פתיחה
אין דעם טייל פונעם קאפיטל גייט שלמה המלך ווייטער מיט א גרויסן בירור: וואס איז באמת ווערט דאס נאכלויפן דעם רייכטום, און וואס איז דער אמת'ער "גוטס" וואס דער מענטש דארף זוכן פאר זיך אין זיינע געציילטע טעג. צום ערשט שילדערט ער דאס לעבן פונעם וואס יאגט זיך נאך פארמעגן - פינצטערניש, כעס, קראנקייט און צארן; און דערנאך שטעלט ער פאר די אלטערנאטיוו: עסן און טרינקען בדרך ארץ, א שמחה מיטן חלק, און אויסנוצן דאס געלט פארן אייביגן לעבן. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים, מיט די פירושים פון די מפרשים און מדרשים אזוי ווי עס איז געלערנט געווארן אינעם שיעור.
"גַּם כָּל יָמָיו בַּחֹשֶׁךְ יֹאכֵל" - דער פרייז פון לויפן נאך געלט
גַּם כָּל יָמָיו בַּחֹשֶׁךְ יֹאכֵל וְכָעַס הַרְבֵּה וְחָלְיוֹ וָקָצֶף׃ (טז) - אויך אלע זיינע טעג עסט ער אין דער פינצטערניש, און ער כעסט זיך אסאך, און זיין קראנקייט און כעס.
"גם כל ימיו בחושך יאכל" - ווען ער מוטשעט זיך און פלאגט זיך צו שאפן עסן פאר זיך. "וכעס הרבה" - זאגט די פסיקתא: ער באגייט עבירות און דערצערנט זיין באשעפער, און דאן מאכט ער אים קראנק און ברענגט אויף אים כעס, און דאס איז "וחליו וקצף". דאס הייסט, אז ווען א מענטש דערצערנט דעם בורא עולם, מאכט די זאך אליין אז ער זאל אליין ווערן פול מיט כעס און צארן, ווי מיר וועלן באלד מסביר זיין.
דער אמרי שפר ערקלערט אז דא גייט דער כתוב ווייטער אין א שמועס מיט יענעם מענטש. דו וועסט דאך זאגן: אט זענען דא עשירים, ס'איז דא מצליח'דיגע מענטשן, קוק אויפן לעבן פון מסחר וויפיל מענטשן מאכן א שיינע פרנסה. דערויף ענטפערט אים דער כתוב: אפילו אויב די טעג פון מסחר ציען זיך מיט גרויס מיה און פלאג, איז דאך די מציאות אז צייטנווייז זענען די געשעפטן שווער, און דער סוחר קלאגט זיך און טוט אים וויי זיין מצב: וויפיל בין איך געוואנדערט, וויפיל האב איך געפלאגט, וויפיל בין איך ארומגעלאפן און זיך געמוטשעט - און צום סוף איז מיר גארנישט ארויסגעקומען פון דעם גאנצן געשעפט.
דאס איז דער לקח: מ'זעט כסדר נאר די הצלחות פונעם עושר, און קיינער זעט נישט די אנטוישונגען וואס ער האט געהאט אויפן וועג. אמאל אינמיטן וועג האט ער אנטוישונגען, משברים און הארץ-ווייטאג; אמאל איז ער זיכער אז ער גייט צו זיין גרעסטן געשעפט פונעם לעבן, און ער ווייסט נישט אז דווקא פון דעם וועט ער ארויסגיין א בעל חוב. עס זענען דא מענטשן וואס זאגן: וויפיל יארן האב איך געארבעט אויף דעם פראיעקט, וועמען האב איך נישט צוגעצויגן, און וואספארא הלואות האב איך נישט גענומען - און אלעס איז צוזאמגעפאלן. ס'איז דא אזעלכע פעלער. דערפאר קוק נישט אויפן עושר מיט אן איינזייטיגן בליק וואס זעט נאר די הצלחה און דאס גוטס; מ'דארף אויך זען דאס "כל ימיו בחושך יאכל" - די טירחה, די יגיעה און דעם עמל וואס ער לייגט אריין אין די אלע געשעפטן, און אמאל נאך דער גאנצער טירחה האט ער גארנישט פארדינט. אזוי פאסירט ביי מענטשן וואס פלאגן זיך אויף דער וועלט, און ווער קרעכצט נישט און באקלאגט זיך נישט אין זיין לעבן?
"וכעס הרבה" - ווארום איבעראל וועסטו טרעפן אזעלכע וואס שטעלן אונטער א פיסל, און אזעלכע וואס ווילן פארדינען אזוי ווי דיר און אפשר נאך מער פון דיר, און אזעלכע וואס האבן אן עין צרה. די אלע ענינים פון מסחר ברענגען א סך כעס. און פעלן דען מסור'ניקעס און אלערליי אזעלכע וואס וועלן לויפן צו שונאים, צו די שטייער-אמטן און צו אנדערע מרעין בישין, און אנמאכן היזקים און צרות.
"וְחָלְיוֹ וָקָצֶף" - די קראנקייט און דער כעס זענען צווילינג-ברידער
גיט אכט וואס דער אמרי שפר זאגט דא: די קראנקייט און דער צארן זענען צווילינג-ברידער. דער כעס געבערט הארץ-מחלות. מיר האבן שוין מסביר געווען עטליכע מאל אז ווען א מענטש רעגט זיך אויף, מאכט דאס הארץ-פראבלעמען. מענטשן ליידן פון הארץ-פראבלעמען, פון בלוט-דרוק, פון אולקוס - אלע "מחלות פון דער מאדערנער וועלט" - און אלע קומען פון דרוק, פון סטרעס, פון אויפרעגונגען און כעס.
אגב, מענטשן מונגולואידן (מיט דאן-סינדראם) ליידן נישט פון קיין איינע פון די מחלות פון דער מאדערנער וועלט. זיי שטארבן אין יונגע יארן צוליב גענעטישע סיבות, און דאס איז נישט שייך; אבער זייער הארץ איז געזונט, זיי האבן נישט קיין אולקוס, נישט קיין בלוט-דרוק, נישט קיין בלוט-קלאט אינעם מוח - אלע פראבלעמען וואס קומען פון דרוק עקזיסטירן נישט ביי זיי. פארוואס? נישטא קיין שכל, זענען נישטא קיין דאגות. ווען עס זענען נישטא קיין דאגות, זענען ממילא אויך נישטא קיין מחלות.
