אונדזער קאפיטל האט זיך אנגעהויבן מיט ווארענונגען איבערן דיבור - אל תבהל על פיך, מען זאל זיך היטן מיט נדרים, מען זאל זיך היטן פון פארבאטענע רייד. פון דא און ווייטער גייט שלמה המלך איבער צו א גאר אנדערן ענין: ענינים פון השגחה. און ווי דער לשון פונעם אמרי שפר, איז דאס דער דריטער עיקר וואס מען דארף לערנען אין די וועגן פון עבודת השם. אסאך מענטשן באקלאגן זיך איבער ענינים פון השגחה און זאגן: אויב דער הקדוש ברוך הוא איז משגיח און היט, "למה יחריש בבלע רשע צדיק ממנו" ווי דער לשון פונעם נביא? פארוואס שווייגט דער אויבערשטער ווען די רשעים טוען רשעות, און פארוואס ראטעוועט ער נישט דעם עשוק פון די הענט פונעם עושק? דאס איז די אייביגע קשיא - צדיק ורע לו, רשע וטוב לו. פארוואס לאזט דער הקדוש ברוך הוא צו א מצב וואו לכאורה איז נישטא קיין יושר און צדק אויף דער וועלט? אויף דעם קומען די ווייטערדיגע פסוקים.
אִם־עֹשֶׁק רָשׁ וְגֵזֶל מִשְׁפָּט וָצֶדֶק תִּרְאֶה בַמְּדִינָה, אַל־תִּתְמַהּ עַל־הַחֵפֶץ, כִּי גָבֹהַּ מֵעַל גָּבֹהַּ שֹׁמֵר, וּגְבֹהִים עֲלֵיהֶם׃ (ז) - אויב דו וועסט זען אין א מדינה דאס עשוק פון אן ארעמאן און דאס גזל פון משפט און צדק, זאלסטו זיך נישט וואונדערן אויפן רצון, ווייל א הויכער העכער דעם הויכן היט, און העכערע שטייען איבער זיי.
רש"י טייטשט: אויב דו זעסט אין א מדינה אז מען עשק'ט די ארימעלייט - "רש" מיינט אן עני - און מען גזל'ט דעם משפט און דעם צדק, דאס הייסט אז מען פירט נישט קיין יושר און גערעכטיקייט, און יענער משפט און צדק וואס האט געדארפט געהערן צו מענטשן ווערט פון זיי צוגערויבט - אל תתמה על החפץ. לויטן ערשטן פירוש מיינט עס: וואונדער זיך נישט ווען דו וועסט זען אז דער חפץ פונעם מקום איז צו ברענגען אויף זיי א שלעכטס. וואונדער זיך נישט ווען דו זעסט צרות, וואונדער זיך נישט ווען דו זעסט קלעפ. כי גבוה מעל גבוה שומר - עס איז פאראן איינער וואס איז העכער פונעם הויכן, און ער היט און זעט די רשעות'דיגע מעשים וואס די באשעפענישן טוען. און דער דאזיגער העכערער האט באאמטע, "וגבוהים עליהם" - שלוחים פונעם מקום, מלאכים, וואס זענען העכער פון די יעניגע וואס טוען רשעות, און זיי וועלן זיך אפצאלן פאר זיי. דעריבער וואונדער זיך נישט אויפן חפץ פונעם מקום זיך אפרעכענען מיט זיי, ווייל דאס זענען זיינע שלוחים אפצוצאלן פאר מענטשן וועמענס מעשים זענען מעשי רשע.
און אינעם צווייטן פירוש אין רש"י זענען די זאכן אין דער אמת'ן פארקערט. אויב דו זעסט אז מען עשק'ט ארימעלייט און מען גזל'ט משפט, און אדרבה - דו זעסט אז דער הקדוש ברוך הוא רעכנט זיך נישט אפ מיט זיי, נאר "וצדק תראה במדינה", דער הקדוש ברוך הוא טוט נאך מיט זיי צדקה, ער משפיע'ט נאך אויף זיי גוטס, און צאלט נישט אפ פאר די רשעים ווי עס קומט זיי. אויף דעם זאגט ער דיר: אל תתמה. וואונדער זיך נישט אויפן חפץ פונעם מקום מאריך אף צו זיין מיט זיי און זיי טאן גוטס, ווייל דאס איז דער דרך פונעם הקדוש ברוך הוא צו האבן סבלנות. און ווער נישט צומישט - דאס מיינט נישט אז עס איז נישטא קיין השגחה, און דאס מיינט נישט אז דער הקדוש ברוך הוא ווייסט נישט וואס עס טוט זיך מיט זיי. "גבוה מעל גבוה שומר" - אזוי ווי דער לשון "ואביו שמר את הדבר", ער האט אפגעווארט צו זען וויאזוי עס וועט מקוים ווערן. דער הקדוש ברוך הוא ווארט אפ אויף זיי כדי זיך אפרעכענען מיט זיי ווען די צייט וועט קומען. און אויב זיי וועלן טאן תשובה - וועט ער זיי מוחל זיין, און אויב נישט - היט ער און ווארט אפ, און ווען די צייט וועט קומען וועט ער זיך אפגעבן מיט זיי ווי עס פאסט פאר זיי.
דער מדרש גייט לויטן זעלבן יסוד: דו זעסט אז דער אויבערשטער באשאנקט די רשעים מיט טובות, און אויף דעם שטייט "תראה במדינה" - תראה בו מדינה של גיהינום. דאס הייסט, זארג דיך נישט; צום סוף זאלסטו וויסן אז ער וועט נאך באקומען דעם דין פון גיהינום, און דו וועסט נאך זען אויף אים די מידת הדין. און וואונדער זיך נישט פארוואס דו זעסט דאס יעצט נישט, ווייל דער הקדוש ברוך הוא היט און ווארט אפ אים צו ברענגען וואס עס קומט אים.
