קאפיטל ו' אין קהלת הייבט אן מיט א באשרייבונג פון א "רעה" - נישט קיין זעלטענע שלעכטס, נאר א שלעכטס וואס איז שטארק פארשפרייט און אפט צו געפינען צווישן מענטשן. דער עיקר פונעם קאפיטל, און זיכער דער ערשטער חלק דערפון, באשעפטיגט זיך מיט ענינים פון עשירות: מיט א מענטש וואס דער הקדוש ברוך הוא האט אים מזכה געווען מיט געלט, און דאך קען ער עס נישט באנוצן פאר דעם צוועק פאר וואס מ'האט עס אים געגעבן. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים און זען די ווערטער פונעם מדרש, רש"י, דער אלשיך, דער אמרי שפר און תרגום יונתן.
יֵשׁ רָעָה אֲשֶׁר רָאִיתִי תַּחַת הַשָּׁמֶשׁ וְרַבָּה הִיא עַל־הָאָדָם׃ - עס איז פאראן א שלעכטס וואס איך האב געזען אונטער דער זון, און זי איז גרויס [און אפט] ביים מענטשן.
דער מדרש דרש'נט: "יש רעה אשר ראיתי תחת השמש" - דאס איז מחשבתן של רמאים ברמאותן, דער שכל און די קרומקייטן וואס די באטריגער טראכטן אויס. דאס הייסט אלע ערליי שפיצלעך און קאמבינאציעס וואס די רמאים ערפינדן, און דער מדרש רעכנט אויס ביישפילן: דער וואס מישט אריין וואסער אין וויין, מי בלקי אין אויל, חלב חמור אין קטף, כומוס אין מור, סיקרא אין ציר, כוסבר אין פעפער, וויינשטאק-בלעטער אין פליון, און א וואגשאל-שטאנג וואס איז לאנג פון איין זייט און קורץ פון דער אנדערער זייט.
לאמיר מסביר זיין די דוגמאות. דער וואס מישט וואסער אין וויין - ער פארקויפט דיר א גרעסערע מאס "וויין", אבער אין דער אמת'ן פארקויפט ער דיר וואסער פאר'ן פרייז פון וויין. מי בלקי אין אויל - א פעטיגער שטאף וואס איז געווען ענליך צו אויל און האט געהייסן "מי בלקי"; וואסער קען מען דאך נישט אויסמישן מיט אויל ווייל דער אויל וועט באלד שווימען פון אויבן, דעריבער פלעגט מען אריינמישן א צווייטן שטאף וואס פארמישט זיך דערין. חלב חמור אין קטף און כומוס אין מור - פארשידענע מינים בשמים וואס מען פלעגט פארמישן איינס אינעם צווייטן. סיקרא אין ציר - סיקרא איז א רויטע פארב, ענליך אין קאליר צו ציר (דער זאפט) פון פיש, און מען פלעגט דאס אריינמישן אינעם ציר. כוסבר אין פעפער - מען מישט דעם ביליגן כוסבר אינעם טייערן טרוקענעם פעפער. עלי גפנים אין פליון - מען פלעגט אריינמישן ביליגע וויינשטאק-בלעטער אין טייערערע בלעטער, כדי צו פארגרעסערן די רווחים.
"א וואגשאל-שטאנג לאנג פון איין זייט און קורץ פון דער אנדערער זייט" - דאס איז אן אנדער סארט אונאה. ווען דער קנה פון די מאזנים איז לענגער פון איין זייט און קירצער פון דער צווייטער, ווערט אן אונטערשיד: ווי לענגער די זייט איז, אלץ א קלענערער דרוק איז גענוג איר אראפצודריקן, און ווי קירצער די זייט איז, דארף מען א גרעסערע וואג כדי אויפצוהייבן דעם קנה. דער רמאי לייגט דעם קונה'ס סחורה אויף דער לאנגער זייט פונעם שטאנג, און אזוי באקומט דער קונה ווייניגער ווי עס קומט אים, בשעת ער זעט אויף דער אנדערער זייט א געוויכט פון א קילא און איז זיכער אז ער האט באקומען א קילא - און ער באמערקט נישט אז דער שטאנג איז אביסל לענגער פון איין זייט.
