אין דעם קאפיטל קומט שלמה המלך צו איינעם פון די מערסט באקאנטע פסוקים אין גאנץ ספר קהלת - א פסוק וואס יעדער וואס איז חלילה געזעצן שבעה האט אים געהערט אומצאליגע מאל, ווייל יעדער מתחיל'דיגער דרשן הייבט אן מיט אים. עס איז באקאנט א מעשה ביי א בית אבלים וואו מען האט געעפנט מיט אן אנדער ענין, און די אבלים האבן געזאגט: כבוד הרב, איר זענט דער ערשטער וואס האט אונז נישט געזאגט נאך א פירוש אויף "טוב ללכת אל בית אבל". לאמיר פרובירן צו פארשטיין וואס עס שטייט דא באמת געשריבן, און דערנאך וועלן מיר אריבערגיין צום פסוק "טוב כעס משחוק".
טוֹב לָלֶכֶת אֶל בֵּית אֵבֶל מִלֶּכֶת אֶל בֵּית מִשְׁתֶּה, בַּאֲשֶׁר הוּא סוֹף כָּל הָאָדָם, וְהַחַי יִתֵּן אֶל לִבּוֹ׃ - עס איז בעסער צו גיין אין א בית אבל ווי צו גיין אין א בית משתה, וויבאלד דאס איז דער סוף פון יעדן מענטש, און דער לעבעדיגער זאל עס נעמען צום הארצן.
לאמיר אנהייבן מיט די מדרשים. דער מדרש זאגט: טוב ללכת אל בית אבל - עס איז בעסער צו גיין אין א מדה וואס האט אין זיך פורענות ווי אין א מדה וואס האט נישט קיין פורענות. א בית משתה איז א מקום פון שמחה, און א בית אבל איז א מקום וואס די האנט פון הקדוש ברוך הוא האט דארט געהערשט, עס האט דארט געהערשט די פורענות. און דוקא דארט לערנט זיך דער מענטש און קומט צו יראת שמים. נאך זאגט דער מדרש: עס איז בעסער צו גיין אין א מדה וואס פירט זיך סיי ביי עניים און סיי ביי עשירים, ווי אין א מדה וואס פירט זיך נאר ביי עשירים. משתאות - נאר עשירים קענען זיך ערלויבן, אבער דער טויט טרעפט יעדן איינעם, עס איז נישטא קיינער וועמען דער מלאך המות לאזט אויס.
און נאך: בעסער זאל מען גיין אין א מדה וואס גייט אן ביי מתים און ביי לעבעדיגע, ווי אין א מדה וואס גייט אן נאר ביי לעבעדיגע. א בית אבל גייט אן ביי ביידע - מען טרויערט אויפן מת, און מען טרייסט די לעבעדיגע אבלים. און טייל ערקלערן אויף נאך אן אופן: עס גייט אן ביי מתים, ווייל דער מת איז שוין געשטארבן, און עס גייט אן ביי לעבעדיגע - ווייל דער סוף פון אלע לעבעדיגע איז צו שטארבן. עס איז נישטא קיין לעבעדיגער מענטש וואס וועט נישט אנקומען צום טויט. אבער משתאות געהערן נאר ביי לעבעדיגע; עס זענען נישטא קיין משתאות פאר מתים.
האט רבי לוי געזאגט: די תורה איר אנהויב און איר סוף איז גמילות חסדים. האט דער הקדוש ברוך הוא געזאגט: לערן זיך פון מיר - איך האב איבערגעלאזט די שמחה פאר מיינע קינדער ביים משכן און בין געגאנגען צום אבל פון נדב ואביהוא. דאס הייסט, ווען פאר א מענטש שטייען צוויי ברירות, א בית אבל אדער א בית משתה - און אפילו א משתה של מצוה - זאגט אים הקדוש ברוך הוא: לערן זיך פון מיר. אין דעם טאג פון חנוכת המשכן, אין דעם גרויסן שמחה-טאג, זענען נדב ואביהוא נפטר געווארן, און כביכול האט דער הקדוש ברוך הוא איבערגעלאזט די שמחה און איז געגאנגען צום אבל.
די פסיקתא זוטרתא לייגט צו: עס איז בעסער צו גיין צו א מדה וואס גייט אן ביי אלעמען, ווי צו גיין צו א מדה וואס גייט נישט אן ביי אלעמען - אזוי ווי מיר האבן מסביר געווען, סיי ביי עשירים און סיי ביי עניים, סיי ביי לעבעדיגע און סיי ביי מתים. און עס איז בעסער צו גיין צו א מדה וואס מען באקומט דערויף א גוטן שכר, ווי צו גיין צו א מדה וואס מען באקומט נישט דערויף קיין גוטן שכר. זאגסטו דאך: אין א בית אבל איז דערשלאגנדיג, אין א בית משתה איז פרייליך. אבער וואס וועט דיר אויסמאכן די שמחה? דא לכל הפחות האסטו א גוטן שכר, דו האסט מקיים געווען די מצוה פון ניחום אבלים.