נאך ערקלערט דער מדרש: רבי יוסי ברבי חנינא פתר קרא בעשו. אויב דו זעסט די גרויסע שטאט אין רומי ווי זי עשק'ט ארימעלייט און באגזל'ט דלי דלים, און דער הקדוש ברוך הוא גיט איר שלווה - דערשרעק זיך נישט, ווארט אפ, דו וועסט נאך זען אויף איר די מידת הדין. אין זייערע צייטן איז דאס געווען דער כרך גדול פון רומי; היינט קענסטו זאגן דער כרך גדול אין די לענדער פון ישמעאל - מען זעט זיי טוען מעשי רשע און שרעקליכע און ביטערע זאכן. און אויך אין רומי פעלט נישט, ווען מען רעדט פון די לענדער אין אייראפע און אלע די וואס קומען אקעגן אונדז, די אנשי החרם און די וואקסנדיגע אנטיסעמיטיזם. אויף דעם זאגט ער דיר: וואונדער זיך נישט, דו וועסט נאך זען אויף אים די מידת הדין.
און וואס נאך איז נכלל אין "אל תתמה"? וואונדער זיך נישט אויף וואס דער זקן האט געזאגט און זיין חפץ איז מקוים געווארן. דאס הייסט, דו וועסט האבן א קשיא: וויאזוי קען דאס זיין? דאס קומט דאך פונעם זקן וואס האט אים געבענטשט, "משמני הארץ יהיה מושבך", און דערפאר זעסטו ווי גוט עס איז אים און וויפיל שפע ער האט. אויף דעם זאגט ער: וואונדער זיך נישט אויף וואס דער זקן, יצחק, האט געזאגט, וואס ער האט אים געבענטשט און זיין רצון איז געשען - ווייל גבוה מעל גבוה שומר וגבוהים עליהם. עס איז פאראן איינער וואס ווארט אפ, און צום סוף "ועלו מושיעים בהר ציון לשפוט את הר עשו והייתה להשם המלוכה" - עס איז פאראן איינער וואס וועט אים משפט'ן פאר אלעס וואס ער האט געטאן. און זיין גאנצע הצלחה איז נאר א צייטווייליגע און מאמענטאלע הצלחה, אבער פאר די אייביגע לעבן אליין וועסטו דארט זען וויאזוי ער וועט באצאלן דעם פולן פרייז פאר אלע זיינע מעשים.
דער אמרי שפר טייטשט דעם פסוק אלס אן ענטפער אויף דער קשיא פון השגחה. א "מדינה" איז א קבוצה פון שטעט וואס ווערט געפירט דורך איין מלך. און אויב דו זעסט אז מען עשק'ט דעם ארעמאן, און אויך דער משפט און דער צדק זענען צוגערויבט געווארן פון דער מדינה - עס איז דא גזילה, און מען באגזל'ט אויך דעם משפט און דעם צדק, און מען ראטעוועט נישט דעם באגזל'טן פון די הענט פונעם גזלן און דעם עשוק פון די הענט פונעם עושק - "אל תתמה על החפץ": וואונדער זיך נישט אויפן רצון פונעם בורא יתברך, און קום נישט באשולדיגן חלילה דעם הקדוש ברוך הוא כאילו ער איז חפץ ברשע, און זאגן: צי דער מלך המשפט וועט דען נישט טאן קיין משפט, און וויאזוי לאזט ער צו אזעלכע מצבים?
און דער ענטפער איז: "כי גבוה מעל גבוה שומר". דער שומר פון וועמען שלמה המלך רעדט איז דער מלך. אין א מדינה איז דא א מלך, און ער איז די העכסטע אויטאריטעט, און עס זענען אויך פאראן שומרים וואס זענען העכער פון אנדערע. מיט פשוט'ע ווערטער: אויב א מענטש איז ארויס חייב אינעם לאקאלן משפט, איז פאראן א העכערע ערכאה; און אויב ער איז ארויס מחויב דארט, איז נאך דא א מעגליכקייט צו עפעלן; און העכער אלעמען - דער מלך. עס ליגט אין דיינע הענט זיך צו ווענדן, ווען דער משפט ווערט נישט געפירט כהוגן, צו דעם וואס דער כח איז אין זיין האנט און ער וועט מאכן משפט. און ווען א מענטש זעט עושק רש וגזל משפט וצדק - ער האט דאך א גבוה מעל גבוה, און ער קען צוגיין צו דער העכערער ערכאה, און העכער זיי "גבוהים עליהם", דאס איז דער מלך, און צו אים זאל ער גיין און באקומען משפט. און אויב ער האט עס נישט געטאן, האט ער נישט אויף וועמען זיך צו באקלאגן נאר אויף זיך אליין. קומט דאך אויס, אז אויב דו טענה'סט אז דא איז פאראן אן אומרעכט - איז דיין פראבלעם: פארוואס ביסטו נישט געגאנגען צו די העכערע ערכאות, וואס זיי וואלטן זיכער ארויסגעברענגט דעם צדק לאור.
