ערשטן בליק זייער שווער צו פארשטיין - איז דען ערלויבט צו זינדיגן א ביסל? - און דוקא פון דער דאזיגער קשיא עפענען פאר אונז די מפרשים א גרויסן פענצטער צו פארשטיין עבודת המדות און עבודת ה'.
"אל תרשע הרבה" - אז מען האט שוין פארלוירן, זאל מען נישט פארלירן נאך מער
אַל תִּרְשַׁע הַרְבֵּה וְאַל תְּהִי סָכָל לָמָּה תָמוּת בְּלֹא עִתֶּךָ׃ - זינדיג נישט צופיל און זאלסט נישט זיין קיין נאר, פארוואס זאלסטו שטארבן פאר דיין צייט?
דער ערשטער פירוש גייט אין די שפורן פון וואס מיר האבן פריער געזען: א מענטש זאל נישט זאגן "איך האב שוין געטון אן עבירה, איך בין שוין סיי ווי פארפאלן, וואס האב איך שוין צו פארלירן - לאמיר טון נאך". דאס איז עס, פארטיג, איך האב שוין אנגעוואוירן דעם עולם הבא, לאמיר כאטש הנאה האבן פון וואס עס איז דא דא. אויף דעם ווערט געזאגט "אל תרשע הרבה". און אזוי שרייבט אויך רש"י: אפילו אויב דו האסט געזינדיגט א ביסל, זאלסטו נישט מוסיף זיין צו זינדיגן. דער יצר הרע האט נאך א מהלך וויאזוי אפצונארן דעם מענטש, אויפן שטייגער פון "כאשר אבדנו אבדנו" - אלעס איז שוין אוועק, טו שוין וואס דו ווילסט. און אויף דעם פירט דער פסוק אויס: "ואל תהי סכל" צו פארגעסן פון די מצוות, "למה תמות בלא עתך" - ווייל דורך דעם קען מען חלילה שטארבן פאר דער צייט.
און עס איז דא דא נאך א ביאור: "אל תרשע הרבה ואל תהי סכל" - זאלסט נישט טראכטן ביי זיך אז דו האסט שוין מער נישט קיין תקנה. און "למה תמות בלא עתך" מיינט נישט דווקא אז פון הימל וועט מען דיר צונעמען פאר דער צייט, נאר אז די דאגות אליין וועלן דיר הרג'ענען. דו זארגסט זיך די גאנצע צייט איבער דעם וואס דו האסט געטון און איבער דיינע עבירות, און ביסט ווייטער ממשיך צו טון נאך עבירות, און די דאזיגע דאגות וועלן דיר ברענגען צו שטארבן פאר דער צייט.
ווער עס האט געגעסן קנאבל - זאל ער גיין עסן נאכאמאל?
חז"ל אין מסכת שבת (דף ל"א) פרעגן די פשוט'ע קשיא: "אל תרשע הרבה" - איז דען א ביסל יא מותר? ערלויבט דען שלמה המלך צו זיין א קליינער רשע, א בינוני, א דזשוניער, און נאר א גרויסער רשע טאר מען נישט? ענטפערן חז"ל מיט דעם באקאנטן שפריכווארט: ווער עס האט געגעסן קנאבל און זיין שמעק גייט ארויס, זאל ער דען גיין עסן נאך קנאבל כדי זיין ריח זאל שמעקן נאך מער? א מענטש וואס איז דורכגעפאלן, איז דאך נישט דער תירוץ צו גיין און פאלן נאכאמאל.
דער חפץ חיים פלעגט אויף דעם געבן דעם באקאנטן משל פון די עפל: א פרוי האט פארקויפט עפל ביי א טיש אויפן מארק. איז געקומען א קינד וואס האט געגלוסט נאך אן עפל, און וויבאלד ער האט נישט געוואוסט וויאזוי צו צונעמען - האט ער איבערגעקערט דעם וואגן. אלע מענטשן האבן אנגעהויבן לויפן און צוזאמקלויבן, און ער האט אויך געכאפט און איז אנטלאפן. די פרוי איז געשטאנען פון דער זייט און געשריגן: מיינע עפל, מיינע עפל! איז דארט דורכגעגאנגען א קלוגער מענטש און געזאגט צו איר: פרוי, נאך עטליכע געשרייען וועט דיר גארנישט בלייבן. ס'איז כדאי אז דו זאלסט אויך אנהויבן צוזאמקלויבן - וואס דו וועסט צאמנעמען וועט בלייבן דיינס, און וואס נישט - וועט שוין אויך נישט זיין. וואס וועט דיר העלפן דאס שרייען?
פונקט אזוי איז ביי אונז. א מענטש וויינט אויפן עבר און זאגט: דאס איז עס, אלעס איז פארטיג, עס בלייבט נאר איבער צו שרייען. זאגט אים שלמה המלך: פארוואס שרייען? קלויב צוזאם וואס מען קען, פארריכט וואס איז נאך פארבליבן. ווער עס איז דורכגעפאלן - זאל יעצט זען וויאזוי צו פאררעכטן.
די בת קול וואס איז ארויס צו שאול'ן
נאך האבן חז"ל געדרש'נט: אין דער שעה וואס שאול האט געזאגט פאר דואג "סוב אתה ופגע בכוהנים", איז ארויסגעקומען א בת קול און געזאגט "אל תרשע הרבה". און "למה תמות בלא עתך" - דאס איז שאול, וואס איז געשטארבן פאר זיין צייט, ווי עס שטייט "וימת שאול במעלו אשר מעל" וועגן נוב עיר הכהנים און וועגן עמלק. מען זעט דאך אז אויף דעם איז געווען זיין מיתה. אז מען זינדיגט צופיל, חס ושלום, שטארבט מען פאר דער צייט.