און נישט בלויז דאס: ווען ער האט שוין יא א הארץ-מחלה און די קראנקייטן הויבן זיך אן - ווערט זיין כעס נאך גרעסער. עס איז דא דא א גלגל החוזר: דער כעס ברענגט מחלות, די מחלות ברענגען רוגז און כעס, און דער כעס ברענגט נאך מחלות - א שניי-באל וואס ווערט נאר אלץ גרעסער. און דעריבער גייט ער ווייטער און זאגט: "הנה אשר ראיתי אני".
"טוֹב אֲשֶׁר יָפֶה לֶאֱכוֹל וְלִשְׁתּוֹת" - דער געוואונטשענער תכלית
הִנֵּה אֲשֶׁר רָאִיתִי אָנִי טוֹב אֲשֶׁר יָפֶה לֶאֱכוֹל וְלִשְׁתּוֹת וְלִרְאוֹת טוֹבָה בְּכָל עֲמָלוֹ שֶׁיַּעֲמֹל תַּחַת הַשֶּׁמֶשׁ מִסְפַּר יְמֵי חַיָּו אֲשֶׁר נָתַן לוֹ הָאֱלֹהִים כִּי הוּא חֶלְקוֹ׃ (יז) - אָט וואָס איך האָב געזען, אַז עס איז גוט און שיין צו עסן און צו טרינקען, און צו זען גוטס אין זיין גאַנצער מיה וואָס ער פּלאָגט זיך אונטער דער זון די צאָל פון די טעג פון זיין לעבן וואָס דער אייבערשטער האָט אים געגעבן, וואָרום דאָס איז זיין חלק.
וואָס איז גוט און שיין פאַרן מענטש? "ראיתי אני" - וואָס איז גוט פאַר זיך אַליין, און אויך שיין. "יפה", ערקלערט דער אמרי שפר, מיינט דערצו אויך שיין בעיני הבריות: אַז אַ מענטש זאָל עסן און טרינקען פונעם פרי פון זיין מיה. דאָס הייסט, וואָס מען מוטשעט זיך - זאָל מען האָבן צו עסן און צו טרינקען; טראַכט נישט און זוך נישט ווי אַזוי צו שאַרן אוצרות און קלייבן געלט, נאָר ער זאָל זען גוטס אין זיין עמל, אַז ער זאָל עסן גוט, טרינקען גוט און שלאָפן גוט. מיט פּשוטע ווערטער: דער הקדוש ברוך הוא וויל נישט אַז דער מענטש זאָל זיך דאָ פּייניקן. כאָטש עס זענען פאַראַן מדריגות פון סיגופים, און דאָס איז אַ מידת חסידות, אָבער אויפן געוויינטלעכן שטייגער - אַז אַ מענטש זאָל עסן און הנאה האָבן דאָ פון דער וועלט און זען גוטס אין זיין גאַנצער מיה וואָס ער וועט האָרווען אונטער דער זון - דאָס איז דער געוואונטשענער תכלית.
תורה ומעשים טובים זענען דאָך דאָס אמת'ע גוטס, און ווען דער מענטש לעבט אַזוי, האָט ער צייט פאַר תורה און ער האָט צייט פאַר מעשים טובים. און דאָס איז "מספר ימי חייו אשר נתן לו האלוקים" - די טעג פונעם מענטש זענען געציילטע, און עס איז פאַראַן אַ תכלית פאַר וואָס ער איז באַשאַפן געוואָרן, און ער דאַרף איר אויספילן אין דער באַשטימטער צייט. "כי הוא חלקו" - דאָס איז דער גוטער און אמת'ער חלק וואָס בלייבט פאַרן מענטש אויף אייביק: אַז ער זאָל אויספילן די צאָל טעג פון זיין לעבן וואָס דער אייבערשטער האָט אים געגעבן מיט צדקה, מיט חסד, מיט לימוד התורה און מיט מעשים טובים. מיט דעם האָט ער ערפילט זיין תפקיד.
אַ "שיינע" אכילה - דרך ארץ ביים טיש
דער מכלול יופי ערקלערט, אַז אין דעם וואָס שטייט "טוב אשר יפה לאכול ולשתות" ליגט אַ רמז אַז דער מענטש דאַרף עסן און טרינקען "טוב אשר יפה" - אויף אַ שיינעם און מכובד'יקן אופן: מיט ריינע בגדים, אויף אַ ריינער טישטוך, ביי אַ מסודר'דיקן טיש. דער טיש איז דאָך ווי אַ מזבח. נישט ווי די מענטשן וואָס עסן ווען זייער טיש איז פאַרשמוצט. מען האָט אַמאָל געזען אין ערגעץ אַ מענטש וואָס האָט געוואָלט אַ ביסל חומוס און ער האָט נישט געהאַט קיין פלאַץ אויפן טעלער, האָט ער עס פּשוט אויסגעגאָסן אויפן טישטוך און אָנגעהויבן אָנטונקען פונעם טישטוך - און דאָס איז געווען בפרהסיא, גלייך ווי דאָס וואָלט געווען די נאַטירלעכסטע זאַך אויף דער וועלט. עס זענען פאַראַן מענטשן וואָס עסן עוף אָדער פליגלעך, און ווייל עס פעלט זיי אויס פלאַץ אויפן טעלער לייגן זיי עס אַראָפּ גלייך אויפן טיש. "יהי שולחנם לפניהם לפח". אַ מענטש דאַרף עסן מיט דרך ארץ, אויף אַן איידעלן, מכובד'יקן און פאַסנדיקן אופן.
און ווען אַ מענטש עסט ווען זיין טיש איז פאַרשמוצט - רוהט דאָרט נישט קיין רוח פון קדושה, ווי עס שטייט "והיה מחניך קדוש". דער טיש איז דאָך ווי אַ מזבח, און די השראת השכינה אויפן מענטש איז לויט זיין טיש: וויפל אַ מענטש פירט זיך ערליך ביים טיש, און וויפל ער איז נזהר אין זיין עסן. דערפאַר איז דאָ מרמז אַז מען דאַרף עסן און טרינקען אויף אַ שיינעם אופן.