די גמרא ברענגט נאך א דוגמא צו אן ערפינדונג וואס איז געווען אין יענע צייטן: מען פלעגט מאכן דעם שטאנג פון די מאזנים פויל (הויל) אינעווייניג, און אינעווייניג האט מען געלייגט אן אייזערנע קוגל - לאמיר זאגן וואס וועגט הונדערט גראם. אינמיטן פונעם שטאנג איז געווען א קליין גריבל, און דאס קוגל איז דארט געלעגן אן דעם וואס איינער זאל עס באמערקן. ווען דער מוכר האט געלייגט די סחורה אויף דער רעכטער זייט, פלעגט ער געבן א קליינעם קלאפ אויפ'ן שטאנג און דאס קוגל האט זיך א קייקל געטאן צו דער רעכטער זייט און צוגעגעבן וואג אהין; און אזוי האט די וואג אויסגעזען ווי א קילא אין דער צייט וואס עס איז דארט נאר געווען ניין הונדערט גראם. דערנאך, ווען ער האט אראפגענומען די סחורה, האט ער גלייך געמאכט דעם שטאנג און דאס קוגל איז צוריקגעגאנגען צו איר ארט אינמיטן - ווייל ווען עס בלייבט כסדר אויף דער רעכטער זייט וואלט מען דאך באלד דערשנאפט די באטראגעריי - און אזוי האבן די מאזנים אויסגעזען פאלקאם אויסגעגליכן.
אויף אזעלכע זאכן האט רבי מאיר געזאגט: "אוי לי אם אומר, אוי לי אם לא אומר" (וויי איז מיר אויב איך זאג, וויי איז מיר אויב איך זאג נישט). וויי איז מיר אויב איך זאג - טאמער געב איך דערמיט עצות פאר די רמאים, וואס וועלן זאגן: אויף דעם האבן מיר נאך נישט געטראכט. און וויי איז מיר אויב איך זאג נישט - טאמער וועלן די רמאים זאגן אז די תלמידי חכמים קענען זיך נישט אויס אין אונזערע מעשים, און זיי וועלן ווייטער אנגיין מיט זייער באטראגעריי. עס איז דא א מעלה אהין און א מעלה אהער. אויף דעם אלעם ווערט געזאגט: "יש רעה אשר ראיתי תחת השמש ורבה היא על האדם".
היינט זענען אפשר נישטא פונקט די שפיצלעך, אבער דער סגנון האט זיך בלויז געטוישט. אנשטאט אריינצומישן א פרעמדן מאטעריאל אינעם פראדוקט - נישט אז עס מאכט זיך נישט אזעלכע זאכן, נאר געווענליך ריזיקירט מען ווייניגער דערמיט - מאכט מען פשוט קלענער דעם פעקל אן מודיע צו זיין. מען קויפט א "קילא" וואש-פולווער, דער פרייז איז נישט געביטן געווארן, אבער אנשטאט א קילא איז דא דא ניין הונדערט און דרייסיג גראם. און געוויינליך מאכט מען די מאסן אויף אן אופן וואס ס'איז שווער צו פארגלייכן צו אנדערע פראדוקטן. דערפאר מוז די רעגירונג מאכן תקנות: אז אויב מען האט פארקלענערט דאס פעקל מוז מען אנצייכענען פאר א געוויסער צייט "פארקלענערטע פעקל", און מען דארף אויפשרייבן דעם פרייז פאר יעדע הונדערט גראם - כדי מ'זאל נישט דארפן האבן א דיפלאם אין מאטעמאטיק צו קענען פארגלייכן צווישן פראדוקטן. דאס אלעס איז צוליב די פארשידענע באטריגער - א רעה וואס איך האב געזען אונטער דער זון, און זי איז גרויס ביים מענטשן.
וואָס מיינט "רַבָּה הִיא עַל הָאָדָם"? רש"י טייטשט אויס: זי איז נוהג ביי אַ סך מענטשן. דאָס הייסט, דאָס איז נישט קיין זעלטענע שלעכטס, נאָר אַ שלעכטס וואָס איז זייער אָפט פאַראַן.