אבן עזרא: זיך אפגעבן מיט וואס ס'איז גענוג פאר דיר
דער אבן עזרא ערקלערט קודם אז רוב רשעות ברענגט דעם מענטש צו א סכנה, און דערפאר "למה תמות בלא עתך" - אויף א פשוט'ן מציאות'דיגן אופן: א מענטש וואס לויפט נאך עבירות שטעלט זיך איין מער ווי איין מאל אין א סכנת נפשות. און דערנאך לייגט ער צו: ודע כי הרשעות כאן היא להתעסק בדברי העולם. דאס הייסט, ס'איז נישט דער טייטש עבירות, נאר דאס איבערגעטריבענע פארנעמען זיך מיט עניני עולם הזה. "אל תרשע הרבה" - געב זיך אפ מיט דעם וואס איז גענוג פאר דיר, מיט וואס איז נויטיג פאר דיר. ס'איז דאך דער גאנצער עסק אין עניני עולם הזה א חלק פון דער קללה "בזעת אפיך תאכל לחם", און פארוואס זאלסטו מחמיר זיין אין דער קללה?
און גיט אכטונג אויפ'ן דיוק: ביי רשעות זאגט ער "הרבה", אבער ביי סכלות זאגט ער נישט "אל תהי סכל הרבה" נאר "ואל תהי סכל כלל" - ווייל סכלות הרג'עט דעם מענטש שלא בזמנו. ווער ס'טוט זאכן אן קיין שכל און דעת פארקירצט זיך די יארן.
רס"ג: גיי נישט אריבער דעם גבול פון וואס מ'האט דיר ערלויבט
אויך רבנו סעדיה גאון מוטשעט זיך מיט דער פראגע, און ענטפערט: אין דעם וואס מ'האט דיר ערלויבט צו מרשיע זיין - גיי נישט אריבער די גרעניץ. מ'האט ערלויבט פאר נבוכדנצר צו פארטריבן כלל ישראל אין גלות, און ער איז געשטראפט געווארן ווייל ער איז אריבער דעם גבול. ווען ער וואלט געבליבן אינאיינעם מיט וואס מ'האט אים ערלויבט, וואלט ער נישט געשטראפט געווארן, ס'איז דאך "אשור שבט אפי", און ער האט געטון דאס וואס ס'איז נגזר געווארן. אבער די אלע רשעים זענען געווען גרויסע מחמירים אין די גזירות פונעם הקדוש ברוך הוא: זיי האבן זיך נישט באנוגנט מיט דעם וואס ס'איז נגזר געווארן, נאר האבן צוגעלייגט פיל מער ווי דעם. דאס איז "אל תרשע הרבה", און דאס האט גורם געווען ביי זיי "למה תמות בלא עתך".
אזוי אויך ביי פרעה. ס'איז א באקאנטע קשיא: דער הקדוש ברוך הוא האט דאך נגזר געווען "ועבדום ועינו אותם" פיר הונדערט יאר, אויב אזוי פארוואס האט פרעה געמוזט באצאלן דעם פרייז? איינע פון די תירוצים - און ס'איז דא עטליכע - איז פונקט דאס: פרעה האט איבערגעטריבן. האט דען דער הקדוש ברוך הוא געהייסן איינזינקען די קינדער אנשטאט ציגל אינעם בנין און זיי דערטרענקען אינעם נילוס? דער הקדוש ברוך הוא האט געזאגט אז זיי זאלן זיי פאנעווען און פייניגן מיט שווערע ארבעט. אבער אלעס וואס פרעה האט געטון פון זיך אליין - אז ער האט גע'שחט'ן הונדערט און פופציג קינדער אינדערפרי און הונדערט און פופציג פארנאכט כדי זיך צו וואשן אין זייער בלוט, און נאך פילע זאכן - פאר דעם אלעם האט מען אים גערעכנט דעם פולן חשבון פון אלעס צוזאמען.
דער משל פונעם גדר: דער וואס האט געצוימט די פערטע זייט
דאס איז ענליך צו וואס ס'שטייט אין חז"ל: א מענטש וועמענס פעלד איז אריינגעפלאכטן אינמיטן דעם חבר'ס פעלד, און דער חבר האט ארומגעצוימט זיין אייגן פעלד פון אלע זייטן - און דערמיט איז דער אינעווייניגסטער ארומגענומען מיט א גדר פון דריי זייטן. ווענדט זיך דער דרויסנדיגער צו אים און זאגט: נעם אנטייל מיט מיר אין די הוצאות. איז די הלכה אז ער איז נישט מחויב, ווייל ער קען טענה'ן "איך האב דיר נישט געבעטן, אויב דו ווילסט נעם צו דיין גדר". אבער אויב דער בעל השדה הפנימית אליין האט געצוימט די פערטע זייט וואס איז געבליבן - זוקפין עליו את הכול, מ'באשולדיגט אים און מ'איז אים מחייב מיטצוצאלן פאר אלע גדרים וואס דער שכן האט געמאכט. פארוואס? ווייל מיט'ן צולייגן דעם גדר האסטו געוויזן אז דו ביסט טאקע פאראינטערעסירט אין די גדרים. און אפילו דו זאלסט טענה'ן "ערשט נאכדעם וואס ער האט שוין געמאכט האב איך הנאה געהאט" - מאכט עס נישט אויס: ס'איז געווארן באוויזן אז די גדרים זענען דיר באקוועם, און דערויף וועסטו באצאלן.
אזוי אויך נבוכדנצר און אזוי פרעה: זיי האבן צוגעלייגט פיל מער ווי ס'איז נגזר געווארן - האט מען אויף זיי גערעכנט דאס גאנצע. ווייל דו האסט דאך געוויזן אז דאס וואס דו האסט געטון איז נישט געווען צוליב דעם רצון פונעם בורא יתברך, ווייל ווען יא וואלסטו געהיטן די גבולים און געווען פארזיכטיג. אויב האסטו אויפגעבראכן די גרעניצן און געפייניגט פיל ווייטער, האסטו עס געטון פון דיין אייגענער שלעכטקייט - און דעם גאנצן פולן פרייז וועסטו באצאלן.
