אונדזער קאפיטל הייבט זיך אן מיט דער גרויסער ווארענונג וועגן רעדן פאר'ן קדוש ברוך הוא: "על כן יהיו דבריך מעטים". פון דא ציט שלמה המלך ווייטער צום חילוק צווישן די רייד פון א חכם און די רייד פון א כסיל, און פון דארט צו די דינים פון נדרים און דער פליכט צו באצאלן וואס מ'האט גענדר'ט. אין דעם חלק וועלן מיר קודם משלים זיין די ווערטער פונעם אבן עזרא אין זיין קריטיק אויף די פייטנים - א קריטיק וואס נעמט זיך אינגאנצן פון דעם זעלבן יסוד פון "יהיו דבריך מעטים" - און מיר וועלן ממשיך זיין צו די ווייטערדיגע פסוקים.
מ'האט געטענה'ט קעגן דעם אבן עזרא: ווער ביסטו אפצופרעגן די פריערדיגע פייטנים, עס איז דאך פאראן א כלל "אין משיבים את הארי המת". ענטפערט דער אבן עזרא: א חשבון איז א קלארע און פשוט'ע זאך, און חז"ל האבן נישט מורא געהאט צו זאגן אז דניאל האט געהאט א טעות אין זיין חשבון. און לויט דער זעלבער טענה וואלט מען דאך דארט אויך געקענט זאגן: ווען דניאל וואלט געלעבט, וואלט ער אויפגעוויזן אז דער חשבון וואס איר מאכט איז א טעות, און וואס ער האט געזאגט איז ריכטיג. נאר זיכער האבן חז"ל געזאגט - א חשבון קענען מיר אליין מאכן, און לויט אונדזער חשבון קומט אויס אז ער האט געמאכט א טעות. אזוי אויך דא: לשון הקודש קענען מיר און פארשטייען מיר, דעריבער קענען מיר זאגן אז דער קליר האט גענוצט אין זיין חיבור לשונות וואס שטימען נישט. און ענטפער מיר נישט "אין משיבים את הארי המת", ווייל אויב אזוי וואלסטו דאס אויך געדארפט טענה'ן צו חז"ל לגבי דניאל.
נאך א תירוץ וואס מ'האט אים געענטפערט: וואס מאכט עס אויס אויב מ'האט געזאגט אזוי צי אזוי, עס שטייט דאך "רחמנא ליבא בעי" - דער קדוש ברוך הוא וויל דאס הארץ, און דער דקדוק פון לשון איז נישט מעכב. ענטפערט זיי דער אבן עזרא: אויב אזוי, צו וואס פעלט אויס בכלל צו רעדן און מתפלל זיין? ער ווייסט דאך די תעלומות לב, זאל מען אינגאנצן מוותר זיין אויף תפילה! נאר קוק וואס די פריערדיגע האבן מתקן געווען צו זאגן ביים תענית יום הכיפורים: "היה עם פיפיות שלוחי עמך בית ישראל... ואל ייכשלו בלשונם". מיר באגנוגענען זיך נישט מיט דעם וואס דער אויבערשטער ווייסט וואס ס'איז אינעם הארץ, נאר מיר בעטן אז ער זאל זיין מיט אונדזערע מיילער אז מיר זאלן רעדן ריכטיג. איז משמע דערפון אז מ'קען נכשל ווערן מיט'ן לשון און דאס איז א שלעכטע זאך, און ס'איז נישט גענוג בלויז דאס הארץ.