דער אלשיך ערקלערט אַז דער קאַפּיטל רעדט וועגן עשירות - אַן עשירות פון אַ זכות, וואָס דער אויבערשטער האָט מזכה געווען דעם מענטש צו זיין רייך. נאָר אַנשטאָט צו נוצן דאָס געלט פאַר דעם ציל צו וואָס עס איז באַשטימט געוואָרן, צו שפּייזן עניים און טאָן צדקה, מאַכט ער דערמיט אַן אַנדער באַנוץ. וואָרום דער הקדוש ברוך הוא גיט דעם עשיר גרויס עשירות כדי ער זאָל געבן דעם עני זיין חלק, און דורך דעם וועט דער עשיר זוכה זיין צום חיי עולם הבא; וואָס זיין געלט איז בעצם דאָס געלט פונעם עני. "אִם כֶּסֶף תַּלְוֶה אֶת עַמִּי אֶת הֶעָנִי עִמָּךְ" - זאָגט דער אור החיים הקדוש: וואָס עס באַלאַנגט צום עני, "עִמָּךְ" - ביי דיר האָב איך עס פאַרוואַלטעט אַלס פיקדון.
זאָגט דער אלשיך: זיי טוען אָבער נישט אַזוי, נאָר זייער גאַנצער ציל איז צו מאַכן רייך זייערע קינדער נאָך זיי און איבערלאָזן פאַר זיי פיל נכסים, און קיין צדקה טוען זיי נישט. און די זאַך איז גלייך צו אַ מענטש וואָס הונגערט זיך אויס צום טויט כדי צו שפּייזן אַ פרעמדן מענטש: ווען דו וואָלסט געגעבן פון דעם געלט אויף צדקה, וואָלסטו געשפּייזט זיך אַליין אויף אייביקע צייטן, "וְהָלַךְ לְפָנֶיךָ צִדְקֶךָ"; אָבער דו לאָזסט איבער אַלץ פאַר דיינע קינדער נאָך דיר - קומט אויס אַז דו הונגערסט אויס זיך אַליין כדי צו געבן פאַר יענעם. און דאָס איז וואָס שלמה המלך אַליין האָט געזאָגט: "אַל תִּיגַע לְהַעֲשִׁיר". און דאָס איז וואָס מונבז האָט געזאָגט: מיינע עלטערן האָבן אוועקגעלייגט פאַר אַנדערע און איך האָב אוועקגעלייגט פאַר זיך אַליין - דאָס הייסט איך האָב געטאָן מיטן געלט צדקה; מיינע עלטערן האָבן געהיט דאָס געלט פאַר עמיצן אַנדערש.
און דאָס איז דער דיוק פונעם לשון: "יֵשׁ רָעָה אֲשֶׁר רָאִיתִי תַּחַת הַשָּׁמֶשׁ". וואָס ס'איז העכער פון דער זון איז אַ טובה - אויב מיר קוקן אויף וואָס דער אויבערשטער האָט אים געגעבן, האָט ער אים נישט געגעבן קיין שלעכטס נאָר אַ גוטס, געלט צו טאָן דערמיט צדקה. די פּראָבלעם הייבט זיך אָן "תַּחַת הַשָּׁמֶשׁ": וואָס האָסטו געטאָן דאָ אונטן מיטן געלט וואָס מ'האָט דיר געגעבן? דאָרט ליגט די רעה. און אויף דעם שטייט: אַ רעה וואָס איז "רַבָּה עַל הָאָדָם", אַז ביי פילע מענטשן איז זי נוהג.
מיר האָבן שוין געברענגט די ווערטער פונעם בעל פלא יועץ, אַז אַ מענטש וואָס שרייבט אַ צוואה, אויב ער האָט זיבן זין - זאָל ער עס צעטיילן אויף אַכט (ביי אַן אופן וואָס עס איז נישטאָ קיין בכור). און פאַרוואָס אויף אַכט? ער זאָל זיי זאָגן: מיר קומט אויך לכל הפחות ווי אַ פשוט'ער חלק פון אייך. וואָס וועסטו טאָן מיטן געלט, וועסט עס נעמען אין קבר אַריין? עס זענען דאָ ישיבות, עס זענען דאָ כוללים, עס איז דאָ מדרשת בית אליהו, עס זענען פאַראַן גענוג ערטער וואו צו געבן, און והלך לפניך צדקך. אויב איך נעם נישט אַלץ פאַר זיך, זאָל איך כאָטש נעמען אַ גלייכן חלק ווי אַ זון צווישן די זין - און דער חלק איז דאָס וואָס וועט מיר ביישטיין לזכות צום חיי עולם הבא.