דער זוהר הקדוש ברענגט אַז עס זענען פאַראַן צען זאַכן וואָס מען דאַרף זיך פירן ביי אַ סעודה. די ערשטע פון זיי: מסדר זיין דעם טיש לכבוד דעם הקדוש ברוך הוא. און נאָך: מען דאַרף עסן שיין - מיט שיינקייט און נישט מיט רעבתנות. עס זענען דאָ מענטשן וואָס ווען מען זעט זיי עסן שפּירט מען גלייך ווי דאָס עסן לויפט אַוועק פון זיי, און מען פאַרשטייט נישט וואָס איז דער גאַנצער יאָגעניש און דרוק, ער איז ממש ווי אַ שטויב-זויגער, השם יצילנו. אַן אכילה אויף אַ מכובד'יקן אופן מיינט אַז דער מענטש איז נישט פאַרקאָכט און פאַרגלוסט נאָכן עסן, נאָר ער פירט זיך ווי כאילו אַפילו אויב מען וואָלט צוגענומען דאָס עסן וואָלט ער זיך נישט געקימערט. ווען אַ מענטש עסט בהיבהול - ער שלעפּט פון דאָ, נעמט פון דאָרט, "געב מיר אַהער פון יענעם", "לייג מיר אַ ביסל פון דעם" - זעט מען אַ מענטש וואָס אַרבעט שווער; דאָס איז נישט קיין דרך ארץ פון עסן.
אויף גדולי ישראל ווערט דערציילט, ווי עס קומט פאָר אויפן סבא מסלאבאדקע, אַז ער פלעגט זיך נישט איינבייגן צום טעלער זופ כדי צו עסן. ער פלעגט זיצן גלייך, אויפהייבן דעם לעפל זופ און אים ברענגען צום מויל. און זיין טעם איז געווען: אַ בהמה בייגט זיך אונטער צום קאָריטע. דער מענטש איז דאָך אַ צלם אלוקים, און ווי אַ צלם אלוקים - ברענג דאָס עסן צו דיר, און בייג זיך נישט אונטער צום עסן; עס ליגט אין דעם עפּעס פון זיך אויפפירן ווי אַ בהמה. מען רעדט נישט פון דעם וואָס גייט אויפן גאַס מיט אַ שוואַרמאַ און נעמט שרעקלעכע ביסן, נאָר אַפילו פון מענטשן וואָס עסן אינדערהיים אויף אַן אָרנטלעכן אופן - אויך ביי זיי זענען פאַראַן גדרים ווי אַזוי אַ מענטש זאָל עסן. דערפאַר שטייט אַז מען זאָל נישט עסן מער ווי אַ כביצה און נישט האַלטן קיין גרויס שטיק אין דער האַנט; בלויז שבת איז ערלויבט צו בוצע זיין אַ גרויס שטיק, אָבער אינדערוואָכן נישט. און נאָך עטלעכע פרטים און הלכות זענען געזאָגט געוואָרן אין דעם.
כאָטש בנוגע אַ פּאָרציע פאַלאַפֿל, הגם עס זענען פאַראַן וואָס האָבן מעורר געווען און געזאָגט אַז האַלטן אַזאַ גרויסע מאָס אין דער האַנט איז אַ וועג פון רעבתנות, ווערט אָבער געבראַכט אין די פוסקים אַז היינט ווערט דאָס פאַררעכנט ווי אַ געוויינטלעכער דרך אכילה. און דאָך, מענטשן וואָס זענען בעלי דרך ארץ וועלן נישט נעמען קיין גאַנצע פּאָרציע; זיי וועלן נעמען אַ האַלבע פּאָרציע, און צומאָל וועלן זיי אויך יענע צעטיילן אויף דער העלפט - דאָס הייסט אויף אַ פערטל - כדי זיך צו פירן אויף אַ מער מכובד'יקן אופן ווען זיי זיצן ביים טיש.
דער ספר ארץ חמדה ברענגט אַז וואָס עס שטייט דאָ "טוב אשר יפה לאכול ולשתות ולראות טובה", איז די כוונה צו ברענגען אַ תלמיד חכם צו זיין טיש וואָס זאָל זאָגן דברי תורה, און דורך דעם האָט ער דאָס "טוב" אויפן טיש - וואָרום "אין טוב אלא תורה", ווי עס שטייט "כי לקח טוב נתתי לכם".
"זֹה מַתַּת אֱלֹהִים הִיא" - דער עשירות וואָס ווערט אַ כלי פאַר חיי נצח
גַּם כָּל הָאָדָם אֲשֶׁר נָתַן לוֹ הָאֱלֹהִים עֹשֶׁר וּנְכָסִים וְהִשְׁלִיטוֹ לֶאֱכֹל מִמֶּנּוּ וְלָשֵׂאת אֶת חֶלְקוֹ וְלִשְׂמֹחַ בַּעֲמָלוֹ זֹה מַתַּת אֱלֹהִים הִיא׃ (יח) - אויך יעדער מענטש וואס דער אויבערשטער האט אים געגעבן עשירות און נכסים, און האט אים געגעבן די שליטה צו עסן דערפון, און מיטצונעמען זיין חלק און זיך פרייען מיט זיין מיה, דאס איז א ג-טליכע מתנה.
וואס באטייט "ולשאת את חלקו" (און מיטנעמען זיין חלק)? זאגט די פסיקתא זוטרתא: ס'זאל אים בלייבן אויף עולם הבא א שפייז פון דעם ממון וואס ער פארמאגט אויף דער וועלט. קומט אויס אז ער האט סיי אויף דער וועלט און סיי אויף עולם הבא - דאס געלט פון עולם הזה דינט אים צו קויפן דאס אייביגע לעבן. דער אויבערשטער האט אים געגעבן דאס דאזיגע געלט כדי "לשאת את חלקו ולשמוח בעמלו": אויף דער וועלט זאלסטו זיך פרייען מיט דיין האראוואניע, און מיט דעם אליין זאלסטו מיטנעמען דיין חלק צו עולם הבא, אז דו זאלסט האבן פונעם געלט קיום מצוות און מעשים טובים.