די פערטע און לעצטע זאך וואס דער אבן עזרא באמערקט איז, אז זיינע אלע פיוטים זענען פול מיט מדרשים און אגדות, און חז"ל האבן דאך געזאגט "אין מקרא יוצא מידי פשוטו", און ער לייגט אריין אינעם פיוט א מדרש וואס איז נישט דער פשוטו של מקרא. דעריבער פאסט נישט מתפלל צו זיין נאר אויפ'ן אופן פון פשט: נישט אויפ'ן דרך הסוד, נישט אויפ'ן דרך המשל, נישט אין אן ענין וואס די הלכה איז נישט אזוי, און נישט אין א זאך וואס מ'קען אפטייטשן אויף פארשידענע אופנים. מיר ווייסן דאך פונעם מדרש שיר השירים אז יעדער "שלמה" וואס שטייט דארט איז א שם קודש, און דער טייטש איז דער מלך שהשלום שלו. צי קען איינער מיינען אז א מענטש זאל מתפלל זיין "הושיעני המלך שלמה" - און אינזינען האבן ווי דער מדרש, אז "המלך שלמה" מיינט דעם קדוש ברוך הוא? צי האבן מיר געפונען אז מ'זאל מתפלל זיין לויט'ן מדרש? מען דארף מתפלל זיין כפשוטו, נישט ווי דער מדרש.
לעומת זה זאגט דער אבן עזרא: דער גאון רב סעדיה האט זיך געהיט פון אלע די פיר זאכן אין זיינע צוויי בקשות, וואס קיין שום מחבר האט נישט פארפאסט ענליכס צו זיי - און זיי זענען אויסגעשטעלט לויט'ן לשון המקרא און דעם דקדוק פון לשון, אן קיין חידות און משלים, און אן קיין דרש. זע ווי וואונדערבאר זענען זיינע חיבורים, און אזוי איז בכלל די שיטה פון די ספרדים. עס זענען דא, למשל, די אזהרות פאר חג השבועות, פונעם אבן גבירול און פון רב סעדיה גאון. אט איז א דוגמא פון זיין פיוט פאר עשרת הדיברות: "את השם אלוהיך תירא ואותו תעבוד בתפילה, ערב ובוקר יחדהו באות וטוטפות לתהילה" - "אות וטוטפות" מיינט תפילין; "בכנפיך ציצית נצח ובפתחיך מזוזה סלה" - "נצח" און "סלה" זענען ביידע א לשון פון אייביג, און דער גראם גייט ווייטער: תפילה, תהילה, סלה; "כבד הוריך ירא מהם כי אל נתן למו גדולה". א קלארע שפראך, אן קיין פארדרייטע הטיות, אן קיין ענדערונגען אינעם לשון, און אן קיין מדרשים.
און ער האט אויך א פיוט פאר תרי"ג מצוות: "בחירי, הנה אלה מצוותיי, שש מאות ושלוש עשרה מספרם, חזק ואמץ ועשה כי בעזרך אל רם. אנא השם זכור למקבלים, ואם דל ממעש דורם - כאשר זיכיתנו להזכירם, זכנו לעשותם ולשומרם". א ריינע און קלארע שפראך, וואס פאדערט נישט קיין איבערזעצונגען און קיין ביאורים. און דאס, זאגט דער אבן עזרא, איז די פאסיגסטע שפראך פאר פיוטים.
דער אבן עזרא ברענגט נאָך אַ חכם וואָס איז געווען אין פראַנקרייך - און זיין נאָמען איז נישט באַקאַנט, כאָטש זיין פיוט איז באַקאַנט ביז היינט - וואָס ער האָט מחבר געווען אַ בקשה וואָס הויבט זיך אָן "אמריי האזינה השם", און עס זענען דאָ אין זיינע ווערטער זאַכן וואָס זענען נישט ריכטיק. למשל, ער זאָגט "הרחבת עולמות אין להם גבול", און מע קען דאָך אַזוי נישט זאָגן, ווייל יעדער זאַך וואָס האָט נישט קיין גבול איז נישט קיין נברא; יעדער נברא האָט אַ גבול, און מע טאָר נישט זאָגן אַז דער אויבערשטער האָט באַשאַפֿן עולמות וואָס האָבן נישט קיין גבול. און ער האָט נאָך געזאָגט "כי שמך בך ובך שמך". זאָגט דער אבן עזרא: ווען ער וואָלט געוואוסט וואָס ס'איז דער טייטש פון דאָס וואָרט "שם", וואָלט אַזאַ זאַך אים אויפֿן געדאַנק נישט אַרויפֿגעקומען. און אויסער דעם, "שמך בך" און "בך שמך" איז דאָך היינו הך. צי איז דען פֿאַראַן אַ חילוק צווישן "שלום עליך" און "עליך שלום"? צווישן "אתה ראובן" און "ראובן אתה"? צווישן "תפסום חיים" און "חיים תפסום"? "יברכך השם וישמרך", "השם ישמרך מכל רע" - ס'איז נישטאָ קיין שום חילוק, און מע חזר'ט איבער די זעלבע זאַך. און דאָס איז נישט דער וועג פֿון תפילה נאָר אַ וועג פֿון שחוק.