ספורנו: "ארבעים יכנו לא יוסיף"
דער ספורנו ערקלערט אז אויך דא רעדט מען פון איינעם וואס ס'איז מותר צו מרשיע זיין מיט אים. ס'שטייט דאך "ארבעים יכנו לא יוסיף" - און אין וועמען רעדט זיך דא? אין אן אדם רשע גמור: ער איז עובר געווען אן עבירה, ער האט געגעסן א נבילה, מ'האט אים מתרה געווען און ער האט געענטפערט אז ס'איז זייער געשמאק און ער גייט ווייטער עסן, און ס'זענען געקומען צוויי עדים און אים געברענגט אין בית דין צו כאפן מלקות. הערסטו אזא מעשה און דו זאגסט: וואס פאר א חוצפה! לאמיר אים אפשר צוגעבן נאך איין קליינע קלאפ איבער'ן חשבון, ער זאל זיך היטן אויף אנדערש מאל. קומט אים דען ווייניגער? און אויב וועסטו זאגן: נאך די מלקות ווערט ער דאך שוין א צדיק - וועל איך אים געבן דעם צוגעגעבענעם קלאפ פריער, ווען ער איז נאך געווען א רשע. און וואס איז דער דין? ער איז עובר אויף א לאו. "לא יוסיף", "פן יוסיף" - צוויי לאווין. און כאטש ער איז א רשע - מאכט דאס נישט אויס. דאס איז "אל תרשע הרבה": וואס מ'האט דיר מתיר געווען צו טון - טו, אבער צו האנדלען אפילו קעגן די רשעים אויף אן אופן פון "הרבה" - איז אסור.
"אלוקים יבקש את נרדף" - אויך ביי א רשע
און ווי ס'איז באקאנט האבן גדולי ישראל זייער נזהר געווען דערין. ס'איז געווען א מעשה מיט א איד וואס איז געווען פון די מחריבי הדת, און מ'האט געטוהן קעגן אים - און נישט בלויז געטוהן, נאר אים אויך גערודפ'ט. מ'דערציילט אז דער בריסקער רב האט זיי געזאגט זיי זאלן נאכלאזן. מ'האט אים געפרעגט פארוואס, האט ער געענטפערט: מ'מוז זייער נזהר זיין ער זאל נישט אריינגיין אינעם גדר פון א נרדף, ווייל "אלוקים יבקש את נרדף" - אפילו אויב ער איז א רשע. דאס הייסט, אפילו ווען ס'איז פאראן אן אמת'ער צורך זיך אפצורעכענען מיט עמיצן און אים באצאלן כגמולו, מוז מען האבן גרעניצן דערצו. "אל תרשע הרבה": אפילו אין א פלאץ וואו ס'איז מותר צו גיין מיט א מידה פון רשעות - טו עס נישט צופיל, היט די גרעניצן און שפרייז זיי נישט איבער.
"צדק צדק תרדוף" - צוויי טייטשן פון רבי ישראל סלנטר
מ'דערציילט אויף רבי ישראל סלנטר, אז עס איז געקומען פאר אים א מענטש וואס איז ארויסגעגאנגען אין א גרויסער מחלוקת קעגן רשעים, און ער האט געפרעגט צי ער האט געטוהן ריכטיג. האט אים רבי ישראל געענטפערט אז ער האט טאקע ריכטיג געטוהן, אבער ער האט צוגעלייגט: ס'שטייט דאך "צדק צדק תרדוף".
איין ביאור: דעם צדק זאלסטו נאכיאגן מיט צדק. ווען מ'וויל נאכיאגן דעם צדק און טוהן גערעכטיקייט - טוט מען דאס נישט מיט קאמבינאציעס און מיט שווינדלעריי. אויך די וועגן וואס פירן צום צדק מוזן זיין מיט צדק. קום נישט צו צום יושר און צום אמת דורך רמאות, און דערצייל נישט קיין אויסגעטראכטע מעשיות כדי מקרב צו זיין אידן לתשובה. א גוטע מעשה טוט מען נישט מיט קיין ליגן. די תורה איז אמת, און ס'איז נישט פאראן קיין שום נויט צו פארשפרייטן ליגנט כדי איבערצוצייגן אין איר אמת. נאר ווער עס האט א שקר אין דער האנט פארקויפט עס מיט שקרים; ווער עס האט דעם אמת אין דער האנט האלט דאס שטערקסטע זאך, און ער דארף נישט צוקומען צו קיין ליגנט.
ס'איז אמאל געווען א דרשן וואס האט זיך געשטעלט רעדן און געזאגט: איידער איך דערצייל אייך מעשיות במשך די דרשה, זאלט איר וויסן אז איך האב געפרעגט א רב צי ס'איז מותר אויסצוטראכטן מעשיות כדי מקרב צו זיין אידן לתשובה, און ער האט מיר געענטפערט אז יא. און תיכף האט ער צוגעלייגט: און דאס איז די ערשטע מעשה... דאס הייסט, די ערשטע אויסגעטראכטע מעשה. און אזוי ווי רבי הלל זקס זצ"ל, אן אייניקל פונעם חפץ חיים און ראש ישיבת חברון, פלעגט זאגן אויף אזעלכע מעשיות: "א מעשה וואס איז כמעט געווען".