גיט אכט ווי דער מדרש דרש'נט: וואס מיינט "סוף כל האדם"? וויסן זאלסטו, אזוי ווי דו טוסט, אזוי וועט מען טון צו דיר. יוסף האט זוכה געווען ביי זיין פאטער - ער איז געווען דער וואס האט זיך אפגעגעבן מיט דער קבורה פון יעקב און האט אים ארויפגעברענגט קיין ארץ ישראל מיט א געוואלדיגן כבוד, ווען אלע מלכים האבן אים באגלייט. דעריבער האט זיך משה, דער גרעסטער אין ישראל, אפגעגעבן מיט אים. און משה האט זוכה געווען ביי יוסף, דערפאר שטייט "ויקבר אותו בגיא" - הקדוש ברוך הוא בכבודו ובעצמו האט זיך אפגעגעבן מיט זיין קבורה.
"והחי יתן אל לבו" - דאס זענען די צדיקים, וואס נעמען דאס צום הארצן. און פארוואס שטייט דוקא "החי"? ווייל דער מת נעמט נישט צום הארצן, און די כוונה איז אויף די רשעים, וואס בחייהם קרויים מתים. דער רשע נעמט גארנישט צום הארצן, און פארקערט - ער נעמט צום הארצן "אכול ושתו כי מחר נמות": אויב מארגן וועלן מיר שטארבן, נוץ אויס די צייט און האב הנאה פון דער וועלט.
דער מדרש תנחומא ברענגט: אמר רבי שמעון בר אבא, צוויי מדות זענען פאראן ביי גומלי חסדים - גומל חסד זיין מיט דער כלה און גומל חסד זיין מיטן מת. און אויב ביידע זענען געקומען צו איינמאל פאר דיר, ווייסטו נישט וועלכע פון זיי צו נעמען פריער. לאמיר זאגן עס איז דא א חתונה אין באר שבע און דער לעצטער טאג שבעה אין חיפה; מען קען דאך נישט זיין אין יענעם אוונט אויף ביידע ערטער, אדער פארט מען קיין צפון אדער פארט מען קיין דרום.
עס איז פארשטייט זיך פאראן ווער עס וועט זאגן: זיכער זאלסטו גיין צום בית אבל, עס איז אויך ביליגער. אמאל האט מען געזען ווי א מענטש נעמט ארויס פונעם פאסט-קעסטל א קאנווערט מיט אן הזמנה צו א חתונה און זאגט: איך האב באקומען נאך א קנס. ער באציט זיך דערצו אזוי ווי צו א פארקינג-טיקעט. און לעומת זה זענען פאראן אזעלכע וואס גיבן פאר א מתנה א פלאסטיק-דרייעק צום כיור. אויב אלע פירן זיך אזוי - ניחא, אבער ווער עס באקומט הונדערטער שקלים און גיט צוריק א דרייעק צום כיור, איז דא דא אן הלכה'דיגע פראבלעם פון גזל, וואס דער רמב"ם שרייבט דאך אז די סבלונות דארפן געגעבן ווערן לויט דעם וואס דער מענטש האט באקומען. דאס איז בכלליות, און עס זענען דא אין דעם נאך כללים.
עכ"פ, איז שלמה המלך געקומען און מפרש געווען: טוב ללכת אל בית אבל. א ראיה דערצו: מיר געפינען מענטשן וואס זענען געגאנגען צום בית המשתה און זייערע נעמען זענען נישט מפורש געווארן. וואו? ביי אברהם אבינו - "ויעש אברהם משתה גדול". וואס מיינט "גדול"? נישט אין דער צאל פון די געסט, נישט קיין אכט הונדערט פארציעס און צוויי טויזנט געסט, נאר אז גדולי עולם זענען דארט געווען. ווארום אויב מען וואלט אייך פארגעשלאגן א חתונה וואו דער חפץ חיים און דער בן איש חי קומען, אדער א חתונה פון אכט הונדערט געסט - אלע פון אונז וועלן אויסוועלן די ערשטע. גדולי הדור זענען ווערט עטליכע הונדערט געסט. און ווער זענען דארט געווען? שם, עבר און אבימלך - און פונדעסטוועגן זענען זייערע נעמען נישט מפורש געווארן אין פסוק.