דער אמרי שפר ערקלערט אַז דאָ קומט שלמה המלך ווייזן אַז די מיה פונעם מענטש און דאָס עשירות זענען הבל, און ער זאָגט: קום און זע, עס זענען פאַראַן צוויי מינים עשירים. עס זענען פאַראַן עשירים וואָס זייער עשירות איז צו אַ שאָדן - רויבער און עריצים קומען און גזל'ענען זיי אויס. און עס זענען פאַראַן עשירים וואָס זייער עשירות איז צו אַ פאַרלוסט צוליב זייערע אייגענע טעותים, עקאָנאָמישע טעותים, און צום סוף איז אים נישט אַרויסגעקומען פונעם עשירות נאָר עגמת נפש און האַרצווייטיק. און דאָס איז "יֵשׁ רָעָה רָאִיתִי תַּחַת הַשָּׁמֶשׁ וְרַבָּה הִיא עַל הָאָדָם" - און אין וואָס פאַראַ ביישפּיל? אינעם קומענדיקן פּסוק.
אִישׁ אֲשֶׁר יִתֶּן־לוֹ הָאֱלֹהִים עֹשֶׁר וּנְכָסִים וְכָבוֹד וְאֵינֶנּוּ חָסֵר לְנַפְשׁוֹ מִכֹּל אֲשֶׁר־יִתְאַוֶּה וְלֹא־יַשְׁלִיטֶנּוּ הָאֱלֹהִים לֶאֱכֹל מִמֶּנּוּ כִּי אִישׁ נָכְרִי יֹאכְלֶנּוּ זֶה הֶבֶל וָחֳלִי רָע הוּא׃ - אַ מענטש וואָס גאָט גיט אים עשירות און נכסים און כבוד, און עס פעלט אים גאָרנישט פאַר זיין נפש פון אַלץ וואָס ער גלוסט, אָבער גאָט גיט אים נישט קיין שליטה צו עסן דערפון, נאָר אַ פרעמדער מענטש וועט עס אויפעסן; דאָס איז הבל און אַ שלעכטע קראַנקייט איז דאָס.
"וְאֵינֶנּוּ חָסֵר לְנַפְשׁוֹ מִכֹּל אֲשֶׁר יִתְאַוֶּה" - אַלץ וואָס ער וויל און אַלץ וואָס ער שטרעבט, קען ער זיך איינקויפן און נעמען פאַר זיך. "וְלֹא יַשְׁלִיטֶנּוּ הָאֱלֹקִים לֶאֱכֹל מִמֶּנּוּ" - וואָס מיינט דאָס "עסן"? די פסיקתא זוטרתא טייטשט אויס: די כוונה איז צו טאָן דערפון צדקה. וואָרום ווען ער וואָלט געטאָן דערפון צדקה, וואָלט ער געגעסן דערפון און גענאָסן דערפון אויף אייביקע צייטן; אָבער "לֹא יַשְׁלִיטֶנּוּ" - ער איז נישט ביכולת צו געבן צדקה.
מיר האבן אמאל דערציילט וועגן יענעם עשיר וואס איז געקומען צום חפץ חיים און געבעטן ער זאל אים בענטשן מיט עשירות, און ער האט צוגעזאגט צו געבן צדקה. דער רב האט אים געבענטשט, און נאך צוויי יאר איז ער צוריקגעקומען און געזאגט: די ברכה ברוך השם איז מקוים געווארן, אבער איך קען נישט געבן. איך בין נישט מסוגל צו עפענען די האנט, דעם קעשענע און דאס הארץ. האט אים דער חפץ חיים געזאגט: מיין ברודער, וואס האסטו געמיינט? אז מען וועט דיר געבן געלט פון אן עשיר און דיר איבערלאזן דעם יצר הרע פון אן עני? דו האסט באקומען געלט פון אן עשיר - האסטו אויך באקומען דעם יצר הרע פון אן עשיר. און וואס איז דער יצר הרע פון דעם עשיר? איינצוציען זיין האנט, זיין הארץ און זיין קעשענע און נישט געבן. דאס איז זיין נסיון, ווייל ער האט דאך באקומען ממון.