און רבי ישראל סלנטר האט צוגעלייגט פאר יענעם מענטש נאך אן הסבר אין "צדק צדק תרדוף": אסאך מאל גייט א מענטש ארויס אין א מלחמה און הייבט אן מיט צדק - די מלחמה איז גערעכט, ס'ליגט אויף אים א חובת מחאה, און זיינע מעשים זענען ריכטיג. אבער דו הייבסט אן מיט צדק - זע צו אויך ענדיגן מיט צדק. פארוואס? ווייל אין דער רגע וואס דו הייבסט אן קריגן אויף אים, בלייבט ער נישט שטיל נאר ער ענטפערט מלחמה, און דו רעאגירסט שוין צוליב א פערזענליכער פגיעה. ער האט געעפנט א פערזענליכן פראנט קעגן דיר, און דו האסט שוין פארגעסן אז דו ביסט ארויסגעקומען קעגן אים וועגן דער עבירה וואס ער האט געטוהן - יעצט איז עס שוין א פערזענליכע זאך, און דו רודפ'סט אים שוין שלא בצדק. "צדק צדק תרדוף": אויב האסטו אנגעהויבן מיט צדק, זע צו בלייבן גערעכט, און טו נישט די זאכן אויף אן אופן וואס דו האסט שוין מער נישט קיין לעגיטימאציע זיי צו טוהן. דאס איז די כוונה פון שלמה המלך: אפילו ווען מ'מוז רודפ'ן דעם רשע, זיי נזהר אז דו זאלסט נישט מרשיע זיין צופיל און נישט איבערטרעטן דעם גדר פון צדק.
"טוב אשר תאחז בזה" - נישט אנטלויפן פון א מצוה
טוֹב אֲשֶׁר תֶּאֱחֹז בָּזֶה וְגַם מִזֶּה אַל תַּנַּח אֶת יָדֶךָ כִּי יְרֵא אֱלֹהִים יֵצֵא אֶת כֻּלָּם׃ - ס'איז גוט אז דו זאלסט אָנכאַפּן אין דעם, און אויך פון יענעם זאלסטו נישט אָפּלאָזן דיין האנט, ווייל דער ירא אלוקים וועט יוצא זיין זיי אלע.
זאגט די פסיקתא: "טוב אשר תאחז בזה" - אין איין מצוה; "וגם מזה אל תנח ידך" - אויב עס מאכט זיך פאר דיר נאך א מצוה; "כי ירא אלוקים יצא את כולם" - ער וועט מקיים זיין אלע.
דאס איז א מציאות וואס א מענטש שפירט כסדר: עס מאכט זיך אים א מצוה, און פלוצלינג מאכט זיך אים נאך א מצוה. און אויב ער זוכט פטור צו ווערן, זאגט ער: "העוסק במצווה פטור מן המצווה, לאזט מיר אפ, איך בין יעצט פארנומען מיט עפעס אנדערש". אויף דעם קומט דער פסוק און זאגט: א רגע, ווארט - באלד וועל איך זיך אפגעבן אויך מיט דעם. ער ענדיגט דא און גייט טוהן אויך יענץ, "וירא אלוקים יצא את כולם".
און גיט א קוק: ווען ס'וואלט זיך געהאנדלט פון געלט, וואלט דען עמיצער גערעדט אזוי? עס קומט א מענטש און הייבט אן ציילן פאר דיר שטרות, און ס'קומט נאך איינער צוריקצאלן א חוב פון צען טויזנט דאלאר - וועסטו אים דען זאגן "איך קען זיך נישט אפגעבן מיט דיר, איך בין יעצט פארנומען מיט מצוות פריעת בעל חוב, והעוסק במצווה פטור מן המצווה"? זיכער נישט. דו וועסט אים זאגן: צייל אויך דו, איך וועל זיך אן עצה געבן מיט ביידע צוזאמען. ביי געלט פארשטייען מיר זייער גוט "מזה וגם מזה אל תנח ידך". און אזוי אויך ווען דער קעלנער פרעגט: וואס ווילט איר בעסער, שניצל, עוף אדער פרגית? ענטפערט מען אים: ס'איז נישט קיין חילוק דער סדר... ער האט דאך א פסוק - "טוב אשר תאחז בזה וגם מזה אל תנח ידך", און ער כאפט אלעס אן.
און באמת איז א מענטש עתיד ליתן דין אויף דעם, אויף יעדער זאך וואס זיינע אויגן האבן געזען און ער האט נישט גענאסן דערפון, כדברי הירושלמי. א מענטש איז שטארק באזארגט איבער געוויסע הלכות וואו ער גיט נישט אויף, און ער איז ווארעם ביים מקיים זיין די תורה ומצוות אין יענע ענינים - און פארוואס ווען ס'קומט צו א מצוה וואס מ'דארף זיך אוועקגעבן דערפאר זוכט ער פטור צו ווערן? זאגט אים שלמה: כאפ אן אין דעם, און אויך פון יענעם לאז נישט אפ דיין האנט. אויב ס'מאכט זיך דיר נאך א מצוה, פרוביר נישט פטור צו ווערן פון איר. טו אויך יענע, געפין א וועג אריינצולייגן אויך יענע, "כי ירא אלוקים יצא את כולם".
משלים זיין זיך אין אלע חלקים פון דער תורה
נאך דרש'נט די פסיקתא זוטרתא: "טוב אשר תאחז בזה" - דאס איז מקרא; "וגם מזה אל תנח ידך" - פון משנה און פון דברי חכמים; "כי ירא אלוקים יצא את כולם" - ווי צום ביישפיל רבי אבהו אין קיסרין, וואס איז געווען א חכם אין מקרא, אין תורה און אין תלמוד. דאס איז דער טייטש פון "ירא אלוקים יצא את כולם" - אז עס זאל נישט זיין קיין זאך וואס ער לאזט איבער.