און אַן אַנדער חכם האָט פֿאַרבונדן צוויי ווערטער און זיי געמאַכט פֿאַר איין וואָרט אין זיין מויל, ווי "אברמל" - דאָס הייסט "אבאר מילה" אָדער "אברר מילה". אַ באַנייטע וואָרט אין לשון הקודש, און שוין דעמאָלט איז אַזאַ זאַך געווען. זאָגט דער אבן עזרא: און אָט האָט ער געטאָן דאָס פֿאַרקערטע פֿון וואָס ער האָט געזאָגט, ווייל ער האָט נישט מבאר געווען דאָס וואָרט און נישט גערעדט קלאָר, נאָר ער האָט מיט זיין לשון צומישט לשון הקודש. דו האָסט געזאָגט "אבאר מילה" - און דו האָסט געטאָן פּונקט דאָס פֿאַרקערטע, דו האָסט פֿאַרפּלאָנטערט דאָס וואָרט; ווער פֿאַרשטייט דען וואָס דו האָסט געזאָגט?
און דער אבן עזרא ענדיקט צו: "ולא אוכל לבאר אחד מני אלף מטעות הפייטנים, והטוב בעיניי שלא יתפלל אדם בהם, כי אם התפילה הקבועה, ויהיו דברינו מעטים ולא נענש בדין" (איך קען נישט אויסקלערן איינס פֿון אַ טויזנט פֿון די גרייזן פֿון די פייטנים, און דאָס בעסטע אין מיינע אויגן איז אַז אַ מענטש זאָל נישט דאַוונען מיט זיי, נאָר בלויז מיט דער פֿעסטגעשטעלטער תפילה, און אונדזערע ווערטער זאָלן זיין ווייניק, כּדי מיר זאָלן נישט געשטראָפֿט ווערן אינעם דין). און דאָס איז וואָס שלמה המלך זאָגט אונדז דאָ: יהיו דבריך מעטים. פֿאַרמער נישט מיט קיין ווערטער, ווייל אַ סך רייד וואָס האָבן נישט קיין פֿאַרשטאַנד אָדער באַדייט ווערן נאָך פֿאַררעכנט פֿאַר אַ זינד; נאָר שפּאָר מיט דיינע ווערטער, און דורך דעם וועלן דיינע ווייניקע ווערטער אָנגענומען ווערן לרצון.
כִּי בָּא הַחֲלוֹם בְּרֹב עִנְיָן וְקוֹל כְּסִיל בְּרֹב דְּבָרִים. - וואָרעם דער חלום קומט פֿון פֿיל זאַכן [וואָס מע טראַכט ביי טאָג], און די שטימע פֿונעם כסיל קומט פֿון אַ סך ווערטער.
"בא החלום ברוב עניין" - פֿון די פֿילע ענינים וואָס דער מענטש איז פֿאַרטאָן אין זיי במשך דעם טאָג, פֿון זיי קומט דער חלום, אַזוי ווי דניאל האָט געזאָגט: "הרהורי לבך על משכבך סליקו". און אַזוי אויך האָבן חז"ל געזאָגט: וואָס אַ מענטש טראַכט ביי טאָג, דאָס חלומ'ט ער ביי נאַכט. און פּונקט ווי דער חלום קומט פֿון אַ סך ענינים אין געדאַנק, אַזוי ווערט דער כסיל דערקענט אין זיינע פֿילע ווערטער. ווי עס שטייט געשריבן: "גם אויל מחריש חכם ייחשב" - און פֿון זיינע פֿילע רייד ווערט באַקאַנט אַז ער איז אַ כסיל.