און לעומת זה די וואס זענען געגאנגען צו א בית אבל - נישט בלויז אז זייערע נעמען זענען יא מפורש געווארן, נאר זיי זענען געראטעוועט געווארן פון גיהנם און האבן נתנבא געווען מיט רוח הקודש. דאס זענען די חברים פון איוב. איוב איז געווען אן אבל, חוץ זיינע יסורים איז ער געווען אין אבלות אויף זיינע קינדער וואס זענען אוועק, און זיינע חברים זענען געקומען אים מנחם זיין. זיי זענען געראטעוועט געווארן פון גיהנם, עס האט גערוהט אויף זיי רוח הקודש, און זייערע נעמען זענען מפורש געווארן: אליפז התימני, בלדד השוחי און צופר הנעמתי. און פון וואו ווייסט מען אז ס'האט גערוהט אויף זיי רוח הקודש? ווייל עס שטייט "ויען אליפז התימני", און "ויען" איז דאך בלויז א לשון פון נבואה, אזוי ווי עס שטייט "משה ידבר והאלוקים יעננו בקול". וואס לערנט מען דערפון? טוב ללכת אל בית אבל - אפילו מער ווי א משתה של מצוה, דער משתה פון "הגמל את יצחק" (און טייל זאגן אז דאס איז געווען דער טאג פון דער ברית מילה, "הגמל" איז בגימטריא אכט).
דער מדרש גייט ווייטער און פרעגט: ווער האט פריער געוויזן פנים פארן אבל? הוי אומר דער הקדוש ברוך הוא. ווען? ווען דבורה איז געשטארבן, ווי עס שטייט "ותמת דבורה", און עס שטייט "וירא אלוקים אל יעקב עוד". יעקב איז געווען אין אבלות אויף דער מיתה פון דבורה די מינקת פון רבקה, און באלד האט זיך דער הקדוש ברוך הוא אנטפלעקט צו אים - מעין ניחום אבלים. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: לערן זיך פון מיר, מה אני מנחם אבלים אף אתה מנחם אבלים, מה אני גומל חסדים אף אתה גומל חסדים.
רש"י טייטשט "באשר הוא סוף כל האדם" - וויבאלד דער אבלות איז דער סוף פון יעדן מענטש, דער סוף פון יעדן מענטש איז צו קומען דערצו, און דערפאר "והחי יתן אל לבו". און וואס זאל ער נעמען צום הארצן? דאס וואס די גמרא זאגט: לייג דיר עס צום הארצן, אז דאס וואס דו וועסט גומל חסד זיין מיטן מת - וועט מען מיט דיר אויך אזוי טאן. דידל ידלונה, דיטען יטענונה, דיספד יספדונה, דילווה ילוונה. דו הייבסט אויף דעם מת - וועט מען דיך אויפהייבן; דו קלאגסט און מאכסט א הספד - וועט מען דיך מספיד זיין; דו באגלייטסט - וועט מען דיך באגלייטן.
און פארוואס ווערט דאס אנגערופן א חסד של אמת? ווייל מען האט נישט קיין שום כוונה צו באקומען צוריק. ווען מען גיט א צווייטן א הלואה, טראכט מען: מארגן וועל איך דארפן און דו וועסט מיר בארגן. אבער דער וואס באגלייט זיין נפטר'דיגן קרוב זאגט נישט "מארגן זאלסטו קומען מיר באגלייטן", חלילה, ער וויל דאך בכלל נישט אנקומען דערצו און ער ריכט זיך נישט אויף קיין באצאלונג. דאס איז א חסד של אמת. און רש"י לייגט צו: אויב ער טוט אים נישט איצט דעם חסד - וועט ער אים שוין מער נישט קענען גומל חסד זיין.
און די זאכן זענען מבואר אינעם מדרש. א מענטש האט גערופן זיין חבר צו א בית המשתה, און געזאגט צו אים: היינט ביינאכט מאך איך א חתונה, איך וויל זאלסט קומען. און יענער איז נישט געקומען. שפעטער טרעפט ער אים, ער פילט זיך נישט באקוועם, זאגט ער: סוף-כל-סוף וועט דיר דאך געבוירן ווערן א זון, און דארט וועל איך זיין מיט דיר, בלי נדר, אפילו אן קיין הזמנה וועל איך קומען. ס'איז אים געבוירן געווארן א זון - און ער איז נישט געקומען. ער טרעפט אים ווידער: דאס קינד וועט בעזרת השם ווערן בר מצוה, דארט בין איך בלי נדר, איך וועל אים נאך ברענגען א ספר חידושי רבי עקיבא איגר. עס קומט די בר מצוה - ער איז נישט געקומען. ווידער: דאס קינד גייט שוין באלד חתונה האבן, דאס פאסירט פיל שנעלער ווי מען מיינט, בלי נדר איך קום. און אויך דארט איז ער נישט געקומען.