און דאס איז באמת דער גדר פונעם חכם השלם: אז א מענטש זאל משלים זיין זיך אין אלע מיני חכמה. ער זאל נישט זאגן: "איך האב דאס געלערנט, ס'איז מיר גענוג", "מיט דעם פארנעם איך זיך נישט", "דאס לערן איך נישט". נאר לערן אלעס. גיב זיך נישט אפ בלויז מיט געוויסע מסכתות - לערן דעם גאנצן ש"ס. עס איז פאראן א מענטש וואס האט מסיים געווען דעם דף היומי אבער ער האט נישט מסיים געווען דעם ש"ס, ווייל דער ש"ס נעמט דאך אריין אויך ששה סדרי משנה. דערפאר האבן הרב אלישיב און רבי חיים קנייבסקי און נאך געהייסן אריינצוברענגען אינעם לימוד אויך סדר זרעים, כדי עס זאל נישט זיין א מצב אז א מענטש מיינט אז ער האט מסיים געווען דעם ש"ס און אין דער אמת'ן האט ער נישט מסיים געווען - ווייל פון גאנץ סדר זרעים האט ער נאר געלערנט ברכות, און סדר זרעים איז לאנג, און עס איז דא דערין א גאנצער ש"ס פון משניות. א מענטש דארף משלים זיין זיך אין אלעם: אין מקרא, אין משנה, אין תלמוד און אין פוסקים, אלעס וואס איז נאר מעגלעך. אוודאי זענען מיר באגרענעצט און אונזער צייט איז באגרענעצט, אבער אלעס וואס א מענטש קען צולייגן - לייגט ער צו פאר זיך א ברכה.
רש"י: אנכאפן אויך דאס וואס זעט אויס ווי א רשעות
רש"י טייטשט: "טוב אשר תאחז בזה" - כאַפּ אן אין צדק און אין רשע. און ווי קען מען דען אנכאפן אין רשע? ערקלערט רש"י: אויב דער נביא הצדיק זאגט דיר א זאך וואס זעט אויס אין דיינע אויגן ווי א רשעות - כאַפּ אן דערין. דער ביישפיל איז שמואל וואס האט געזאגט פאר שאול צו הרג'ענען עמלק, "מעולל ועד יונק". אין די אויגן פון שאול איז די זאך אויסגעקומען ווי אן אומרעכט: צי דען צוליב איין הרוג וואס מען ווייסט נישט ווער עס האט אים געהרג'עט ברענגט מען אן עגלה ערופה, און דא זאל מען הרג'ענען אזוי פיל מענטשן? און אויב א מענטש האט געזינדיגט, די בהמה וואס האט זי געזינדיגט? און צוליב דעם האט ער מסופק געווען אינעם געטליכן באפעל. אויף דעם זאגט דער פסוק: כאַפּ אן אין צדק, און אפילו אויב מען פאדערט פון דיר צו טון א זאך וואס זעט דיר אויס ווי א רשעות, אויב דער נביא האט דיר אזוי געהייסן - אויך פון דעם לאז נישט אפ דיין האנט.
און מיר האבן שוין געזען אז דער עיקר נסיון פונעם מענטש איז דווקא אין א זאך וואס איז קעגן זיין נאטור. ביי יעקב איז דער עיקר נסיון געווען צי ער וועט קענען זאגן א ליגנט פאר זיין פאטער - "והייתי בעיניו כמתעתע", איך קען נישט, איך בין נישט מסוגל. די פראגע איז צי דו האנדלסט לויט ווי דו קענסט און ביסט מסוגל, אדער לויטן רצון פון השי"ת. אברהם, דער איש החסד, איז אנגעזאגט געווארן "גרש האמה הזאת ואת בנה" - איך בין דאך אן איש חסד, איך בין מקרב און נעם אריין אין מיין שטוב ערביים וואס בוקן זיך צום שטויב פון זייערע פיס, און יעצט זאל איך פארטרייבן מיין ווייב און מיין זון צום טויט? איז דאס אים דען געווען גרינג? "וירע הדבר מאוד בעיני אברהם". און פונדעסטוועגן - "כל אשר תאמר אליך שרה שמע בקולה", און ער האט עס געטון, ווייל אזוי האט ה' געהייסן. דער נסיון איז דווקא אינעם שווערן פלאץ, אויפן ארט וואו די זאך איז קעגן דעם מענטשנ'ס נאטור - דארט זעט מען ווי ווייט ער איז באמת אן עובד ה'.
און דאס איז דער טייטש פון "כי ירא אלוקים יצא את כולם": ווער עס איז באמת א ירא שמים וועט טון סיי דעם צדק און סיי דאס וואס זעט אויס אין זיינע אויגן ווי א רשעות - ווי צום ביישפיל פארטיליגן די לייט פון אן עיר הנדחת און נאך ביישפילן וואס זעען אונז אויס שווער - ווייל אלעס איז דאך לויטן באפעל פון ה'. ער וועט טון אלעס וואס השי"ת באפעלט, סיי דאס וואס ער שפירט זיך נאנט דערצו און סיי דאס וואס ער פארשטייט נישט, ווייל אזוי איז דער רצון פון השי"ת.
תורת המדות: פארוואס זענען נישטא אין דער תורה קיין לאווין אויף כעס און גאווה
אַל תְּהִי צַדִּיק הַרְבֵּה וְאַל תִּתְחַכַּם יוֹתֵר לָמָּה תִּשּׁוֹמֵם׃ - זאלסט נישט זיין צופיל צדיק, און זאלסט זיך נישט קלוגן מער ווי צופיל, פארוואס זאלסטו ווערן פארפאלן.
נאך א מפרש פארבינדט די דריי פסוקים איינע מיט די אנדערע - "אל תהי צדיק הרבה", "אל תרשע הרבה", "טוב אשר תאחז בזה" - און שטעלט אויף דורך זיי א גרויסן יסוד אין מדות.
עס זענען דא אינעם מענטש גאר שלעכטע מדות: כעס, גאווה, אכזריות און ענליכע, און מען דארף זיך דערווייטערן פון זיי ביז גאר. און דאך האבן מיר נישט געפונען אין דער תורה קיין בפירוש'ע מצוות און לאווין אויף די מדות. הגם חז"ל האבן געדרש'נט: "אזהרה לגסי הרוח מניין - ורם לבבך", אבער דאס איז נישט דער פשטות און עס איז נישט קיין גאנצער לאו. אבער אויף מעשים זענען יא דא קלארע לאווין: לא תגנוב, לא תרצח, לא תנאף, מען טאר נישט עסן קיין נבילה און מען טאר נישט עסן קיין טמא'נע זאכן. פארוואס?