"זו מתת אלקים היא" - זאגט דער מדרש: די דאזיגע מדה גייט נישט אן ביי אלע מענטשן, נאר ביי דעם וואס דער קדוש ברוך הוא געפעלט אין אים. דער וואס דער אויבערשטער וויל אין אים - פארמאגט עשירות און פארמעגן, און דער אויבערשטער האט אים געגעבן שליטה צו געניסן דערפון, און נישט ווי מיר האבן פריער געזען אז אנדערע עסן זיין יגיעה און פרעמדע נעמען צו זיין האראוואניע; און ער נעמט מיט זיין חלק און פרייט זיך מיט זיין מיה, ער איז צופרידן מיט זיין עשירות, ער ווערט נישט צעדרוקט דערפון און איז נישט שטענדיג אונטער דרוק ווי מיר האבן פריער געזען. ווער ס'איז זוכה דערצו - איז בלויז דער וואס דער אויבערשטער באגערט אים, און דאס איז א מתנה מאת השם. אבער נאר מיטן תנאי אז ער "נעמט מיט זיין חלק" - אז ער טראגט נאך אלץ מיט זיך א חלק פארן חיי עולם הבא.
אבער אויב וועסטו זאגן: אט דער פלוני איז צופרידן, ער האט דא אלעס גוטס - וואס האט ער דען באקומען? פארקערט, קיבלת עולמך בחייך (האסט באקומען דיין וועלט שוין ביי דיין לעבן). מ'דערציילט וועגן איינעם וואס האט באגעגנט א רב און זיי האבן אנגעהויבן טענה'ן וועגן עולם הזה און עולם הבא. זאגט יענער: וואס רעדט איר? פרעגט אים דער רב: וואו איז דיין עולם הזה? ענטפערט ער: וואס הייסט, איך האב נישט קיין עולם הזה? און ער האט אנגעהויבן אויסרעכענען: אזא ווילא, אזא וואלווא, אזא שווימבאסיין. האט אים דער רב געזאגט: ביז יעצט האסטו מיר געוויזן דיין עולם הבא - זאג מיר, וואס פארמאגסטו דא אין עולם הזה? אלעס וואס דו האסט מיר געוויזן איז דיין עולם הבא; מ'האט עס דיר דא אויסגעצאלט פאר ביליגע גראשנס, מ'האט עס דיר אוועקגעגעבן פאר פרוטות. דו האסט מיר געוויזן דעם עולם הבא - אבער וואו איז דיין עולם הזה?
און באמת, וואו איז די רואיגקייט פונעם נפש (שלוות הנפש)? וואו איז די אמת'ע שמחה פון דעם וואס א מענטש טוט? א מענטש וואס זיצט און לערנט תורה און פרייט זיך מיט דער תורה - ער האט אן עולם הזה, ער האט הנאה דא אויף דער וועלט, ער האט א פולקאמע שמחה. אבער איינער וואס איז פארנומען מיט זיין פרנסה און מוז לויפן מהכא להתם, און די גאנצע צייט אין דאגות און טרדות - האט ער דען אן עולם הזה? בלויז ווער ס'איז עוסק אין תורה האט דאס בשלימות, און דאס זענען די גליקליכסטע מענטשן אויף דער וועלט. דאס איז דער אמת'ער עולם הזה.
"נָתַן" קעגן "יִתֶּן" - דער דיוק פונעם חוות יאיר
דער ספר ארץ חמדה ברענגט בשם דעם חוות יאיר אויף פרשת מטות: אין קומענדיגן קאפיטל זאגט שלמה די פארקערטע זייט פון אונזערע רייד דא. ביי אונז: "גם כל האדם אשר נתן לו האלקים עושר ונכסים והשליטו לאכול ממנו ולשאת את חלקו ולשמוח בעמלו, זו מתת אלקים היא". אבער דארט (פרק ו פסוק ב): "אִישׁ אֲשֶׁר יִתֶּן לוֹ הָאֱלֹהִים עֹשֶׁר וּנְכָסִים וְכָבוֹד, וְאֵינֶנּוּ חָסֵר לְנַפְשׁוֹ מִכֹּל אֲשֶׁר יִתְאַוֶּה, וְלֹא יַשְׁלִיטֶנּוּ הָאֱלֹהִים לֶאֱכֹל מִמֶּנּוּ כִּי אִישׁ נָכְרִי יֹאכְלֶנּוּ, זֶה הֶבֶל וָחֳלִי רָע הוּא". און די קשיא איז: פארוואס שטייט ביי אונז "נתן", בלשון עבר, און דארט שטייט "יתן", בלשון עתיד?
און ער ערקלערט עס אויף א געוואלדיגן אופן: אזא סארט עושר לייגט אוועק דאס מערהייט פון זיין געלט אין זיינע שפייכלערס (בית גנזיו), און נישט ער און נישט אנדערע געניסן דערפון, אזוי ווי מיר האבן פריער געזען, און ווען ער גייט אוועק פון דער וועלט לאזט ער עס איבער פאר א צווייטן. און די סיבה פארוואס ער האלט אין איין אנזאמלען נאך און נאך געלט איז ווייל אלעס וואס ער האט איז נאך אלץ ווייניג אין זיינע אויגן; ער קוקט שטענדיג ווייטער, צו א גרעסער פארמעגן און צו גרעסערע רווחים, און באקלאגט זיך תמיד אויף די מדות פונעם אויבערשטן: אט איז דא געווען א ביזנעס-געשעפט וואס איך וואלט געקענט מאכן גרויסע געלטער, פארוואס האט מען מיר פארשטעלט דעם וועג, פארוואס האט מען מיר נישט געלאזט.