און דעמאלט פרעגט זיך די שאלה: ווען איז דער לעצטער טערמין? ווען איז די לעצטע צייט וואס אויב מען קומט נישט - איז שוין פארפאלן? דער ענטפער איז: ווען דער מענטש איז נפטר געווארן. יעצט רופט מען דיך, השם ישמור, צו דער לוויה - דאס איז די לעצטע געלעגנהייט. נאכדעם וואס וועסטו אים זאגן? ווען וועסטו נאך קומען? דאס איז "באשר הוא סוף כל האדם" - דאס איז דער סוף, דער לעצטער טערמין תרתי משמע, וואס נאכדעם קען מען שוין נישט גומל חסד זיין מיט אים, נישט ביי א ברית, נישט ביי א בר מצוה, נישט ביי א חתונה און ביי גארנישט. דערפאר, קום כאטש צו דער לוויה, וואס דאס איז די לעצטע געלעגנהייט וואס איז דיר נאך פארבליבן גומל חסד צו זיין מיט אים, אויב דו האסט נישט גומל חסד געווען מיט אים ביי אלע זיינע פריערדיגע שמחות.
פיל דרשות זענען געזאגט געווארן אויף דעם פסוק, און איינע פון די בארימטע איז פונעם הייליגן אלשיך, וועלכער איז ווי באקאנט געווען א גרויסער דרשן. ער פרעגט צוויי שאלות. ערשטנס, פארוואס שטייט ביי בית האבל "ללכת" און ביי בית המשתה "מלכת"? זאל דאך שטיין ביי ביידע "ללכת", אדער ביי ביידע "לכת". צווייטנס, וואס איז די הוספה "באשר הוא סוף כל האדם"? ווער ווייסט דען נישט אז דער טויט איז דער סוף פון יעדן מענטש? האט דען איינער געמיינט אז עס איז דא נאך א סטאנציע? פעלט דען אויס שלמה המלך זאל אונז דאס לערנען?
מאכט דער אלשיך אן הקדמה: עס איז קלאר אז שלמה רעדט דא נישט וועגן הילולות און ליידיגע שוואוילטאג, נאר, ווי מיר האבן דערמאנט בשם דעם מדרש, פון א סעודת מצוה - א סעודת חתן, א סעודת ברית מילה. און חז"ל האבן געזאגט: כל הנהנה מסעודת חתן ואינו משמחו עובר בחמישה קולות, און יעדער וואס פריידט אויף דעם חתן איז זוכה צו פינף קולות - קול ששון וקול שמחה, קול חתן וקול כלה. (מען פלעגט זאגן בדרך צחות, אז פאליטיקאנטן האבן ליב צו קומען צו שמחות: נאך פינף קולות [שטימען] און נאך פינף קולות, אזוי קלויבט ער זיך שטימען פאר די פריימעריז.)
און בדרך אגב פרעגט ער דארט אן אינטערעסאנטע קשיא: ווער דארף דען אז מען זאל אים משמח זיין? דער חתן - וואס דאס איז דער פרייליכסטער טאג אין זיין לעבן, ער איז אין דער הייך, ער איז א מלך, מען שפרייט פאר אים אויס א טעפיך און ער שטייט אין צענטער פונעם אוונט. א צובראכענער מענטש - פארשטייט זיך אז ס'איז א מצוה אים משמח צו זיין, אבער א מענטש וואס איז סיי ווי פרייליך, וואס שייך אים משמח צו זיין? און ביי דער כלה נאך פיל מער, דאס איז דאך דער גליקליך-סטער טאג אין איר לעבן; נשים דעתן קלה, אלע אירע יארן חלומ'ט זי ווען זי וועט זוכה זיין צו זיין א כלה, און אויך דערנאך בלעטערט זי נאך אין אלבאם. "הלזר ייחשב כי מי זה חתן יצטרך ישמחוהו זולתו, והוא ביום חתונתו וביום שמחת לבו?". און ווער עס איז חונן דעה פארשטייט די זאכן לעומקם.