און דאָס איז אַ באַקאַנטע מציאות: אַ מענטש קומט אַריין אין אַן אָרט און גלייך הויבט ער אָן רעדן - ווייסט מען באַלד אַז דער מענטש איז פּוסט. "איסתרא בלגינא קיש קיש קריא" - איין מטבע אין אַ קריגל מאַכט אַ סך גערויש. ווי נאָר ער קומט אָן הויבט ער אָן צו רעדן, וואַרפֿט אַריין אַ באַמערקונג צו דעם און זאָגט עפּעס צו יענעם, הייבט אויף דאָס קול אַהער און אַהין - אַ סך גערויש. און קעגן אים, גיט אַ קוק ווי דער חשוב'ער מענטש, דער בר דעת, איז אַ שטילער מענטש. און געוויינטלעך דער וואָס היט אויף שטילקייט, באַווייזט דאָס אויף זיין חכמה און אויף דעם אַז ער האָט אַן אייגענעם אינעווייניקסטן עולם: ער דאַרף נישט פּלאַפּלען די גאַנצע צייט, ער דאַרף זיך נישט רעפּרעזענטירן און פֿאַרטיידיקן יעדע רגע, ער זעט נישט קיין נויט אַריינצושטעכן אַ באַמערקונג און זיך אויסדריקן אויף יעדער זאַך, און ער קען אויך שווייגן.
און אַדרבה, ווען אַ מענטש שווייגט איז ער זוכה צו מקבל זיין. עס שטייט ביי משה רבינו, אַז ווען אהרן האָט אים פֿאַרראָכטן און אים געזאָגט "הן היום הקריבו את חטאתם... ותקראנה אותי כאלה, הייטב בעיני השם" - "וישמע משה וייטב בעיניו". זאָגן די בעלי חסידות: ביז יענע שעה האָט משה גערעדט - "וידבר השם אל משה לאמור", און משה קומט און רעדט צום פֿאָלק; דאָס איז דאָס ערשטע מאָל וואָס עס האָט זיך געמאַכט פֿאַר משה צו הערן, "וישמע משה" - און וואָס שטייט? "וייטב בעיניו". עס האָט אים געפֿעלן אויסצוהערן. ווי שיין איז צו הערן און מקבל זיין פֿון יענעם עפּעס. אַנשטאָט צו רעדן די גאַנצע צייט - איין מאָל הער אויס, איין מאָל הער זיך צו אויך צו אַנדערע. "ברוב דברים לא יחדל פשע", און דעריבער ווען עס גייט פֿאַרביי פֿאַר דיר דער כסיל וואָס ביי אים איז דאָ אַ פֿילקייט פֿון ווערטער, ווייסטו באַלד זיין מהות.
און אַזוי ווי דער חלום איז פֿאַרמישט מיט פֿילע ענינים, זאָגט דער אבן עזרא אַז ווען אַ חלום איז געמישט מיט פֿילע ענינים איז דאָס אַ צייכן אַז ער קומט פֿון אַ תערובת פֿון מאכלים. מע האָט שוין מאריך געווען אין דעם אין "משנת החלומות" מבאר צו זיין ווי אַזוי אונטערצושיידן צווישן אמת'ע חלומות און חלומות שווא. איינער פֿון די סימנים איז: אויב אַ מענטש האָט געחלומ'ט אין אָנהייב נאַכט און דער חלום איז פֿאַרמישט פֿון פֿיל ענינים. אין אָנהייב נאַכט קומען די חלומות "מהאצטומכא", פֿונעם מאָגן - די פֿאַרעס און רויך וואָס גייען אַרויף פֿון דעם וואָס ער האָט געגעסן פֿאַרדרייען זיין מוח, און צוליב דער תערובת פֿון מאכלים נעמט דער חלום אַרום פֿילע ענינים. אַזאַ חלום, זאָגט דער אבן עזרא, האָט נישט קיין פתרון און צייגט נישט ניט אויף גוטס און ניט אויף שלעכטס, ווייל עס איז הבל. קעגן דעם, אין אַ חלום פֿאַר טאָג, ווען די מאכלים זענען שוין פֿאַרדייט געוואָרן, איז דאָ מער אַ שאנס אַז עס זאָל זיין אין אים עפּעס פֿון אמת - און אויך דעמאָלט, בתנאי אַז ער איז נישט פֿאַרמישט פֿון פֿילע ענינים.