נישט אזוי איז אבער דער עושר וואס איז שמח בחלקו: אלעס וואס דער אויבערשטער גיט אים איז א חסד חינם אין זיינע אויגן, און פונקט פארקערט, ער זאגט - איך בין נישט ראוי דערצו, לויט מיינע מעשים וואלט געפאסט מען זאל אלעס אוועקנעמען פון מיר, נאר דער אויבערשטער מיט זיינע גרויסע רחמים האט זיך דערבארעמט אויף מיר און מיר געגעבן; און ס'זענען דאך פארהאן בעסערע מענטשן פון מיר וואס האבן נישט באקומען, און פונקט מיר האט ער געגעבן - איז עס א סימן אז אלעס איז בלויז רחמים פון אים יתברך. דעריבער דאנקט ער אויף יעדע זאך וואס דער אויבערשטער שענקט אים.
דאס איז וואס שלמה האט מדייק געווען מיט זיין חכמה: ביי אונז, דער מענטש וואס דער אויבערשטער האט אים באהערשט צו עסן דערפון - "אשר נתן לו האלקים", בלשון עבר, ווייל ס'דאכט זיך אים אז ער האט שוין מער ווי גענוג, און ער איז שמח בחלקו, און וואס דער אויבערשטער האט אים געגעבן - "זו מתת אלקים", געוואלדיג שיין. אבער דער קארגער עושר מיט דער שלעכטער אויג, וואס וויל די גאנצע צייט נאר אנזאמלען מער, און גאט האט אים נישט געגעבן די מעגליכקייט צו הנאה האבן דערפון - ער יאגט זיך שטענדיג צו ווערן רייכער, און דעריבער שטייט אויף אים "אשר יתן לו האלקים": זיין גאנצער קאפ ליגט אין דער פראגע וואס מ'וועט אים נאך געבן, וויפיל מ'וועט אים נאך צולייגן; ער איז אלעמאל פול מיט תביעות און בקשות און גלוסט נאך און נאך. ער האט שוין, און ער בעט שטענדיג נאך - און ביים סוף געניסט נישט ער און נישט אנדערע דערפון, און "זה חלי רע הוא" (דאס איז א ביטערע קראנקהייט).
איז דען עשירות שלעכט? דער ענטפער פונעם אמרי שפר
דער אמרי שפר פירט ווייטער א שמועס מיט יענעם מענטש וועמען שלמה פרובירט איבערצורעדן ער זאל אויפהערן נאכצולויפן עשירות. וועט דער מענטש זאגן: דו פרובירסט מיר דאך איבערצורעדן פארקערט פונעם גאנצן מענטשליכן פארשטאנד. אן עושר איז נישט גוט און אן עני איז יא גוט? דער מענטשליכער בליק איז דאך פארקערט: אן עושר איז גוט, אן עני איז נישט גוט. און ווער האט דען געהערט אזעלכע פארקערטע זאכן? יעדער איינער שטרעבט דאך צו עשירות, און אפילו דער עושר וויל בלייבן רייך און וויל נישט אראפפאלן צו ארימקייט. וויאזוי קומסטו מיר איבערצייגן אז ארימקייט איז דאס גוטע און עשירות איז די שלעכטע זאך?
ענטפערט ער אים: וויסן זאלסטו, איך פארשטיי דיינע רייד און דיין בליק. אוודאי אז א מענטש וואס דער אויבערשטער האט אים געגעבן עשירות און נכסים, און האט אים משליט געווען צו געניסן דערפון אויף דער וועלט, און אויך מיטצונעמען זיין חלק אויף דער קומענדיגער וועלט און זיך פרייען מיט זיין האראוואניע - איז דאס אוודאי א מתת אלוקים, און אוודאי איז אזא עשירות פיל בעסער ווי ארימקייט, און אויב מען האט אים געגעבן אזא מתנה זאל ער דאס אוודאי נישט פארלאזן אדער פארנאכלעסיגן. דערוועגן האב איך נישט גערעדט. איך האב גערעדט וועגן דעם, אז א מענטש זאל נישט מאכן דאס עשירות פאר זיין לעבנס-ציל און דעם הויפט-שטרעבונג פון זיין זעל, ווייל אזעלכע מענטשן זענען גאר ווייניג: אזעלכע וואס פארמאגן עשירות און נכסים און דער אויבערשטער האט זיי משליט געווען צו עסן דערפון, און זיי האבן דערפון אויך חיי נצח, און זיי פארלירן נישט זייער עולם הבא צוליב דעם עשירות - וואס שלעפט געוויינטלעך דעם מענטש נאך תאוות און תענוגים, און מען האט קיין שום גרענעצן פון טאן יעדע רשעות און עבירה, ווייל מען האט דאך גענוג געלט פאר יעדן חטא ועוון. ביי די דאזיגע ווייניגע יחידים האט דאס עשירות זיי נישט קאליע געמאכט, נאר אדרבה, זיי געברענגט צו עבודת השם. פרעג מיר דעריבער נישט: "אבער ס'זענען דאך דא אויך אזעלכע!" - ריכטיג, ס'איז פאראן; אבער וואס איז דער רוב? דער רוב איז נישט אין דער דאזיגער קאטעגאריע. דערפאר איז די עצה נישט נאכצולויפן עשירות, און עס איז בעסער פאר א מענטש צו וועלן, ווי מיר האבן פריער געזען, אן ארבעט וואס כאטש זי איז שווער און פארהארעוועט - ווי פעלד-ארבעט - גיט זי אבער א רואיגקייט פארן מענטש, איידער צו גלוסטן נאך עשירות מיט אלע חסרונות וואס מיר האבן אויסגערעכנט.
"כִּי לֹא הַרְבֵּה יִזְכֹּר אֶת יְמֵי חַיָּיו"
כִּי לֹא הַרְבֵּה יִזְכֹּר אֶת יְמֵי חַיָּיו כִּי הָאֱלֹהִים מַעֲנֶה בְּשִׂמְחַת לִבּוֹ׃ (יט) - ווארעם נישט פיל וועט ער געדענקען די טעג פון זיין לעבן, ווייל גאט ענטפערט לויט דער שמחה פון זיין הארץ.
זאגט רש"י: עס איז נישטא קיין אריכות ימים דא אויף דער וועלט - די טעג פון דעם מענטשנ'ס לעבן זענען ווייניג. און אויב אזוי, פארוואס זאל ער זיך אזוי אנשטרענגען און פלאגן אין די ענינים פון עולם הזה פאר א זאך וואס בלייבט אים נישט אויף עולם הבא? און אויב ער זאמלט שוין יא פארמעגן - זאל דאס זיין בלויז צוליב די אייביגע לעבן פון חיי נצח.