און דאס קומט שלמה מחדש זיין: כאטש אין ביידע ערטער קומט מען צום זעלבן אויספיר - אז דער מענטש דארף זיך אויפוועקן, ווייל סוף כל סוף קומט ער דאך צום טאג פון מיתה - דאך איז בעסער צו גיין אין א בית אבל. און פארוואס? ווייל אין בית אבל איז די הכרה אפן, קלאר און מוחלט. באלד זעט מען: דא איז געווען א מענטש, נעכטן האב איך מיט אים גערעדט, היינט איז ער שוין נישטא. דאס זאגט פאר'ן מענטש - וועק דיך אויף, קיינער ווייסט נישט ווען מען רופט אים, און "שוב יום אחד לפני מיתתך". די זאך ברענגט צו אן התעוררות.
ווידער אין א בית המשתה - נאר דער וואס פארטיפט זיך און טראכט אריין קומט צו דעם אויספיר, און געווענליך, ווער טראכט דען באמת אריין? דער רעש, די קלעזמער, די שמחה און די טענץ לאזן דעם מענטש נישט מתבונן זיין, און דערפאר קומט ער נישט צום ריכטיגן אויספיר.
און פון דא נעמט זיך דער חילוק אינעם לשון: "לכת" מיינט דאס גיין בפועל, און "ללכת" באדייט די הכנה און דעם ווילן צו גיין. זאגט דיר שלמה: אפילו א מענטש וואס גרייט זיך נאר און וויל און האט אינזין צו גיין אין א בית אבל, איז דאס שוין בעסער ווי דער וואס גייט בפועל צו א בית המשתה. ווייל שוין פון דער בלויזער מחשבה צו גיין אין א בית אבל ווערט מען מער נתעורר וויפיל מען וואלט נתעורר געווארן ווען מען קומט אן אין בית המשתה.
און וואס איז דער טעם? "באשר הוא סוף כל האדם והחי יתן אל לבו". אויך אין בית המשתה קומט דער מענטש צו א געוויסער הכנעה און צו דער הכרה אז ער גייט אמאל פארלאזן די וועלט - מ'האט דאך חתונה כדי צו ברענגען קינדער, און דאס איז א רמז אז ער וועט אמאל נסתלק ווערן - אבער דארט איז עס נאך נישט דער סוף, ער וועט דאך נאך האבן קינדער. אין בית האבל אבער זעט מען דעם טויט פאר די אויגן, דארט איז עס "סוף כל האדם", און דאס וועקט דעם מענטש פיל מער אויף צו טראכטן וואס איז די תכלית, וואס וויל מען פון אים, און פאר וואס ער געפינט זיך אויף דער וועלט.
ווייטער פרעגט דער אלשיך: פארוואס שטייט "והחי יתן אל לבו" און נישט "והאדם יתן אל לבו"? און ער פארבינדט דאס מיטן פריערדיגן פסוק, "טוב שם משמן טוב ויום המוות מיום היוולדו". אין וועמען רעדט זיך? אין א מענטש וואס איז א בעל שם טוב, דאס הייסט א צדיק. צום בית אבל פון אזא מענטש זאג איך דיר אז דו זאלסט גיין, ווייל דארט קומט דער מענטש באמת צו הכנעה: זעסטו, אפילו צדיקים גייען אוועק פון דער וועלט, אפילו איינער וואס האט געטאן מצוות און געדינט דעם אויבערשטן - סוף כל סוף שטארבט ער אויך. און דערצו איז אין דעם הילוף דא א כבוד פאר יענעם נפטר. און אין יעדן פאל, דער וואס גייט אין בית אבל קומט צו הכנעה און כאפט אן התעוררות: זע, אפילו צדיקים שטארבן.
מען האט אמאל געהערט פון א דרשן אין א בית אבל א ביאור ענלעך צום אלשיך אבער א ביסל אנדערש. אויך אין א בית המשתה קען דער מענטש צוקומען צו "והחי יתן אל לבו". ווי אזוי? מען קומט דאך צו דער חתונה פון א פלומעניק אדער פון א שכן'ס א קינד, און מען זאגט: דאס קינד געדענק איך דאך גוט, נישט לאנג צוריק בין איך געווען פארבעטן צו זיין ברית, און זע נאר, ברוך השם ער האט שוין חתונה. די צייט פליט.