און דער אבן עזרא פֿאַרבינדט דאָס אויך מיטן פֿריִערדיקן פסוק: דאָרט האָבן מיר געזען די וואָרענונג "אל תבהל על פיך" - ווען דו קומסט מתפלל זיין פֿאַרן אויבערשטן, שפּאָר מיט ווערטער. און על אחת כמה וכמה אין אַן אָרט וואָס איז באַשטימט צו דערמאָנען דאָרט תמיד דעם נאָמען פֿון השי"ת, אין בית הכנסת, זאָל אַ מענטש שפּאָרן מיט זיינע ווערטער און פֿאַרמינערן דאָס רעדן, כּדי נישט צוצוקומען לידי חטא.
אין ספר אמרי שפר ערקלערט ער: דער נביא זכריה זאגט "והחלומות השווא ידברו", און דאך זעען מיר אז ס'זענען פאראן חלומות וואס האבן אין זיך אן אמת'ן תוכן - דער חלום פון פרעה און זיינע שרים, די חלומות פון יוסף, יעקב'ס חלום מיטן לייטער וואס איז געווען א מראה נבואי, און דער חלום פון נבוכדנצר וואס איז מקוים געווארן. אויב אזוי, ווי אזוי דארף מען זיך באציען צו חלומות? קומט שלמה המלך און גיט דיר א סימן: "כי בא החלום ברוב עניין וקול כסיל ברוב דברים". אויב דו זעסט אז דער חלום איז פארווארפן מיט פילע פארשידענע ענינים - איז ניכר אז ס'איז בלויז א חלום און ס'איז נישטא קיין אמת'ע גייסט דערין. ווען דער חלום שפרינגט פון איין ענין צום צווייטן, פלוצלונג ביסטו דארט און פלוצלונג ביסטו דא, זאלסטו וויסן אז דאס איז נישט קיין אמת'ע מראה. און אויף דעם אופן זענען אלע חלומות וואס פארדרייען דעם מענטשן דעם קאפ יעדער נאכט, אלע זייערע רייד זענען הבל. און אויפן זעלבן אופן דערקענט מען דעם כסיל: דער חכם רעדט מיט געציילטע ווערטער, און דער כסיל שפארט אויף זיין מויל און רעדט וואס ס'קומט אים נאר אויפן געדאנק, און ברוב דברים לא יחדל פשע. און ווען דו זעסט א מענטש וואס רעדט אן אן אויפהער און אן א גרעניץ, ווייסטו גלייך אז ער איז א כסיל.
עס איז געווען א מעשה מיטן הגאון רבי ניסים קרליץ זכר צדיק לברכה, אז ס'איז געקומען צו אים א מענטש וואס איז געווען א רב פון א בית הכנסת, און האט אים געפרעגט וויפיל מען דארף מעיר זיין און וויפיל מען דארף מוכיח זיין. האט ער אים געזאגט: ווען מען האט מיר אויפגענומען צו זיין רב פונעם בית הכנסת האב איך לכתחילה אפגעזאגט, און דערנאך בין איך געגאנגען פרעגן דעם סטייפלער. איך האב אים געזאגט אז איך האב גרויס מורא, ווייל בתור רב פון א שול ליגט אויף מיר אן אחריות - איך מוז זען וואס ס'טוט זיך, און אויב איינער טוט עפעס שלא כהוגן דארף איך אים מעיר זיין. האט ער מיר געזאגט: ניין, דו דארפסט נישט מאכן קיין הערות. דער טייטש דערפון איז, אז פילע מאל טוען די הערות נאר דערווייטערן. נאר וואס דען? מען דארף געבן א פערזענליכע דוגמה און רעדן באופן כללי ווי אזוי די זאכן דארפן אויסזען, אבער נישט מאכן פאר מענטשן פערזענליכע הערות, ווייל דאס טוט נאר דערווייטערן און ברענגט דערצו אז צום סוף וועט גארנישט פארראכטן ווערן.