דאס אלעס איז מיטן אננאם אז עס איז באמת פאראן א משפט. שלמה המלך האט נישט געקענט אונזער מציאות, וואו די רשעים אליין זיצן אין "גזל משפט וצדק". דער בג"ץ - איז דאס דען נישט קיין גזל משפט וצדק? זיי האבן פארכאפט די יוסטיץ סיסטעם און גענומען פאר זיך כוחות וואס דער געזעצגעבער האט זיי נישט געגעבן. מר ברק און זיינס גלייכן האבן באשלאסן אז אלעס איז שפיט און אלעס איז בג"ץ, און ער פירט די מדינה, און איז מבטל געזעצן ווי זיין הארץ גלוסט. און אויב די מדינה באשליסט צו האנדלען קעגן די מחבלים, קען ער מחליט זיין אז מען טאר נישט האנדלען קעגן זיי. און אויב עס איז דא א נוהל ווי "נוהל שכן", אז מען בעט פון א שכן ער זאל קלאפן אויף דער טיר ביים שכן, אויפן אננאם אז אים וועט מען נישט שעדיגן - קומט דער שופט און פסק'נט אז דאס איז נישט געזעצליך, און אנשטאט דעם שיק א סאלדאט. שרעקליך פאר ווער עס קוקט אריין. איינער פון די ראשי המתנחלים האט שוין געשריבן וועגן דעם: איך האלט אויך אז מען דארף אויפהערן מיט "נוהל שכן" און אנהייבן מיט "נוהל שופט" - שיק א שופט, ער זאל קלאפן אויף דער טיר. פארוואס זאלן מיר שיקן אונזערע קינדער? מיר אלס חרדים מישן זיך נישט אריין אין די החלטות צי מען זאל מאכן א מלחמה צי נישט, אבער פונדעסטוועגן פרעגט זיך די קשיא: וואס באשליסטו צי מען זאל שיקן יענעמ'ס קינדער אין מלחמה צי נישט? די אלע שופטים - וואו זענען זייערע קינדער? רוב פון זיי גייען בכלל נישט אין מיליטער, און די וואס יא - אין פלעצער וואס שטעלן קיינעם נישט אין קיין געפאר. דערפאר האט ער נישט קיין שום פראבלעם צו שיקן אונזערע קינדער קלאפן אויף דער טיר.
אין זיין צייט האט דער לויער (עורך דין) וויינראט זכרונו לברכה געזאגט, אז אויב עס קומט צו אים א חרדי'שער קליענט, און נאך דערצו האט ער דעם "מום" אז ער איז א ספרדי, ראט ער אים נישט צו גיין צום בג"ץ בכלל, נאר ענדערש שליסן פשרות אינדרויסן - פון פאראויס ביסטו שוין חייב. די זאך האט אנגעמאכט א גרויסן רעש, אבער קיינער קען נישט אפווענדן זיינע ווערטער, ווייל ער האט דאך געקענט די זאכן פון אינעווייניג, און ער זאגט: איך ראט אים נישט צו גיין אין געריכט, ווייל קיין צדק וועסטו דארט נישט זען. און די מציאות איז באקאנט און באוויזן: עס איז גענוג צו זען וואס עס פאסירט ווען די יוסטיץ סיסטעם באשליסט אז דער ראש הממשלה שטייט זיי נישט אן. און נישט אז דער ראש הממשלה איז אונזער גלעזל טיי, און ער איז נישט פונקט דער ריינער און לויטערער מענטש, אבער פאר יעדן איז קלאר אז וואס מען האט אים אנגעטאן האט מען קיינעם נישט געטאן - ווייל מען האט אים אפגעצייכנט אלס ציל, עס זענען דא וואס ווילן אים נישט, און די מעדיע, די פרעסע און דאס געריכט האבן געמאכט א יד אחת. און עס האט שוין געזאגט די פרוי גביזון, א כלת פרס ישראל, וועמען מען האט אין איר צייט געוואלט ארייננעמען אינעם בג"ץ און מר ברק האט נישט מסכים געווען ווייל "זי האט אן אנדערע אגענדע" - זי האט געזאגט אז אינעם היינטיגן מציאות איז כמעט אוממעגליך אז מר נתניהו זאל באקומען א יושר'דיגן משפט פונעם געריכט. זי איז מסתמא געווען איידל און געזאגט "כמעט"; מיר אלע ווייסן אז עס איז אינגאנצן אוממעגליך. די ציל איז שוין געווען אנגעצייכנט פון פאראויס, און קיין צדק איז זיכער נישטא דארט.
אבער שלמה המלך רעדט נישט פון אזא מציאות; ער רעדט פון א מצב וואס אין די העכערע שטופעס איז כאטש דא יושר, און דעריבער איז זיין טענה: פארוואס ביסטו נישט געגאנגען צו דער העכערער ערכאה? און דער רב לייגט צו: און אויב ער האט זיך געווענדעט און נאך אלץ נישט באקומען משפט און צדק - איז נאך אלץ דא איינער וואס איז העכער פון זיי, העכער אויך פונעם מלך, און דאס איז דער הקדוש ברוך הוא. שריי צו אים! און אויב דו האסט נישט געשריגן, איז ווידער די קלאגע אויף דיר. וואס קלאגסטו "רבונו של עולם, עס איז דא אן אומרעכט"? פארוואס האסטו נישט געשריגן?
און דער רב זאגט: מען נעמט נישט די דאזיגע ווערטער פונעם אייגענעם הארץ, נאר עס זענען מפורש'ע פסוקים, און פיר מאל ווערט די זאך געזאגט אין דער תורה. דאס ערשטע: "כל אלמנה ויתום לא תענון, כי אם צעוק יצעק אלי שמוע אשמע צעקתו" - וואס האסטו געזען? שריי! דאס צווייטע, לגבי השבת העבוט: "והיה כי יצעק אלי ושמעתי" - נאכאמאל, שריי! דאס דריטע, לגבי פארקנאפן די האנט, אויב ער פארקנאפט זיין האנט און גיט אים נישט: "וקרא עליך אל השם והיה בך חטא" - ער רופט דאך צום השם. און דאס פערטע, לגבי עושק שכר שכיר: "ולא יקרא עליך אל השם והיה בך חטא".