און דאס איז וואס ער זאגט: דער אייבערשטער וועט אים געבן עושר ונכסים וכבוד, און עס פעלט אים גארנישט פאר זיין נפש פון אלעס וואס ער גלוסט - אבער דער אייבערשטער לאזט אים נישט הערשן צו עסן דערפון אויף נצח נצחים, ווייל ער טוט גארנישט אויף מיט זיין ממון און שענקט עס נישט פאר די עניים פאר וועמען מען האט עס אים בעצם געגעבן. און ווער וועט עס צום סוף עסן? "כי איש נוכרי יאכלנו" - א פרעמדער מענטש אין וועמענס הענט די נכסים וועלן אריינפאלן, און יענער מענטש וועט נישט קויפן מיט דעם חיי נצח. "זה הבל וחולי רע הוא" - מענטשן לייגן נישט צו קיין קאפ, אבער דאס איז א ביטערע קראנקייט וואס עס איז שווער ארויסצוקריכן דערפון.
רש"י טייטשט אז לויט'ן פשוט'ן פשט איז "עושר ונכסים" כמשמעו: דער הקדוש ברוך הוא האט געגעבן פאר'ן מענטש עשירות און פארמעגן, "ולא ישליטנו אלוקים לאכול ממנו" - אז ער האט אים נישט געגעבן די מעגלעכקייט צו זיין שמח בחלקו. ער האט קיין קורת רוח נישט פון זיין עשירות. ממון האט ער, אבער ער האט נישט קיין הנאה דערפון. ווי אזוי זעט זיך דאס אן? ער שטרעבט די גאנצע צייט צו פארמערן זיין געלט און זוכט שטענדיג ווי אזוי צו מאכן נאך. ווען ער וואלט געהאט קורת רוח, וואלט ער געזאגט: אט, ברוך השם איך האב, און צו וואס דארף איך זיך מוטשען? "אל תיגע להעשיר" - איך האב שוין גענוג אויף מיין גאנץ לעבן און פאר מיינע קינדער נאך מיר. אבער ער גייט ווייטער אן און פלאגט זיך, און ווי דער לשון פון חבקוק: "והוא ימות ולא ישבע" - אפילו ווען ער וועט שטארבן און נפטר ווערן פון דער וועלט, וועט ער נאך אלץ נישט זיין זאט.
נאך ברענגט רש"י פונעם מדרש אז "לא ישליטנו" גייט ארויף אויפ'ן עתיד: וויבאלד ער האט נישט גענומען דאס געלט פאר צדקה, וועט ער אים אויך לעתיד לבוא נישט לאזן שליטה האבן צו געניסן דערפון - קומט אויס אז ער האט אפילו קיין נצחיות נישט געקויפט מיט דעם ממון.
רש"י ברענגט נאך א מדרש, אז דער פסוק רעדט פון דברי תורה: "עושר ונכסים וכבוד" - ער האט מקרא, ער האט משנה, ער האט אגדה. "ולא ישליטנו האלוקים לאכול ממנו" - אז ער האט נישט זוכה געווען צו גמרא. ווייל דאס וואס טייטשט אפ די תורה, די משנה און די אגדה - דאס איז די גמרא. און ווער עס האט נישט געלערנט קיין גמרא, איז טאקע אנגעקומען צו די מקורות אבער ער קען נישט ארויסנעמען דערפון הלכה למעשה, און ער קען נאך חלילה צוקומען צו גאר גרויסע שיבושים.
איין מאל איז א מענטש אריין אין א פעלד פון קאווענעס און האט אנגעהויבן צוזאמנעמען קאווענעס און אנפילן זיין אויטא. האט מען אים געפרעגט: וואס טוסטו? האט ער זיי געזאגט: עס איז מותר, דאס איז א מפורש'ער פסוק - "כי תבוא בכרם רעך... וקטפת מלילות בידך ואל כליך לא תיתן". כאטש ער לייגט שוין אין א כלי, אינעם אויטא, וואס דאס איז זיכער אסור - אבער צי דען דארט צו עסן מעג מען? נאר א קראי קען אזוי טראכטן, ווייל חז"ל זאגן דאך אז דער פסוק רעדט פון א פועל: דער בעל הבית קען נישט צוריקהאלטן דעם פועל פון עסן, און אפילו דאס נישט שטענדיג, נאר עס ווענדט זיך אין וואס פאר א מלאכה ער ארבעט. אבער זיכער רעדט מען נישט פון סתם א מענטש וואס שפאצירט אריין אין זיין חבר'ס פעלד און זעצט זיך אוועק עסן. עס שטייט, ריכטיג - אבער מען דארף פארשטיין וואס עס שטייט.