עס ווערט דערציילט אויף איינעם פון די גדולי ישראל, דאכט זיך רבי איסר זלמן מלצר, אז ער איז געקומען ספעציעל צו א בר מצוה, כאטש ער פלעגט נישט צו גיין צו קיין בר מצוות. האט מען אים געפרעגט פארוואס ער איז געקומען, האט ער געזאגט: בזכותו האב איך געהאט אן התעוררות. האט מען אים געפרעגט וואס פאר אן התעוררות, האט ער געענטפערט: ווען יענער איז געקומען מיך איינלאדן צו דער בר מצוה פון זיין זון, האב איך זיך דערמאנט אז איך בין געווען ביי זיין ברית. האב איך געטראכט - וואס, עס זענען שוין פאראיבער דרייצן יאר? זע נאר ווי דאס לעבן פליט שנעל פארביי, מען כאפט אפילו נישט און עס זענען שוין אדורך דרייצן יאר, מען מוז אויסנוצן די צייט. האב איך געהאט אן התעוררות, און צוליב הכרת הטוב בין איך געקומען צו דער בר מצוה.
אויב אזוי, אויך ביי א חתונה קען דער מענטש האבן אן התעוררות, און ער לערנט זיך אפ צו שאצן און טייער האלטן די צייט. און פונדעסטוועגן זאגט שלמה המלך: טוב ללכת אל בית אבל. ווייל אין א בית אבל איז די התעוררות א דירעקטע - דער מענטש זעט גלייך פאר די אויגן אז דאס איז סוף כל האדם, בעת אין א בית המשתה פאדערט זיך נאך צו טראכטן און מתבונן זיין כדי צוצוקומען צו דער ריכטיקער מסקנא.
טוֹב כַּעַס מִשְּׂחוֹק, כִּי בְרֹעַ פָּנִים יִיטַב לֵב׃ - בעסער איז כעס ווי שחוק, ווייל דורך א בייז פנים ווערט דאס הארץ פארבעסערט.
רש"י טייטשט לויטן מדרש: ווער עס ווערט נאכגעלאפן דורך מידת הדין און עס דאכט זיך אים אז עס איז פאראן אויף אים א כעס מן השמים - זאל זיך נישט מייאש זיין און נישט מצטער זיין. און ווי א משל: בעסער וואלט געווען פאר דור המבול ווען דער הקדוש ברוך הוא וואלט זיי געוויזן א כעס'יק פנים אויף די עבירות וואס זענען געווען אין זייערע הענט, ווי דער שחוק וואס ער האט געוויזן מיט זיי, ווארום ווען ער וואלט זיי געוויזן בלויז א ביסל רוע פנים וואלטן זיי תשובה געטאן און זיך אומגעקערט צום גוטן. דור המבול האבן געהאט בלויז טובות: עס שטייט אז זיי פלעגן זייען איינמאל אין פערציג יאר, אז אלע זייערע טעג זענען געווען ווי פון פסח ביז עצרת, אן קיין נויט אין הייצונג אדער קילונג, און זיי פלעגן גיין אין עטליכע פסיעות פון איין עק וועלט ביזן צווייטן. אן אוטאפיע. און צום סוף זענען אלע אומגעקומען. ווען דער אויבערשטער וואלט זיי געוויזן א צארנדיק פנים, ווען זיי וואלטן באקומען א ביסל קלעפ - וואלטן זיי זיך אויפגעוועקט. אבער ער האט זיי געוויזן א שמייכלענדיק פנים, און זיי האבן זיך נישט פארבעסערט.
און אזוי אויך זאגט דער מדרש: בעסער וואלט געווען פאר אדוניהו ווען זיין פאטער וואלט אים געמאכט טרויעריק אויף יעדער עבירה וואס ער האט געטאן, ווי דער שמייכל וואס ער האט אים געוויזן און צום סוף איז ער צוליב דעם געהרג'עט געווארן. "ולא עצבו אביו מימיו לאמור מדוע ככה עשית" - דוד המלך האט אים קיינמאל נישט מוכיח געווען אויף זיינע מעשים, און צוליב דעם איז אדוניהו אויפגעשטאנען און מורד געווען אין זיין פאטער. לערנען מיר: ווען מען זאגט נישט קיין תוכחה און עס איז נישטא קיין כעס, קען דאס ברענגען צום סוף א גרויסן שאדן. דעריבער טוב כעס משחוק - אמאל זענען כעס און תוכחה פיל בעסער ווי ווייזן א שמייכלענדיק פנים.
עס איז שוין פריער דערמאנט געווארן אין די שיעורים אין נביא לויטן מלבי"ם די ווערטער פונעם רלב"ג, אז דוד המלך האט נישט מצליח געווען אינעם חינוך פון זיינע קינדער: אט איז אדוניה, אט איז אבשלום, אט איז אמנון. און פארוואס? ווייל ער האט זיי אריינגענומען צו זיך אין זיין מלכות, ער האט זיי נישט מצער געווען, נאר פארקערט, געגעבן שרים און אמטן, און צוליב דעם האבן זיי נישט פארראכטן זייערע מעשים.