דער חילוק איז צווישן איסורי התורה און מדות. מדות ווערן אנגערופן "מדות" ווייל מען דארף זיי נוצן מיט א מאס און מיט א געוויכט, און מעסטן וויפיל צו נוצן פון יעדער איינער פון זיי. ממילא קען מען נישט אינגאנצן אפווארפן די שלעכטע מדות, נאר מען דארף זיי נוצן אויפן פלאץ וואו זיי פאסט. גאווה איז גאר פסול און שלעכט, און דאך שטייט "ויגבה לבו בדרכי ה'". א מענטש וואס פירט זיך מיט ענווה אויף א פלאץ וואו מען דארף עס נישט - קען צוקומען צו גרויסע מכשולים. אזוי איז געווען ביי שאול: ער האט געדארפט קעניגן, און ער האט זיך געפירט מיט צניעות און ענווה, "נחבא אל הכלים" - און צוליב דעם, ווען ער האט געדארפט אויפשטיין און שרייען און צוריקהאלטן דאס פאלק פון אן עוולה, האט ער דאס נישט געטון. זיין ענווה איז געווען קעגן זיין תפקיד יענע שעה.
און אזוי אויך מיט אכזריות. אכזריות איז א גאר שלעכטע מידה, אבער ווען עס רעדט זיך פון א רשע - אדרבה: כל המרחם על האכזרים סופו שמתאכזר על הרחמנים. דארט דארף מען ארויסווייזן אכזריות, און ווער עס וועט דארט באווייזן רחמנות וועט צום סוף גורם זיין א גרויסן עוול פאר די רחמנים. אזוי איז געווען מיט דער שיירת הל"ה, א שיירה פון אידן וואס זענען אלע אויסגעשאכטן געווארן. און ווי אזוי זענען זיי אריינגעפאלן אינעם מארב? אן אראבישער פאסטוך האט זיי באמערקט, און ווען זיי האבן געזען אז מען האט זיי באמערקט, האבן טייל געזאגט אז מען מוז אים הארגענען, ווייל אויב נישט וועט ער אלעמען אויסזאגן. אבער עס זענען געווען צווישן זיי יפי נפש - לינקע זענען שוין דעמאלט אויך געווען - וואס האבן געזאגט: וואס עפעס, ער האט דאך גארנישט שלעכטס געטאן, פארוואס אים הארגענען? יענער פאסטוך איז געלאפן שנעל און געברענגט די פעדאיון, און דער סוף איז באקאנט. מען האט זיך דערבארעמט אויף א רשעות'דיגן גוי'אישן פאסטוך - און צום סוף האט מען זיך מתאכזר געווען אויף פינף און דרייסיג נפשות פון בחורי ישראל וואס זענען אומגעקומען בדמי ימיהם. עס האט געדויערט יארן ביז רבי אריה לוין האט זיי געברענגט לקבר ישראל, נאכדעם וואס ער האט זיי דערקענט איינציגווייז דורך דעם גורל הגר"א.
דאס לערנט אונז, אז ביי א שלעכטע מידה ווי אכזריות, מאכט זיך אז דוקא דער וואס נוצט זי נישט - ער איז דער אכזר. און מיט דעם זענען די מידות אנדערש פון די איסורים פון דער תורה: "לא תאכל כל נבלה" - מען עסט קיינמאל נישט קיין נבילה (און פיקוח נפש איז א באזונדערע זאך, וואס דערביי איז די גאנצע תורה הותרה חוץ פון די דריי עבירות). אבער "נישט זיין קיין אכזר" מיינט נישט קיינמאל נישט. "ידי נשים רחמניות בישלו ילדיהן" - א פרוי וואס איז צופיל רחמנות'דיג אויף איר קינד און קען אים נישט זאגן קיין "ניין", טוט אים שלעכטס, שעדיגט אים און פארדארבט זיין חינוך. אמאל דארף דער מענטש ארויסווייזן אכזריות און א הארטקייט, ווייל דאס פאדערט זיך אין יענער שעה. דערפאר ווערן די מידות נישט דערמאנט אין דער תורה אלס לאווין: אין דער תורה ווערט דערמאנט וואס עס איז פארבאטן לעולמים, בעת ביי מידות - אמאל דארף מען נוצן די דאזיגע מידה און אמאל די פארקערטע מידה.
און אזוי אויך פארקערט: אמאל איז די באנוץ פון א גוטע מידה נעגאטיוו. רחמנות שלא במקומה, ווי ביי שאול המלך, האט גורם געווען ער זאל פארלירן זיין מלוכה און שטארבן ער מיט זיינע קינדער - א גרויסע צרה צוליב יענער מידה. די גאנצע מעלה פון מידות ווענדט זיך אין די ריכטיגע מאסן, צו וויסן ווי אזוי צו נוצן יעדע מידה אויפן פלאץ וואס פאסט פאר איר. און ווער עס ווייסט דאס, ער איז דער צדיק און ער איז דער עובד ה'; און ווער עס ווייסט דאס נישט, ווערט פארשלעפט צו ביידע זייטן - צו אכזר'יש וואו מען דארף האבן רחמנות, אדער צו רחמנות'דיג וואו מען דארף זיין אן אכזר, און אזוי אין אלע מידות.