און אזוי אויך אין הלכות נידה: "וטמאה שבעת ימים" - א זכר א וואך, א נקבה צוויי וואכן, דאס איז דאך א מפורש'ער פסוק. אבער וואס איז די הלכה ווען זי זעט א טראפן בלוט? בנות ישראל האבן מחמיר געווען אויף זיך צו זיצן שבעה נקיים אויף א טראפן בלוט ווי א חרדל קערל. וועט איינער זאגן: אין דער תורה שטייט דאך אז דער דין פון א נידה איז זיבן טעג און זי טובל'ט זיך, אן א הפסק טהרה און אן שבעה נקיים. ריכטיג, נאר די גמרא זאגט דאך אז היינט זענען אלע בחשש זיבה - און ווער עס האט נישט געלערנט קיין גמרא און ליינט בלויז פסוקים, קומט אן צו גאר שווערע שיבושים.
דעריבער "לא ישליטנו האלוקים לאכול ממנו" - ער קען נישט ארויסנעמען פון דעם וואס ער האט געלערנט קיין הלכה למעשה, און מען האט קיין הנאה נישט דערפון אין קיין שום ענין פון הלכה. "אלא איש נוכרי יאכלנו" - אן אנדערער מענטש, וואס האט יא געלערנט די גמרא, ער איז דער וואס וועט הנאה האבן פון וואס יענער האט געלערנט. און "נוכרי" מיינט א פרעמדער לגבי אים, א מענטש וואס איז פרעמד און דרויסנדיג צו אים.
דער אמרי שפר ערקלערט "איש נוכרי יאכלנו": עס וועלן באפאלן אויף אים רויבער און צורויבן זיין גאנצן פלאג - דער מענטש מוטשעט זיך און אלעס פאלט אריין אין פרעמדע הענט; אדער ער וועט יורד זיין מנכסיו און וועט מוזן פארקויפן זיין פארמעגן און בלייבן בעירום ובחוסר כל. קומט אויס אז זיין גאנצער פלאג און הארוואניע צו ווערן רייך - הבל וחולי רע הוא, און עס האט אים נישט געברענגט נאר צו צרות.
און מיט דעם אלעם איז פאראן א נאך ערגערער מצב, ווען דער מענטש ברענגט די רעה אויף זיך אליין. ווארום אין אונדזער פאל קען מען אים נישט באשולדיקן: גזלנים האבן אים בארויבט, אדער ער איז אראפ פון זיינע נכסים צוליב געשעפטן אין וועלכע ער איז דורכגעפאלן. "ולא יאשם החולה בגובהו על משכבו" - וואס פאדערט מען פון אים? ער האט געהאנדלט כראוי, נאר ס'איז דא א גלגל החוזר, איינער שטייגט און איינער פאלט, און ער איז געפאלן. דער נאך הארבערער פאל וועט קומען אינעם קומענדיגן פסוק.
פארדעם לאמיר דערמאנען די ווערטער פונעם תרגום יונתן - און מען איז געוואוינט דאס צו ברענגען בשם רבינו בחיי, נאר דער תרגום יונתן איז שוין געווען פריער פון אים און געבראכט דעם דאזיקן פירוש. וואס מיינט "איש נכרי יאכלנו"? דער מאן פון זיין ווייב. דער מענטש וועט נסתלק ווערן מן העולם, עס וועט קומען א פרעמדער מאן און חתונה האבן מיט זיין ווייב, און אלע נכסים וועלן אריינפאלן אין זיינע הענט ווי א צייטיגע פרוכט; און ער וועט נאך זאגן: כל הכבוד פאר דיין מאן עליו השלום, ווי שווער ער האט געארבעט, חזק וברוך! קומט אויס אז זיין ווייב וועט גיין און חתונה האבן מיט א פרעמדן מאן, און ער איז דער וואס וועט אויפעסן זיין גאנץ פארמעגן.
און וואס מיינט "וחלי רע הוא"? זאגט דער תרגום יונתן: דאס זענען זיינע עוונות. זיי האבן גורם געווען אז איש נכרי יאכלנו. עס איז אין אים געווען א קרענק - די מחלה פון עוונות - און דאס האט צוגעברענגט דערצו אז א פרעמדער מענטש זאל אויפעסן אלץ וואס ער האט געהארעוועט דערויף.