און אויב וועסטו פרעגן: פארוואס ווארט דער אייבערשטער אז מען זאל רופן צו אים, היפלא מהשם דבר? ווייסט ער דען נישט אז דא איז דא אן עושק, אז מען האט בארויבט פון מיר מיין שכר שכיר, אדער אז מען האט געפייניגט דעם יתום און די אלמנה? זאגט דער רב: פון דעם זעסטו אז דער הקדוש ברוך הוא האט אזוי איינגעפירט זיין וועלט, אז ווען א מענטש שרייט - ווערט א מענטש געהאלפן. די פסוקים זאגן "אם יצעק", און זיי זאגן נישט אז דער אייבערשטער וועט אים משפט'ן אויך אן דעם וואס ער זאל שרייען. און די כוונה איז נישט אז ער וועט נישט געבן קיין דין וחשבון שפעטער - אוודאי דער גזל און דער עושק וואס ער האט געטאן, איז די קערן אים אפגעהיט אויף יענע וועלט, אין דעם איז נישטא קיין ספק. אבער אויב דו פרעגסט פארוואס באצאלט מען אים נישט שוין דא - שריי צום אייבערשטן, און ער וועט זיך שוין דא רעכענען מיט אים. און וואס האבן מיר געלערנט? אז ווען א מענטש האט תלונות כלפי קודשא בריך הוא, זאגט מען אים: פארוואס האסטו נישט געשריגן צום אייבערשטן? דער הקדוש ברוך הוא וואלט זיכער געמאכט א משפט צדק.
און אויב וועסטו פרעגן: די דאזיגע זאכן זענען דאך לכאורה בסתירה צום מאמר חז"ל אז כל המוסר דין על חברו נענש תחילה, און דא שלאגסטו אים פאר ער זאל מוסר דין זיין אויף זיין חבר פארן מקום ברוך הוא - "רבונו של עולם, דו זעסט דאך אז מען בארויבט מיך, פארוואס טוסטו אים גארנישט?". און פארוואס ווערט דער וואס איז מוסר דין באשטראפט פריער? ווייל ער ערוועקט דערמיט א קטרוג אויף זיך אליין, ווייל וואס זאגט ער דען? רבונו של עולם, שטיי צו מיין זייט, משפט אים, שטראף אים - דאס הייסט אז איך בין א צדיק. און אין הימל קוקט מען נאך: פארוואס האלטסטו זיך פאר אזא גרויסן צדיק? און אדרבה, עס איז א גרויסע סכנה פאר דעם וואס איז מוסר דין אויף זיין חבר, און ווי דער לשון חז"ל: אוי לו לצועק יותר מן הנצעק - ער דארף מער זארגן.
און דער ענטפער איז: די גמרא זאגט אז דאס אלעס איז נאר ווען עס איז פאראן "דינא בארעא", אבער ווען עס איז נישטא קיין דינא בארעא איז מותר צו מוסר זיין זיין דין לשמים. אויב עס איז דא א דין אויף דער ערד - דארפסטו אים תובע זיין פארן שופט, פארן חכם, פארן בית דין, פארן מלך. אבער אויב עס איז נישטא קיין דין אויף דער ערד - דא איז מותר צו מוסר זיין זיין דין לשמים. און אזוי געפינען מיר ביי דוד המלך וואס האט מוסר געווען זיין דין לשמים בנוגע שאול, ווייל צו וועלכן בית דין קען ער דען גיין און תובע זיין שאול המלך ער זאל מקבל זיין זיין משפט? און דערפאר דארט איז אים געווען מותר, און ער האט געזאגט "יבושו רודפי", "התיקם כצאן לטבחה", און נאך אסאך מקורות פון וואו מיר זעען אז ווען עס איז נישטא קיין שופט אויף דער ערד מעג מען מוסר זיין זיין דין לשמים.
און באמת איז מעיקרא שווער צו פארשטיין די קשיא: ווער רעדט דען דא פון מסירת דין לשמים? די אלע פסוקים וואס מען האט געברענגט זענען פסוקים וואו דער מענטש שרייט צום השם און בעט ער זאל אים ראטעווען, אן מוסר זיין זיין דין לשמים. "מוסר דינו לשמים" מיינט: רבונו של עולם, איך האב א סכסוך מיט יענעם, מיש זיך אריין אינמיטן און נעם זיך אן פאר מיר פון אים, דו זאלסט אים משפט'ן. אבער דא בעט מען נישט פונעם אייבערשטן אז ער זאל יענעם משפט'ן; מען זאגט בלויז: רבונו של עולם, איך בין אין א צרה, ראטעווע מיך - און דאס איז בכלל נישט קיין מסירת דין לשמים. און אפשר טאקע קען מען זיך דרוקן אין די צוויי פסוקים "וקרא עליך אל השם והיה בך חטא", וואס פון זיי הערט זיך ווי א תביעה כלפי שמיא אז ער זאל מאכן א דין; אבער אין אונזער פסוק, ווער צווינגט אונז אזוי צו טייטשן? ביי אונז קען מען זאגן אז די כוונה איז אז ער זאל שרייען צום הקדוש ברוך הוא און מתפלל זיין ער זאל אים ראטעווען, און אויב דו האסט נישט מתפלל געווען - איז די טענה אויף דיר, און פארוואס באקלאגסטו זיך אויפן אייבערשטן כאילו ער האט געטאן א זאך וואס איז נישט קיין יושר.
וְיִתְרוֹן אֶרֶץ בַּכֹּל הוּא, מֶלֶךְ לְשָׂדֶה נֶעֱבָד׃ (ח) - און דער יתרון פון דער ערד איז אין אלעס פאראן, אפילו א מלך איז פארשקלאפט צום פעלד.