"כי האלוקים מענה בשמחת ליבו" - דער הייליגער באשעפער איז א שטענדיגע עדות אויף דער שמחת לב פונעם מענטש, און די כוונה איז, ווי שטארק דער מענטש פרייט זיך צו טאן גוטס אין זיין לעבן. "מענה" איז לשון עדות, אזוי ווי "לא תענה ברעך עד שקר": דער אויבערשטער שטעלט אן עדות פארן מענטש לויט זיין שמחת לב, און לויט וואס? לויט דער עבודה פונעם מענטש צום באשעפער. און אזוי איז טאקע די מציאות: וואס מער א מענטש איז דערווייטערט פון עבודת השם, אלץ מער פעלט אים שמחה. מען קען זען אין דער היינטיגער שווערער מציאות, ווי מענטשן שפייזן פסיכאלאגן אן אן אויפהער. און זאל מען נישט מיינען אז די פסיכאלאגן אליין זענען באפרייט דערפון - מען האט אליין געפארשט און אויסגעפונען אז זיי אליין זענען די מערסטע אנגעוויזן אויף פסיכאלאגן; מענטשן וואס הערן כסדר די צרות פון אנדערע, ווערן סוף כל סוף אליין אנגערירט דערפון.
ווען האט א מענטש א שמחת לב? ווען ער דינט דעם אויבערשטן: "ועבדת את השם אלוקיך מתוך שמחה", און דער אויבערשטער וויל אז דער מענטש זאל זיך פרייען אין זיין עבודה - "ושמחת שם לפני השם אלוקיך". יעדע אנדערע שמחה איז קלות ראש, א צייטווייליגע פרייד. א מענטש פרייט זיך מיט זיין נייעם אויטא - ווי לאנג האלט דאס אן? ווי לאנג וועלן די ניילאנס בלייבן אויף די זיצן? אייביג פאסירט דאס זעלבע: מען פארלירט דעם טעם און מען זוכט שוין דאס נעקסטע: דעם נעקסטן מאדעל, די נעקסטע פירמע; מען מוז בייטן דעם אויטא, בייטן דעם טעלעפאן, בייטן די דירה, בייטן די נכסים - אן אומאויפהערליכע יאגעניש, און קיין אמת'ע שמחה האט מען נישט. גשמיות גיט נישט קיין שמחה נאר א בליץ פון א מאמענט. דער אמת'ער גליק, און דער באשעפער אליין איז מעיד דערויף, איז נאר ווען א מענטש דינט דעם אייבערשטן און טוט וואס ער דארף טאן אין קרבת אלוקים. ווייל "באור פניך נתת לנו תורת חיים, אהבה וחסד, צדקה, רחמים, ברכה ושלום" - אלעס קומט נאר דורך דעם אור פני השם. און ווי קען א מענטש האבן עפעס פון דעם אויב ער דערווייטערט זיך פונעם אור פני השם? אדרבה, ער געפינט זיך אין עצבות, אין פינצטערניש און אין ריחוק - און די מציאות אויפן גאס באווייזט דאס קלאר.
אלקנה - "כי האלוקים מענה בשמחת ליבו"
זאגט דער מדרש, און רש"י ברענגט עס: אויף וועמען רעדט דער פסוק? אויף אלקנה, וואס פלעגט פירן כלל ישראל עולה רגל צו זיין קיין שילה אויף די ימים טובים, און דעם וועג וואס ער פלעגט זיי פירן אין איין יאר, פלעגט ער זיי נישט פירן אין א צווייט יאר. אין יענער צייט איז נישט געווען קיין גרויסע התעוררות עולה רגל צו זיין, און דער וואס האט אויפגעוועקט די עליה לרגל איז געווען אלקנה. ווי אזוי? יעדן יום טוב פלעגט ער גיין מיט א צווייטן וועג, און אויפן וועג פלעגט ער טרעפן מענטשן און זיי זאגן: וואוהין גייט מען? לאמיר גיין צום בית השם, מען גייט עולה רגל זיין זיך צו בוקן פארן אויבערשטן און זיך פרייען פאר אים. און יעדעס מאל האט ער צונויפגענומען מענטשן פון אן אנדער ארט, ביז עס האט געמאכט א שטארקן רושם און דער עולם האט אנגעהויבן עולה רגל צו זיין.
דערפאר רימט אים דער פסוק "וְעָלָה הָאִישׁ הַהוּא מֵעִירוֹ" - "האיש ההוא" איז א לשון פון לויב. און רש"י ברענגט אז דער מדרש שטיצט זיך אויפן סוף פון אונדזער פסוק: "כי האלוקים מענה בשמחת ליבו" - דאס איז אלקנה, וואס דער אויבערשטער האט מעיד געווען אויף אים און אים באלוינט לויט דער שמחת לב זיינע. און וואס איז געווען זיין שמחת לב? די שמחה וואס ער האט זיך געפרייט מיטן יום טוב. און אין דעם זכות האט ער זוכה געווען צו דער גרויסער שמחה: אז עס איז אים געבוירן געווארן א זון ווי שמואל הרמתי. דו האסט אויפגעוועקט די עליה לרגל און די קרבת אלוקים - וועסטו זוכה זיין צו א זון וואס וועט זיין דער נענטסטער צום אויבערשטן נאך משה און אהרן, "משה ואהרן בכהניו ושמואל בקוראי שמו". און דער הייליגער באשעפער האט אים פארשריבן אין די כתובים און מעיד געווען אויף אים: "ועלה האיש ההוא מעירו".