און מען האט בזמנו אויך געברענגט נאך א ביאור: פארוואס שטייט "לאמור מדוע ככה עשית" בלשון עבר, און נישט "מדוע ככה אתה עושה"? נאר וויבאלד אדוניה איז געווען דער זון פון חגית, און חגית איז געווען אן אשת יפת תואר, און עס שטייט אז דער וואס נעמט אן אשת יפת תואר איז דער סוף אז עס ווערט ביי אים געבוירן א בן סורר ומורה. דעריבער "לא עצבו אביו" - ווייל ווען ער וואלט אים מצער געווען, וואלט אדוניה אים געענטפערט: מדוע ככה עשית? פארוואס האסטו אזוי געטאן? פארוואס האסטו חתונה געהאט מיט אן אשת יפת תואר? דאס הייסט, "מדוע ככה עשית" איז די טענה פון אדוניה כלפי דוד.
"כי ברוע פנים ייטב לב" - ווען מען ווייזט דעם מענטש א בייז פנים, דרייט ער איבער זיין הארץ, ער מאכט זיך בעסער און פארריכט זיינע וועגן. ווען דער אויבערשטער וואלט געוויזן א כעס'יק פנים וואלט דער מענטש פארראכטן זיינע וועגן, אבער אז ער האט געוויזן א שמייכלענדיק פנים - און אזוי אויך ווען דוד האט געוויזן זיין זון א שמייכלענדיק פנים אפילו אויף שלעכטע מעשים - איז נישט געווארן קיין "ייטב לב" און ער האט נישט פארראכטן זיינע דרכים.
דער אלשיך זעט דעם פסוק ווי פארבינדן מיטן פריערדיקן. עס איז שוין מבואר געווארן אז עס איז בעסער צו גיין אין א בית אבל אפילו מער ווי צו א בית המשתה של מצוה, און מען האט געזאגט אז אויך פון א בית המשתה קען מען ארויסגיין מיט הכנעה - וויבאלד מענטשן האבן חתונה כדי צו ברענגען תולדות, וואס דאס איז א סימן אז מען דארף אמאל פארלאזן די וועלט, און אויך פון דעם קען דער לעבעדיקער ארייננעמען אין הארצן און נעמען מוסר. אויב אזוי, וואלט געווען פלאץ צו זאגן: וויבאלד דאס איז א מצוה און דאס איז א מצוה, אפשר איז אדרבה בעסער צו גיין צו א פריילעכן ארט ווי איידער צו א פארביטערטן און צובראכענעם ארט? אין א בית אבל זעט ער די אבלים אין זייער כעס און ווייטאג אויפן נפטר וואס איז אוועקגעריסן געווארן, בפרט אויב ער איז נפטר געווארן אין די יונגע יארן - און דרך אגב, עס איז באמת נישטא אזא מושג "פאר דער צייט", דאס איז נאר לויט אונדזער שכל, דער מענטש ווערט אלעמאל נפטר אין זיין באשערטער צייט; מען קען זאגן "נגדע בעודו באיבו", אבער נישט פאר דער צייט - און ער הערט פון די אבלים טענות און ווערטער פון כעס, און לכאורה קען דאס אים נאך דערווייטערן פון עבודת השם. טא אפשר איז ענדערש צו גיין צו א מקום פון שמחה, וואס ווען א מענטש איז פריילעך האט ער דאך מער חשק צו קיום המצוות, און פון דער שמחה וועלן זיך עפענען די אויגן פונעם שכל צו פארשטיין און באנעמען די אחרית דבר מראשיתו.
אויף דעם זאגט שלמה: טוב כעס - יענער כעס וואס דער מענטש הערט אין א בית אבל - משחוק, מער פונעם געלעכטער וואס מען הערט אין א בית המשתה, ביי א חתונה. פארוואס? "כי ברוע פנים ייטב לב": יענע ערנסטע, פארכמורעטע פנים וואס ער זעט דארט אויפן ארט, ווען ער זעט דעם אבל בצער און אין ווייטאג, דאס איז וואס ברענגט דעם לעבעדיגן צו נעמען צום הארצן און דערנענטערט אים צו עבודת השם. דער כעס פונעם אבל מאכט דיך נישט פאר קיין כעסן, נאר ברענגט דיר בלויז א שטיקל רוע פנים, און דאס אליין וועט פֿאַרבעסערן דיין הארץ און פאררעכטן דיינע מעשים פיל מער פונעם שחוק וואס מען הערט אין א בית המשתה, וואס דארט פארקערט - די זאך דערווייטערט דעם מענטש און ברענגט אים נישט נענטער. און דעריבער איז אויף יעדן פאל פיל בעסער צו גיין צום בית אבל.