צדיק ורשע קעגן חכם וסכל
און יענער מפרש לייגט צו א חילוק: עס זענען פאראן מידות וואס ווער עס האלט זיך דערביי ווערט אנגערופן א צדיק, און ווער נישט - א רשע; און עס זענען פאראן מידות וואס ווער עס האלט זיך דערביי ווערט אנגערופן א חכם, און ווער נישט - א סכל. א בעל גאווה קעגן אן עניו, א קצר אפיים קעגן אן ארך אפיים, אן אכזר קעגן א רחמן, אן עריץ מיט א הארט הארץ קעגן א חונן - דער בעל המידה הטובה וועט אנגערופן ווערן א צדיק, און דער בעל המידה הרעה וועט אנגערופן ווערן א רשע. קעגן דעם, א פלייסיגער קעגן א פוילן - מען זאגט דאך נישט אז דער עצל איז א רשע און דער חרוץ איז א צדיק, נאר דער חרוץ פירט זיך מיט חכמה, ער נוצט אויס זיין צייט ווי געהעריג און טוט וואס עס פאדערט זיך פון אים, און דער עצל האנדלט נישט מיט קיין שכל אין קיין שום ענין. און אזוי אויך א נדיב און א כילי, און נאך מידות, וואס ביי זיי באצייכנט מען די מענטשן אלס חכם און סכל.
נאך דער הקדמה ווערן פארטייטשט די ווערטער פון שלמה המלך: "אל תהי צדיק הרבה" - אינעם ערשטן חלק, ביי די מידות וואס זייער ענין איז צדיק און רשע, ווי גאווה און ענווה, ארך אפיים און קצר אף; "ואל תתחכם יותר" - אינעם צווייטן חלק, ביי די מידות וואס זייער ענין איז חכם און סכל, ווי פוילקייט און פלינקייט. זיך קלוגן מער ווי דער מאס, זיך פירן מיט אן איבערגעטריבענעם פלייס וואו עס פעלט נישט אויס. ווארעם אויך פלייסיגקייט און פוילקייט דארפן האבן א מאס: ווען דער יצר הרע ברענגט דעם מענטש צו אן עבירה - דארט זאל ער זיין א פוילער און נישט קיין פלייסיגער; און ווען מען שטעלט אים אונטער א מצוה - דארט זאל ער זיין פלייסיג און נישט פויל. עס זענען פאראן ערטער וואו מען דארף נישט אזוי יאגן, און אדרבה - מען דארף זיך פירן מיט מתונת.
און אויף דעם זאגט ער "למה תשומם" - ווייל דורך דעם וועט דער מענטש ווערן פארוויסט און צומישט אין זיינע מעשים: פון א צדיק וועט ארויסקומען א רשע, און פון א חכם וועט ארויסקומען א סכל, ווייל ער באנוצט זיך נישט מיט דער פאסיגער מידה אויפן פאסיגן ארט. "צדיק הרבה" - זיין א צדיק שלא במקומו, נישט אויפן ריכטיגן פלאץ, אזוי ווי יענע בת קול וואס איז ארויס צו שאול המלך; "חכם הרבה" - אויף א פלאץ וואו עס פאדערט זיך נישט די מידה פון חכמה, נאר גאר די פארקערטע מידה.
און קעגנאיבער דעם: "אל תרשע הרבה" - אינעם ערשטן חלק, ווי א בעל גאווה, אן אכזר און אן עריץ. אפילו ווען מען מוז - זאלסטו נישט רשע'נען צופיל. "ואל תהי סכל" - אינעם צווייטן חלק, דער פוילער און דער קארגער, וואס מען קען אים נישט אנרופן קיין רשע נאר א סכל; אויך דא, טו דאס נישט צופיל. און דער טעם איז: "למה תמות בלא עתך" - אויב א מענטש האלט זיך ביי די עקן און נישט ביי דער מידה ממוצעת, יעדע מידה אויף איר ריכטיגן ארט, כאפט אים דער יצר הרע אין פאסטקע. דאס איז וואס עס איז געשען מיט שאול'ן, וואס איז געשטארבן שלא בעתו ווייל ער האט זיך געהאלטן ביים עק פון דער מידת הרחמנות אויף א פלאץ וואו מען האט זיך נישט געדארפט דערביי האלטן. דאס איז טאקע אן עקסטרעמער ביישפיל, אבער זיכער איז אז דורך שלעכטע מידות קען דער מענטש אנקומען צו מיתה, אזוי ווי מיר האבן געזען ביי בלעם - "אנשי דמים ומרמה לא יחצו ימיהם".
"תאחז בזה" - אבער "מזה" בלויז אל תנח ידך
און דערפאר איז די עצה: "טוב אשר תאחז בזה וגם מזה אל תנח את ידך". "תאחז בזה" - דער עיקר אחיזה דארף זיין אינעם ערשטן, אין די גוטע מידות: זיין אן עניו, אן ארך אפיים, א רחמן, א חונן. דארט דארף זיין דיין אחיזה. און פונעם צווייטן צד, אמאל דארף מען אויך דאס פארקערטע - אבער נאר אמאל, און אין קליינע מאסן. דערפאר זאגט ער נישט "תאחז גם בזה", נאר "וגם מזה אל תנח את ידך": מען זאל זיך נישט אנכאפן אין די שלעכטע מידות אויף א שטענדיגן אופן, אבער לאז נישט אפ די האנט פון זיך באנוצן מיט זיי ווען עס פעלט אויס, ווען עס איז פאראן אן הכרח.
"כי ירא אלוקים יצא את כולם" - א ירא אלוקים, ווען ער גייט ארויס אין מלחמה, גייט ער ארויס מיט דעם גאנצן ארסענאל וואס ער פארמאגט. ווען מען דארף רחמנות - נעמט ער ארויס די מידה פון רחמנות און פירט זיך מיט רחמנות; ווען מען דארף אכזריות - פירט ער זיך מיט דער מידה פון אכזריות. א ירא אלוקים טוט אין יעדער זאך דאס וואס פאסט פאר יענער מידה, פאר יענעם ענין און יענער צייט, און אזוי איז ער עובד ה' אויף א שטענדיגן אופן מיט אלע זיינע מידות.