דער מדרש זאגט בשם רבי יהודה: אפילו זאכן וואס זעען דיר אויס איבעריג אויף דער וועלט - און דאס איז דער טייטש פון "יתרון ארץ", כביכול א זאך וואס איז איבעריג דא אויף דער ערד - זענען זיי גאר בכלל דער הוויה פונעם עולם, זיי זענען אויך א חלק פון קיום העולם. "בכל הוא" - מיט אלעם טוט דער אויבערשטער מְהַוֶּה זיין זיין וועלט, "הוא" איז מלשון הוה. ווי צום ביישפיל די הארעלעך ארום דעם טייטלבוים: ווער עס זעט דאס ארום דעם בוים, מיינט ער אז דאס איז אינגאנצן איבעריג, דער טייטלבוים וואלט דאך געקענט וואקסן אן דעם - זאגט אבער דער מדרש אז דערפון פלעגט מען מאכן א גדר. דו זעסט אז פון יעדן טייל קען מען עפעס מאכן. און אזוי אויך אין די פאבריקן: ווען מען מאכט געטראנקען פון מאראנצן, ווארפט מען נישט אוועק די שאלעכץ, פון יעדער זאך מאכט מען עפעס אזוי לאנג ווי די פראדוקציע לוינט זיך, און וואס ס'בלייבט איבער פארקויפט מען פאר מאכל בהמה. אזוי אויך יעדע זאך וואס דער אויבערשטער האט באשאפן אויף זיין וועלט דינט פאר א צוועק. נאר ס'זענען פאראן זאכן וואס מיר ווייסן נישט און פארשטייען נישט, ס'זענען פאראן זאכן וואס טוישן כוחות אין דער אטמאספערע און מיר האבן עס נאכנישט משיג געווען - אבער דאס מיינט נישט אז זיי זענען נישט נויטיג. דעריבער זאלסטו זיך נישט איילן צו וואונדערן פאר וואס דארף מען דאס און פאר וואס דארף מען יענץ: אלעס איז אויסגערעכנט פונעם אויבערשטן, און אלעס וואס זעט דיר אויס איבעריג - אלעס איז הוה, אלעס איז נויטיג צום קיום פונעם עולם.
די רבנן זאגן: אפילו זאכן וואס דו זעסט אויף דער וועלט ווי איבעריג, ווי צום ביישפיל פליגן, פלויען און יתושים, וואס לכאורה וואס דארף מען זיי און ס'וואלט דאך געווען פיל בעסער אן זיי - אויך זיי זענען בכלל בריאת העולם, שנאמר "ויכולו השמים והארץ וכל צבאם", אויך די זענען בכלל זייער צבא. מיר ווייסן נישט דעם גאנצן חשבון, אבער אמאל נעמט דער הקדוש ברוך הוא נקמה פונעם מענטש דורך א פליג אדער דורך א יתוש. און אזוי ווי דו פארשטייסט אז א תפיסה איז א נויטיגע זאך וואו עס זענען דא עבריינים, אזוי זאלסטו פארשטיין אז אמאל זענען פליגן און יתושים און זייערע גלייכן נויטיג דארט וואו דער אויבערשטער דארף זיך רעכענען מיטן מענטש. און דאס איז בלויז איין ביישפיל; עס קענען נאך זיין פילע טעמים וואס מיר ווייסן באמת נישט.
דער מדרש זאגט נאך א זאך און נעמט עס צו אן אנדער ריכטונג: אפילו זאכן וואס זענען ווי א "יתרון" איבער מתן תורה. לכאורה האבן מיר דאך באקומען די תורה פונעם אויבערשטן, און אט זעען מיר אז די תורה האט זיך שטארק פארברייטערט, און עס זענען פאראן אין איר זאכן וואס זענען צוגעקומען איבער מתן תורה - ווי צום ביישפיל תוספתא פון בית רבי און תוספתא פון רבי נתן, הלכות גרים ועבדים, הלכות ציצית, תפילין און מזוזות, ברייתות און אלע סארטן זאכן וואס מען קען זאגן אויף זיי "יתרון ארץ". זאגט דיר דער מדרש: אויך דאס אלעס איז געגעבן געווארן למשה מסיני, ולא רק זה, נאר אפילו אלעס וואס א תלמיד ותיק איז עתיד צו מחדש זיין - אלעס איז איבערגעגעבן געווארן פאר משה רבנו. קומט אויס אז דאס וואס זעט דיר אויס ווי א שטיקל יתרון, אלע די זאכן זענען דאך למשה מסיני.
נאך א ביאור אין "ויתרון ארץ בכל הוא": דער הקדוש ברוך הוא האט געזאגט פאר די נביאים, וואס מיינט איר, אז אויב איר גייט נישט אויף מיין שליחות האב איך נישט מיט וועמען צו שיקן? דער אויבערשטער שיקט דעם נביא ער זאל מוסר'ן, און דער הקדוש ברוך הוא זאגט אים: אויב דו וועסט נישט גיין, צי האב איך דען נישט ווער עס זאל איבערגעבן די תוכחה? "בכל" טו איך מיין שליחות - אפילו דורך א נחש, דורך אן עקרב, דורך א יתוש, און אפילו דורך א צפרדע. און רש"י לייגט צו: אזוי ווי ער האט געטאן מיט טיטוס - ער האט אים אריינגעשיקט א יתוש אין קאפ און געענדיגט די מעשה. מיט פשוט'ע ווערטער, דער הקדוש ברוך הוא האט פילע שליחים אויף זיין וועלט, אפילו אויב דער נביא גייט נישט און טוט נישט. ס'איז באקאנט א מעשה פון א מענטש וואס האט איין טאג געהערט קלאפן אין דער טיר, האט ער געעפנט - און נישט קיין מענטש איז דארט געווען נאר א נחש, און דער נחש האט אים געביסן און איז אוועקגעגאנגען. און וויאזוי איז מען דאס געוואויר געווארן? שפעטער האט מען געזען אין די קאמערעס ווי דער נחש קריכט ארויף, קלאפט מיט זיין קאפ אין דער טיר, און בייסט אים. בכל פירט דער הקדוש ברוך הוא אויס זיין שליחות.