שני פירושים ב"יזכור" - דער אמרי שפר
דער אמרי שפר ערקלערט אז דאס ווארט "יזכור" גייט ארויף אויף ביידע טיילן פונעם פסוק. ערשטנס: "כי לא הרבה יזכור את ימי חייו" - דער מענטש זאל געדענקען אז זיינע לעבנס-טעג זענען נישט פיל. און אויב א מענטש מיינט אז זיי זענען יא פיל, איז דאס נאר ווייל ער איז נאך יונג; ווען א מענטש ווערט אביסל עלטער, זעט ער פלוצלונג ווי די טעג פליען שנעל און די יארן לויפן אוועק. עס איז באקאנט א שטודיע איבער דעם ענין: ביי יונגע מענטשן, לאמיר זאגן פון די צען ביז די צוואנציג יאר, גייען די יארן פארביי גאר לאנגזאם; אבער ביי עלטערע, ביי די פערציג, פופציג, זעכציג - פלוצלונג איז שוין ווידער ראש השנה, ווידער אלול, די צייט פליט. די יונגע מיינען אז אלעס שטייט נאך פאר זיי, אבער ווען מען ווערט עלטער פארשטייט מען ווי די צייט יאגט.
און נאך מער: אפילו אויב דער מענטש וועט דערגרייכן דעם ציל פון זיין באגער וואס ער שטרעבט דערצו - ווער ווייסט ווי לאנג ער וועט האבן צייט הנאה צו האבן דערפון? מעגליך אז מען וועט דערגרייכן דעם ציל, און דאס וועט זיין דער לעצטער טאג פונעם לעבן. עס איז באקאנט א מעשה מיט א מענטש וואס האט אריינגעלייגט גרויסע כוחות און געלט ביים בויען א ווילא אין ראש העין, און מען איז געווען ביי אים אין שטוב ווען ער האט דאס געוויזן. ער פלעגט קומען קביעות'דיג צום שיעור אין פסגות; א שיינע גרויסע ווילא, צימערן דא און דארט - און ער, נעבעך, האט אפילו נישט חתונה געהאט. מען איז געקומען צו אים אהיים אים מבקר חולה זיין ווען ער איז ליידער קראנק געווארן אויף יענער מחלה, און ער האט מיט גרויס התלהבות געשילדערט: יעצט האב איך געענדיגט, יעצט איז מען געקומען און אויפגעשטעלט דעם שאנק, דא האבן מיר געשטעלט דאס. נאך א חודש מיט א האלב, השם ישמור, איז מען שוין געווען ביי זיין לוויה, רחמנא ליצלן. ער האט דארט אריינגעלייגט א הון רב - דאס איז געווען דאס עלטערנ'ס הויז, מיט פלענער און קריגערייען און מחלוקות מיט ברידער און וואס נישט - און צום סוף, גלייך ווען ער איז אריין אין שטוב, האט מען אים שוין געפירט צו א צווייט הויז, צום בית עולמים.
וועלכער נאַר וועט האָרעווען אַ גאַנץ יאָר כּדי צו פֿאַרדינען איין קופּערנעם גראָשן, אַ פּרנסה פֿון איין טאָג? אַפֿילו אויב דו האָסט שוין יאָ דערגרייכט - וויפֿיל בלײַבט נאָך דעם מענטש צו לעבן פֿון דעם וואָס ער האָט דערגרייכט? און ווער עס וועט זיך מתבונן זײַן וועט זען אַז דאָס איז די מציאות פֿון רובֿ בני אדם: רובֿ מענטשן קומען אָן צום שפּיץ אין זייערע שפּעטערע יאָרן, אין די פֿופֿציקער, זעכציקער יאָרן, און מען האָט שוין נישט קיין סך הנאה פֿון אַלץ וואָס מען פֿאַרמאָגט, און דאָס לעבן הייבט שוין אָן שמעקן דעם סוף. וויפֿיל איז אַ מענטש גרייט צו מוטשען זיך - און פֿאַר וואָס? פֿאַר אַ זאַך וואָס ער וועט נישט האָבן דערפֿון קיין הנאה פֿאַר לאַנגע יאָרן.
און די צווייטע זאַך: "יזכור" גייט אויך צוריק אויף "כי האלקים מענה בשמחת לבו" - אַז דער מענטש זאָל געדענקען אַז נאָר דער אויבערשטער איז דער ענטפֿער אויף דער שמחת לבו; אויב עס איז פֿאַראַן אַ שמחה אין מענטשנס האַרץ, איז דאָס בלויז פֿון אים יתברך. און אויב אַזוי, קען זייער גוט זײַן אַז דו וועסט זיך מוטשען און פּלאָגן און וועלן דערגרייכן - און צום סוף וועסטו גאָרנישט דערגרייכן. און פֿאַרוואָס זאָל אַ מענטש האָרעווען פֿאַרן ווינט? ווען ער וועט דאָס פֿאַרשטיין, וועט ער באַגרײַפֿן אַז עס איז נישטאָ קיין זין זיך צו פּלאָגן זײַנע אַלע טעג, ווײַל עס זענען דאָך ווייניק די וואָס זענען זוכה אַז דער אויבערשטער זאָל זיי געבן שליטה צו געניסן פֿון זייער עשירות און פֿון זייער כבוד; און אַפֿילו אויב ער וועט זוכה זײַן - אפֿשר ערשט ביים סוף פֿון זײַנע טעג וועט ער אָנקומען דערצו, און עס האָט זיך נישט געלוינט די טרחה פֿון זײַן גאַנץ לעבן. דערפֿאַר זאָגט אונדז קהלת: יאָג זיך נישט נאָך און מוטשע זיך נישט רײַך צו ווערן, זײַ מסתפק במועט.
רוחניות'דיגע שמחה - דער בעל שם טוב
דער בעל שם טוב ברענגט פֿון די ווערטער פֿון קהלת, אַז דאָס וואָס שטייט "כי האלקים מענה בשמחת לבו" מיינט: אויב אַ מענטש וויל זיך פֿרייען מיט אַן אמת'ער שמחה, קען ער דאָס נאָר דערגרייכן אויב ער קוקט אויף דער גדלות פֿונעם בורא. ווײַל אַן אמת'ע שמחה איז בלויז אַ רוחניות'דיגע שמחה. יעדע גשמיות'דיגע שמחה מאַכט דעם מענטש פֿאַר פֿעלערהאַפֿט און ברענגט אים צו נאָך אַ באַדערפֿעניש, ווי געזאַלצענע וואַסער וואָס מאַכט דעם מענטש דאָרשטיק צו טרינקען נאָך און נאָך: אַ מענטש קויפֿט עפּעס, און גלײַך דערנאָך - וואָס איז די נעקסטע זאַך? ווידער אַ רוחניות'דיגע שמחה טוט אים אָנפֿילן.