די גמרא אין מסכת שבת ערקלערט: וואס מיינט "טוב כעס משחוק"? בעסער איז דער כעס וואס דער קדוש ברוך הוא כעס'ט אויף די צדיקים אויף דער וועלט, פונעם שחוק וואס ער שפילט מיט די רשעים אויף דער וועלט. דאס איז ענליך צו דעם וואס מיר האבן פריער מסביר געווען ביי דור המבול און ביי אדוניהו: עס וואלט געווען פיל בעסער פארן רשע אז דער קדוש ברוך הוא זאל מקפיד זיין אויף אים און כעס'ן אויף אים אויף דער וועלט, ווי איידער דער שחוק וואס ער שפילט מיט אים. דער רשע וואס דו זעסט אז דער אויבערשטער שפילט כביכול מיט אים - איז שלעכט פאר אים, און דער צדיק וואס דער אויבערשטער איז כביכול אין כעס אויף אים - איז גוט פאר אים. דער כעס קומט אויסצולייטערן דעם צדיק פון זיינע עבירות, און דער שחוק מיטן רשע איז כדי זיך אפצורעכענען מיט אים אויבן בשלמות אויף אלע זיינע עבירות. אויב וואלט דער קדוש ברוך הוא דא געווען אויף אים אין כעס א ביסל - וואלט עס אים געווען פיל מער כדאי.
אינעם ספר תורת זהב ערקלערט ער: וואס מיינט "טוב כעס"? אמאל איז דער כעס גוט, ווען ער איז לצורך מצוה. אבער צי מעג דען א מענטש כעס'ן לצורך מצוה? אפילו לצורך מצוה טאר מען נישט כעס'ן. נאר די כוונה איז אויף כעס הפנים און נישט אויף כעס הלב. אויב זיין זון האט געטאן א זאך וואס איז נישט פאסיג, ווייזט ער אים א פנים פון קפידא, ער הייבט א ביסל זיין קול און כעס'ט אויף אים - און דורך דעם טוט דער זון פאררעכטן זיינע וועגן. און אויב ער טוט אים נישט שטראפן, האבן מיר געזען וואס עס איז געשען מיט אדוניהו.
און דאס איז "טוב כעס משחוק" - גוט איז דער כעס וואס קומט פון שחוק, ווען דער מענטש טיף אינעווייניג לאכט און איז נישט באמת אין כעס. און די כוונה איז נישט חלילה אז די זאך מאכט אים לאכן, נאר אז אין זיין הארץ איז ער נישט פארנומען מיט קיין אמת'ע געפילן פון כעס, און דער כעס איז בלויז אן אויסערליכע ערשיינונג. און פארוואס? "כי ברוע פנים ייטב לב" - די שלעכטיגקייט איז בלויז אויפן פנים, ער ווייזט אן ערנסט, צארנפול געזיכט, אבער אינעווייניג איז זיין הארץ גוט און ער איז נישט בייז. דאס איז דער כעס וואס פאסט פאר א מענטש ווען ער דארף אנווארפן א מורא.
די צוויי פסוקים פאר אונז פירן אונז צום זעלבן ריכטונג. "טוב ללכת אל בית אבל" - דאס ארט וואו די הכרה אינעם טויט איז אפן און אבסאלוט, וואס גייט אן סיי ביי ארימעלייט און סיי ביי עושר'ס, סיי ביי לעבעדיגע און סיי ביי טויטע, וואס מען באקומט דארט שכר, און וואו עס איז די לעצטע געלעגנהייט צו טאן א חסד של אמת; און דעריבער איז אפילו בלויז די הכנה און די כוונה צו גיין אהין בעסער פונעם גיין בפועל צום בית המשתה, ווייל דארט שטערן דער גערודער און די שמחה דעם מענטש פון זיך פארטראכטן. און "טוב כעס משחוק" - אז אן ערנסט, צארנפול פנים ראטעוועט דעם מענטש און ברענגט אים צוריק צום גוטן, בעת דער שחוק און די השפעה ברענגען צום אונטערגאנג, אזוי ווי ביי דור המבול און אזוי ווי ביי אדוניהו; און דאס איז בתנאי אז עס זאל זיין א כעס הפנים און נישט קיין כעס הלב, אז דאס שלעכטע זאל זיין בלויז אויפן פנים און אינעווייניג זאל זיין ייטב לב.