דער מדרש זאגט: אפילו א מלך וואס הערשט מסוף העולם ועד סופו - לשדה נעבד, ער איז משועבד צום פעלד. אויך א מלך פרעגט: האט דאס פעלד געברענגט פירות אדער נישט? און מיינט נישט אז די זאכן האבן זיך געביטן, דאס איז אויך היינט אזוי. אויב מיר וועלן פרובירן צו טראכטן וואס וואלט געשען אויב חלילה די תבואות פון דער וועלט וואלטן פארדארבן געווארן - צי וואלט דען געווען א קיום פאר דער וועלט? און אזוי אויך מיט אלע פירות און אלעס וואס איז פאראן אויף דער וועלט; אויב די זאכן וואלטן בטל געווארן, וויאזוי וואלט געווען א קיום פאר דער וועלט? און דאס איז נאך אין אונזערע צייטן, מיט דער גאנצער אינדוסטריע און טעכנאלאגיע. אבער אמאל - אויב א מענטש האט אינדערפרי געריסן פאמידארן פונעם פעלד, האט ער; אויב ער האט געשניטן ווייץ, האט ער; און אויב נישט, האט ער נישט. היינט זאגט מען, איך וועל ברענגען פון אפריקע, איך וועל ברענגען פון אייראפע, ס'איז דא פליגערס. אבער אמאל איז אפילו א מלך געווען משועבד צום פעלד: אויב ס'איז דא פירות - האט ער וואס צו עסן, און אויב נישט - וואס וועט ער טאן ווען ער קען נישט שפייזן זיין פאלק? אזוי ווי מיר האבן געזען ביי פרעה, אז די זיבן יאר הונגער וואלטן אינגאנצן אומגעווארפן די מלוכה, ווען נישט יוסף וואס האט אנגעזאמלט אין לויף פון די זיבן יאר. אלזא, אפילו א מלך ווערט אן עבד צום פעלד.
דער מדרש דרש'נט נאך: ווער איז א "מלך"? א מלך אין מקרא און אין משנה - איינער וואס איז בקי אין די פסוקים, פרעג אים סיי וואס און ער ענדיגט דיר דעם פסוק און הייבט אן דעם פסוק, און אויך אין משניות איז ער בקי, ער איז א מלך און א הערשער. ואף על פי כן איז ער "לשדה נעבד" - ער איז נאך אלץ משועבד צום בעל הגמרא, וואס שטעלט אויס פאר אים די הוראות פון איסור והיתר, טומאה וטהרה און דינים. ווייל ווער עס קען משנה איז נאכנישט גענוג, ווייל די הלכה נעמט מען דאך ארויס פון דער גמרא, און די גמרא פרעגט אפ פון א ברייתא, מאכט א סתירה און שטעלט אוועק א חילוק, און דאס אלעס שטייט דאך נישט אין דער משנה. קומט אויס אז אויך דער בעל המשנה איז אונטערווארפן אונטערן בעל הגמרא. און דער "שדה" איז דער וואס האדעוועט אויס דאס וואס שטייט אין דער משנה, ברענגט ארויס דערפון פירות: א הלכה'דיגע מסקנא פון דא, א קשיא פון דארט, און דערפון א צווייטע מסקנא - און צו אים ביסטו משועבד.
און רש"י ערקלערט: "מלך לשדה נעבד" - דער הקדוש ברוך הוא ווערט ווי א פועל פאר ציון, צו פאדערן איר עלבון פון אירע מחריבים. "מלך" איז דער הקדוש ברוך הוא, און "שדה" איז ציון, שנאמר "ציון שדה תחרש". כביכול איז ער משועבד צו איר צו פאדערן איר עלבון און זיך נוקם זיין (להיפרע) פון די וואס האבן חרוב געמאכט ציון. ומאידך גיסא אויך פארקערט - דער הקדוש ברוך הוא איז משועבד צו דעם וואס וועט אויפבויען דאס פעלד, דהיינו אויפשטעלן דעם בית המקדש, אים צו באצאלן זיין שכר.
דער אלשיך ערקלערט אז אונזער פסוק איז א המשך צום פריערדיגן פסוק. דער הקדוש ברוך הוא האט רחמנות אויף די וואס מען בארויבט דעם דל און ער פירט דעם משפט, און אויף דעם גייט "ויתרון ארץ בכל הוא". און די כוונה איז על פי חז"ל אויפן פסוק "אדם ובהמה תושיע השם". וואס איז דער שייכות צווישן אדם און בהמה? זאגן חז"ל: א משל צו אלכסנדרוס מוקדון, וואס איז געגאנגען קיין אפריקע און איז אריינגעקומען אינעם פאלאץ פונעם מלך פון הודו (און אינעם ירושלמי שטייט אז ער איז געקומען צום מלך קציא), און ער האט געוואלט זען ווי דער מלך משפט'עט די בירגער פון לאנד. און אט קומען צוויי מענטשן זיך קריגן און שרייען פארן מלך. איבער וואס איז דער וויכוח? דער זאגט: איך האב פארקויפט א פעלד פאר דעם מאן און ער האט דערין געפונען א מטמון, און ער וויל עס נישט נעמען. און דער צווייטער זאגט: איך האב געקויפט א פעלד פון דעם מאן און געפונען דערין א מטמון; א פעלד האב איך געקויפט, א מטמון האב איך נישט געקויפט, און ער וויל מיר מיט געוואלד אריינשטופען דעם מטמון. האט דער מלך אויסגעהערט און געזאגט: האסטו א בן? יא. און דו, האסטו א בת? יא. איז נישטא קיין פראבלעם - זאלן זיי חתונה האבן, א דירה אין ירושלים האבן זיי שוין, אט איז דא א מטמון, מאכט א שידוך צווישן אייך און די פארפאלק וועט האבן פון וואס צו לעבן.