אַ ראיה דערצו: אַ מענטש האָט געטאָן אַ מצוה - דאָס פֿילט אים אָן, ער שפּירט גליק און שמחה; ער האָט געהאָלפֿן עמעצן - זײַן האַרץ פֿרייט זיך אויף. ווידער אַ מענטש וואָס האָט געגעסן עפּעס געשמאַק, וואָס בלײַבט אים דערפֿון נאָך אַ וואָך? אפֿשר אַ בויך-ווייטיק; עס בלײַבט אים גאָרנישט, בלויז אַ היסטאָרישער זכרון. קעגנאיבער דעם, ווען אַ מענטש האָט געטאָן אַ גוטע זאַך, וועט ער זיך דערין דערמאָנען סײַ נאָך אַ יאָר און סײַ נאָך צען יאָר, און זײַן האַרץ וועט זיך דערפֿרייען און ער וועט שפּירן שמחה. פֿאַרוואָס? ווײַל רוחניות פֿילט אָן, און גשמיות ליידיקט אויס.
און דרך אגב, וואָס איז די הנאה וואָס איז די נענטסטע צו אַ רוחניות'דיגע הנאה דאָ אויף דער וועלט? כבוד. דערפֿאַר עסט מען דעם שׂכר פֿון עולם הבא מיט כבוד אויף דער וועלט. און באַמערקט אַז אויך בײַ כבוד זענען פֿאַראַן די זעלבע מאָסשטאַבן: אַ מענטש וואָס מען האָט אים מכבד געווען מיט צוואַנציק יאָר צוריק, מען האָט אים אַרויפֿגערופֿן אויפֿן פּאָדיום, מען האָט אים אָנגעטאָן עפּעס אויפֿן האַלדז און מען האָט אים געזאָגט שבחים - יעדעס מאָל וואָס ער וועט זיך דערין דערמאָנען, וועט זײַן האַרץ פֿונסנײַ אָנגעפֿילט ווערן. דאָס איז נישט ווי אַ גשמיות'דיגע הנאה, וואָס גיט גאָרנישט ווען מען דערמאָנט זיך אין איר; כבוד איז אַ רוחניות'דיגע הנאה, וואָס ווען מען דערמאָנט זיך אינעם כבוד וואָס מען האָט באַקומען, דערמאָנט מען זיך וואָס פֿאַר גוטע ווערטער מען האָט געהערט און וואָס פֿאַר שבחים. עס קען זײַן אַז מען האָט אים פֿאַרקויפֿט שטותים, און לרובֿ איז דאָך אַזוי - לרובֿ זאָגט מען דעם מענטש רייד אָן אַ דעקונג - אָבער דאָס מאַכט נישט באמת אויס: ער טראַכט בײַ זיך, מען האָט מיר געזאָגט, און איך דן לכף זכות, מן הסתם איז דער מענטש ערלעך און אָרנטלעך, און ער האָט מסתמא געזען אין מיר זאַכן וואָס איך אַליין זע נישט, און מחמת מײַן עניוות זע איך נישט די באַזונדערע מעלות וואָס ער האָט געזאָגט. בקיצור, אַפֿילו אויב מען האָט אים פֿאַרקויפֿט שטותים - שפּירט דער מענטש גוט מיט זיך, מען האָט אים געזאָגט גוטע ווערטער און ער געדענקט זיי יאָרן לאַנג. פֿון דעם זעט מען אַז דער ענין פֿון כבוד איז אַ מין רוחניות'דיגע הנאה, וואָס מיט איר קען דער מענטש אויפֿעסן אויך פֿון דעם לעבן פֿון עולם הבא. אָבער אַן אמת'ע שמחה וועט ער נאָר האָבן אויב ער וועט זיך מתבונן זײַן אין דער גדלות פֿון אונדזער בורא, ווײַל נאָר אַ רוחניות'דיגע שמחה ווערט אָנגערופֿן שמחה.
לסיכום:
קהלת שילדערט דאָס לעבן פֿונעם מענטש וואָס יאָגט זיך נאָך עשירות: "כּל ימיו בחֹשך יאכל" - פּלאָג, אַנטוישונגען, כּעס און קצף, וואָס געבערן אַ מחלה, און די מחלה געבערט נאָך כּעס אין אַ ראָד וואָס האָט נישט קיין סוף. אַקעגן דעם שטעלט ער אַוועק דאָס אמת'ע גוטס: צו עסן און טרינקען און זען דאָס גוטע אין זײַן האָרעוואַניע, מיט דרך ארץ און אויף אַ שיינעם און מכובד'יקן אופֿן, ווען אויפֿן טיש זענען דאָ דברי תורה, און צו געדענקען אַז זײַנע טעג זענען געציילטע און זייער תכלית איז תורה, צדקה, חסד און מעשים טובים. ווער עס איז זוכה געווען צו עשירות און דער אויבערשטער האָט אים געגעבן שליטה צו געניסן דערפֿון, מיטצונעמען זײַן חלק צום עולם הבא און זיך פֿרייען מיט זײַן האָרעוואַניע - דאָס איז אַ מתת אלקים, און פֿון די זענען פֿאַראַן ווייניק; דערפֿאַר זאָל אַ מענטש נישט שטעלן זײַן לעבנס-ציל אין נאָכיאָגן פֿאַרמעגן. "נתן" איז געזאָגט געוואָרן אויפֿן שמח בחלקו, און "יתן" אויפֿן מענטש וואָס יאָגט זיך נאָך מער און מער און האָט נישט קיין הנאה פֿון זײַן געלט. און צום סוף: די אמת'ע שמחה קומט בלויז פֿונעם אויבערשטן - ווי אלקנה וואָס האָט זיך געפֿרייט אינעם יום טובֿ און איז זוכה געווען צו שמואל - ווײַל גשמיות ליידיקט אויס און רוחניות פֿילט אָן, און נאָר דער וואָס איז זיך מתבונן אין דער גדלות פֿון זײַן בורא איז זוכה צו אַ שמחה וואָס בלײַבט.