די זיבן מידות און די מידות אין זיי
הרב דעסלער האט מאריך געווען אין דעם ענין, ווי מיר האבן געלערנט אין אונזערע שיעורים אויף "מכתב מאליהו": די מדות טיילן זיך אפ אין זיבן אונטערשטע מדות, די זיבן בוי-שטיינער וואס פירן די וועלט, וואס ווערן אנגערופן ביי די מקובלים מיט די ראשי תיבות חג"ת נהי"ם - חסד, גבורה, תפארת, נצח, הוד, יסוד, מלכות. די דריי העכערע ספירות - כתר, חכמה, בינה, אדער חכמה, בינה, דעת - זענען בבחינת א הויכע רוחניות, א בחינה פון עולם הבא, און זיי פירן נישט די וועלט; פון זיי נעמט זיך דער שפע און קומט אראפ צו דער אונטערשטער וועלט. אבער די אונטערשטע וועלט ווערט געפירט דורך די זיבן אונטערשטע ספירות (ז"ת - ז' תחתונות). און דעריבער זענען אלע ענינים פון דער וועלט אנגעהאנגען אין זיבן: די זיבן טעג פון דער וואך, "וספרת לך שבע שבתות שנים", זיבן יאר, זיבן מאל, מחזורים פון ניין און פערציג - אלעס איז תלוי אין זיבן, ווייל אלעס איז תלוי אין די דאזיגע זיבן אונטערשטע ספירות.
אברהם אבינו איז געווען אנגעכאפט אין מדת החסד. און ווער עס גיט אכטונג ביים ספירת העומר זעט אז יעדע מדה צעטיילט זיך אויך אליין אין זיבן: חסד שבחסד, גבורה שבחסד, תפארת שבחסד, נצח, הוד, יסוד און מלכות שבחסד; און אזוי אויך ביי גבורה - חסד שבגבורה, גבורה שבגבורה, תפארת שבגבורה, און אזוי ווייטער, אלעס בבחינת גבורה. ווען א מענטש איז גאנץ, האט ער נישט בלויז די מדת החסד נאר אויך די בחינה פון גבורה שבחסד - ווייל אויב נישט, איז דער חסד נישט גאנץ. חסד שבחסד אליין איז נישט קיין פאלקאמער חסד; דער חסד איז גאנץ נאר ווען עס איז פאראן אין אים אויך גבורה שבחסד, און תפארת שבחסד, און נצח און הוד און יסוד און מלכות שבחסד. און דעריבער איז דער נסיון פון אברהם געווען דווקא אין דער בחינה פון גבורה, וואס איז פארקערט פון זיין טבע, ווי מיר האבן מסביר געווען.
דאס איז דער טייטש פון "ירא אלוקים יצא את כולם" - אלע אינעווייניגסטע ספירות וואס געפינען זיך אין יעדע ספירה. ער זאל זיך נישט אנכאפן בלויז אין מדת החסד, נאר אויך אין גבורה שבחסד, ווייל אויב נישט איז דער חסד נישט בשלימות, וויבאלד דער חסד אליין איז צוזאמענגעשטעלט פון די זיבן בנינים פון די אינעווייניגסטע ספירות אין אים.
און אויף אן ענליכן אופן: די מדת הגאווה איז א שלעכטע מדה, און פונדעסטוועגן האבן חז"ל געזאגט אז א תלמיד חכם דארף האבן אין זיך א שמינית שבשמינית. און אזוי אויך זענען נקימה ונטירה שלעכטע מדות, און חז"ל האבן געזאגט "כל תלמיד חכם שאינו נוקם ונוטר כנחש אינו תלמיד חכם". דאס לערנט אונז אז אפילו א מדה וואס ווערט אנגעקוקט אלס שלעכט - אויף א געוויסן ארט, אין א געוויסער מציאות און ביי געוויסע מענטשן - דארף מען דווקא יא נוצן. אבער אויף א שטענדיגן אופן נישט, און דערפאר האט שלמה המלך געזאגט "אל תנח את ידך" - לאז זי נישט אפ און פארלאז זי נישט, נאר די עיקר אחיזה זאל דווקא זיין אין די אנגענומענע גוטע מדות.
צום סך-הכל:
"אל תרשע הרבה" איז נישט קיין היתר אויף א ביסל רשעות, נאר א דרייפאכיגע ווארענונג: אז א מענטש זאל נישט זאגן "כאשר אבדנו אבדנו" און מוסיף זיין אויף זיין חטא, נאר ער זאל צונויפנעמען און פאררעכטן וואס עס איז איבערגעבליבן; אז ער זאל נישט אריבערטרעטן פון דעם וואס מען האט אים ערלויבט אפילו ווען עס איז אים מותר צו האנדלען מיט שטרענגקייט, ווי נבוכדנצר און פרעה וואס האבן צוגעלייגט פון זיך אליין און מען האט זיי אלעס פאררעכנט, און אזוי ווי ביי מלקות וואס מען טאר נישט צולייגן אפילו איין קלאפ; און ער זאל וויסן צו נאכיאגן צדק מיט צדק, פון אנהויב ביזן סוף. און "טוב אשר תאחז בזה וגם מזה אל תנח את ידך" לערנט אונז אז מיר זאלן זיך נישט פטור'ן פון איין מצוה וועגן א צווייטער מצוה, אז מיר זאלן זיך משלים זיין אין אלע חלקים פון דער תורה, און אז מיר זאלן טאן אויך דאס וואס זעט אונז אויס שווער ווען דער אויבערשטער האט אזוי באפוילן. און בעומק - איז דאס די גאנצע תורת המדות: זיך אנכאפן בעיקר אין די גוטע מדות, און נוצן געמאסטן און גענוי אויך די שווערע מדות אויף אן ארט וואס די שעה נויטיגט זיך אין דעם. "כי ירא אלוקים יצא את כולם" - ער גייט ארויס צו עבודת ה' מיט אלע זיינע מדות, יעדע איינע מיט איר מאס און אויף איר פאסיגן ארט.