אלכסנדרוס מוקדון שטייט און הערט זיך צו צום משפט, און ברעכט אויס אין אַ געלעכטער. זאָגט אים דער מלך: פאַרוואָס? האָב איך נישט גוט געמשפּט? וויאַזוי וואָלט מען געמשפּט ביי אייך? זאָגט ער אים: ווען דאָס וואָלט געקומען פאַר מיר, וואָלט איך דעם קונה און דעם מוכר ביידע געהרגעט, און דעם אוצר וואָלט איך גענומען פאַר דעם מלך'ס אוצר. פרעגט אים דער מלך: וואַקסט דען גראָז אין אייער לאַנד, זענען דאָ געוויקסן און פירות? (און אויף אַן אַנדער אָרט: שיינט דען די זון אין אייער לאַנד?) זאָגט ער אים: יאָ. זאָגט ער אים: ס'איז נישט בזכות אייך, נאָר בזכות דער בהמה. בזכות די בהמות וואָס אין אייער לאַנד שיינט די זון און עס זענען דאָ געוויקסן און פירות, ווייל איר האָט דאָך נישט קיין זכות קיום, און דער זכות קיום געהערט צו דער בהמה, ווייל די בהמה טוט לכל הפחות דעם רצון קונה: דער אויבערשטער האָט זי באַשאַפן צו לעבן דאָ - לעבט זי; צו געבן מילך - גיט זי מילך; צו אַקערן - אַקערט זי. און דאָס איז "אדם ובהמה תושיע השם" - אדם בזכות בהמה תושיע השם. און אַזוי אויך אין תהילים ק"ד: "מצמיח חציר לבהמה ועשב לעבודת האדם להוציא לחם מן הארץ" - דאָס אַלץ איז במקור צוליב דער בהמה, און בדרך אגב גיט דער הקדוש ברוך הוא אויך פאַרן מענטש.
און לויט דעם ווערן די פסוקים מבואר. מיר האָבן געזען "אם עושק רש תראה במדינה" - דו זעסט אַ קלקול הדין, און דו וואונדערסט זיך: ווי קען זיין אַז דער אויבערשטער האַלט נאָך אויס די וועלט, אַז די וועלט ווערט נישט חרוב, און די ערד גיט אירע פירות און תבואה? אויף דעם זאָגט ער דיר: "ויתרון ארץ בכל הוא, מלך לשדה נעבד". וויסן זאָלסטו אַז די סיבה פאַרוואָס הקדוש ברוך הוא האַלט אויס די וועלט איז "יתרון ארץ בכל הוא" - ווייל הקדוש ברוך הוא האַלט דאָך אויס אין זיין וועלט אויך אַלע בעלי חיים, אַפילו מוסקיטן (יתושים) און אַפילו פליגן; און אויך די בהמות לגבי דעם מענטש ווערן פאַררעכנט ווי איבעריק, ווייל דער מענטש איז דאָך דער נזר הבריאה, און זיי זענען אויך בכלל "יתרון ארץ". און אויב דו זעסט אַ מלך וואָס הערשט אין אַ מדינה, און דאָס פאָלק דינט אים נאָך אַלץ הגם ער איז אַ מלך רשע ווי אלכסנדרוס מוקדון, וואָס פירט דורך אומיושר'דיגע משפטים - זאָלסטו וויסן אַז ס'איז נישט צוליב אים. די וועלט עקזיסטירט נאָך און די מלוכה עקזיסטירט נאָך, און לויט זייער רשעות וואָלטן זיי נישט געווען ראוי צו עקזיסטירן, נאָר "יתרון ארץ בכל הוא": די זעלבע זאַכן וואָס דו זעסט זיי ווי איבעריק אויף דער ערד - זאָגט דער הקדוש ברוך הוא, פאַר זייערט וועגן האַלט איך אויס די וועלט, פאַר זייערט וועגן גיב איך לעבן און לאָז שפּראָצן גראָזן און גיב פירות און באַגאָסן גשמים און די זון שיינט. און אַלץ איז "אדם ובהמה תושיע השם" - דעם מענטש ראַטעוועסטו צוליב דער בהמה. אַזוי ערקלערט דער אלשיך הקדוש.
אֹהֵב כֶּסֶף לֹא־יִשְׂבַּע כֶּסֶף, וּמִי־אֹהֵב בֶּהָמוֹן לֹא תְבוּאָה, גַּם־זֶה הָבֶל׃ (ט) - דער וואָס האָט ליב געלט וועט זיך נישט אָנזעטיגן מיט געלט, און ווער ס'האָט ליב אַ גרויסן המון וועט נישט האָבן קיין תבואה, אויך דאָס איז הבל.
זאָגט דער מדרש: "אוהב כסף לא ישבע כסף" - אוהב תורה לא ישבע תורה. פונקט ווי דער וואָס האָט ליב געלט ווערט נישט זאַט פון געלט, אַזוי אויך דער וואָס האָט ליב די תורה און איז צוגעבונדן צו איר, וויפיל מ'וועט אים געבן און וויפיל מ'וועט אים צוגעבן וועט ער זיך נישט אָנזעטיגן; תמיד וויל ער נאָך אַ חלק אין דער תורה, צו וויסן נאָך אַן ענין, זיך צו פאַרטיפן אין נאָך אַ סוגיא. "ומי אוהב בהמון לא תבואה" - יעדער וואָס טומלט און ראַשעט איבער דברי תורה און קיין תלמוד האָט ער נישט. "המון" הייסט אַזוי, זאָגט דער מלבי"ם, ווייל ווען ס'איז דאָ אַ גרויסער ציבור איז דאָ אַ געטומל, אַ רעש און אַ גערויש. און אַזוי איז דאָ איינער וואָס דו זעסט אים טומלען אַ סך און מאַכן אַ גרויסן רעש, אָבער ווען מען קוקט זיך צו גוט - דאָ אַ ביסל תהילים, דאָ אַ ביסל עין יעקב, אָבער תלמוד האָט ער נישט. וואָס פאַראַ הנאה האָט ער? "לא תבואה". די תבואה, דער עיקר, איז דער תלמוד, אַז דער מענטש זאָל קענען די הלכה. אָבער אויב אַ מענטש לערנט אַ סך זאַכן, און מען וועט אים פרעגן וואָס איז דער דין דערין און וואָס איז די הלכה אין דעם, און ער ווייסט נישט - ווייל קיין תלמוד האָט ער נישט - וואָס פאַראַ הנאה האָט ער דערפון?
דער אמרי שפר גייט ווייטער אין דעם זעלבן גאַנג וואָס מיר האָבן געזען, אַז שלמה ראָט אונדז אַז אויב שוין יאָ אויסקלייבן אַ מלאכה - זאָל מען זיין אַן עובד אדמה. און קום און זע דער וואָס באַשעפטיקט זיך מיט אַנדערע זאַכן, הבל המה: ווער ס'האָט ליב געלט וועט זיך נישט זעטיגן מיט געלט. און מיט וואָס וועסטו זיך זעטיגן פון אים, וועסטו עס דען עסן? מען וועט דיר געבן געלט - וועסטו עס עסן? ווי יענער מענטש וואָס האָט געבעטן אַז אַלץ וואָס ער רירט אָן זאָל ווערן גאָלד, און יענער מענטש איז אויסגעגאַנגען פון הונגער, ווייל אַלץ וואָס ער האָט אָנגערירט איז פאַרוואַנדלט געוואָרן אין גאָלד: ער איז געקומען נעמען אַ כיכר לחם - איז עס געוואָרן גאָלד; מ'האָט אים געזאָגט לייג עס אין מויל - ער האָט נאָר אָנגערירט זיין מויל איז עס געוואָרן גאָלד. איז דאָך "אוהב כסף לא ישבע כסף", פון געלט ווערט מען נישט זאַט; מען וועט דיר געבן צו עסן געלט - וועט עס דיך נישט מחי' זיין און דו וועסט דערפון נישט האָבן קיין קיום. און ווער ס'פּלאָגט זיך צו מערן זיין כבוד, און ער איז "אוהב בהמון" - אַ סך הייזער און אַ סך קנעכט, כדי ער זאָל האָבן כבוד - "לא תבואה", דערפון וועסטו נישט באַקומען קיין תבואה; דאָס זענען הוצאות, אָבער עס וועט דיר נישט געבן וואָס צו עסן. אויב אַזוי איז דאָס אויך הבל, און נאָך ערגער פונעם ערשטן חלק, ווי ער וועט מסביר זיין אינעם קומענדיגן פסוק.
אין דעם שטיקל גייט שלמה המלך אַריבער פון די אַזהרות איבער רעדן צום ענין פון השגחה. "אם עושק רש וגזל משפט וצדק תראה במדינה" - וואונדער זיך נישט אויפן חפץ: נישט אויפן רצון פונעם אויבערשטן צו ברענגען אויף זיי קיין שלעכטס, און נישט אויף זיין רצון צו פאַרלענגערן זייער שטראָף מיט ארך אפים, ווייל "גבוה מעל גבוה שומר" - עס איז פאַראַן איינער וואָס זעט, וואַרט און היט, און ווען די צייט וועט קומען וועט ער באַצאָלן ווי ס'פּאַסט, און דו וועסט נאָך זען אויף אים די מדת הדין, און דעם דין פון גיהינום. און אויפן פראַקטישן אופן: עס איז פאַראַן אַן ערכאה העכער אַן ערכאה, און איבער אַלע שטייט דער מלך, און איבער דעם מלך - דער הקדוש ברוך הוא, און אויב דו האָסט נישט געשריגן צום אויבערשטן האָסטו קיינעם נישט צו באַשולדיגן נאָר זיך אַליין, ווייל די תורה האָט פיר מאָל אונטערגעשטראָכן דעם כח פון אַ צעקה. "ויתרון ארץ בכל הוא" - עס איז נישטאָ קיין איבעריקע זאַך אויף דער וועלט: דער סיב פונעם טייטלבוים, די פליג און דער יתוש, און אַלע שליחים פונעם אויבערשטן, און אַפילו אַלץ וואָס זעט אויס איבעריק איבער מתן תורה - איז אַלץ הלכה למשה מסיני. "מלך לשדה נעבד" - אַפילו אַ מלך איז משועבד צום פעלד, און דער בעל משנה צום בעל גמרא, און הקדוש ברוך הוא איז כביכול משועבד צו מאָנען דעם באַליידיגונג פון ציון און צו באַצאָלן שכר פאַר אירע בויערס. און לויטן אלשיך, איז דאָס אויך דער ענטפער פאַרוואָס די וועלט שטייט ווען ס'איז נישטאָ קיין משפט: "אדם ובהמה תושיע השם", אדם בזכות בהמה. און צום סוף "אוהב כסף לא ישבע כסף" - פון געלט און פון כבוד ווערט מען קיינמאָל נישט זאַט, און די אמת'ע זעטיקונג איז ביי דעם אוהב תורה, וואָס וויפיל ער וועט צולייגן וועט ער זיך קיינמאָל נישט אָנזעטיגן.