און ער האט ווייטער פארציילט: דעם ערשטן שבת ווען איך בין געקומען אין בית הכנסת האב איך געהערט דעם חזן זאגן "יעמוד מורנו הרב רבי ניסים". אין יענע מינוט האב איך געוואלט אויפשפרינגען - מען רופט מיר דאך נישט ניסים, מיין נאמען איז דאך שמריהו יוסף. (דער נאמען ניסים איז צוגעקומען ווייל אלס קינד, נאך פאר דער ברית מילה, איז ער אריינגעפאלן אין א גרויסער סכנת נפשות, און דערפאר האט מען אים צוגעגעבן דעם נאמען; און אגב, מען וועט נישט טרעפן קיין אשכנזים מיטן נאמען ניסים.) איך האב אים גלייך געוואלט פארריכטן, אבער איך האב זיך דערמאנט וואס דער סטייפלער האט געזאגט - נישט מאכן קיין הערות - און איך האב געשוויגן. און זייט דעמאלט קענען מיר אלע מיטן נאמען רב ניסים; ביז דעמאלט בין איך געווען באקאנט אלס רבי שמריהו יוסף, און פון דארט האט ער באקומען זיין נאמען. און ער האט אויסגעפירט: זעסטו, פון דעם זאלסטו נעמען א מוסר השכל - מען דארף נישט מאכן קיין הערות.
על כל פנים, דער כסיל פלאפלט אן א שיעור, די גאנצע צייט רעדט ער, די גאנצע צייט מאכט ער הערות, אויף יעדער זאך זאגט ער זיין מיינונג - און דאס ווייזט אויף זיין כסילות. און אזוי אויך דער חלום: ווען ס'איז פאראן אין אים א סך ענינים, ווייזט דאס אז ס'איז נישטא אין אים קיין שום ממשות.
כַּאֲשֶׁר תִּדֹּר נֶדֶר לֵאלֹהִים אַל תְּאַחֵר לְשַׁלְּמוֹ, כִּי אֵין חֵפֶץ בַּכְּסִילִים, אֵת אֲשֶׁר תִּדֹּר שַׁלֵּם. - ווען דו וועסט נדר'ן א נדר צו אלוקים זאלסטו נישט פארשפעטיקן אים צו באצאלן, ווייל דער אויבערשטער האט נישט קיין באגער אין די נארן; דאס וואס דו טוסט נדר'ן, באצאל.
ווען דו טוסט נדר'ן א נדר צו אלוקים, זאלסטו נישט פארשפעטיקן אים צו באצאלן נאר באצאל דעם נדר וואס פריער, ווייל דער אויבערשטער האט נישט קיין חפץ אין די כסילים וואס נדר'ן און באצאלן נישט - את אשר תדור שלם, דאס וואס דו האסט גענדר'ט באצאל. און דער מדרש פארבינדט דאס מיט וואס ס'שטייט פריער: "וקול כסיל ברוב דברים" - דאס זענען די וואס זענען מרבה צו נדר'ן און באצאלן נישט; ער נדר'ט דא און ער איז מתנדב דארט מיט א סך רייד. דערפאר זאגט דיר דער פסוק: היזהר, דער כסיל רעדט צופיל, און דו זאלסט נישט זיין ווי אים.
דער אלשיך הקדוש וואונדערט זיך זייער שטארק: איז דען דאס די חכמה פון שלמה המלך? אין דער תורה שטייט דאך שוין "כי תדור נדר להשם אלוקיך לא תאחר לשלמו", און מען דארף דאך נישט אז שלמה זאל אונז איבערזאגן פסוקים פון דער תורה. און נאך מער, פארוואס לייגט ער צו "את אשר תדור שלם" - ס'איז דאך שוין געזאגט געווארן אין דער רישא "אל תאחר לשלמו"? און נאך א קשיא, דער קומענדיגער פסוק זאגט "טוב אשר לא תדור משתדור ולא תשלם" - דאס איז דאך פשוט און פארשטענדליך פון זיך אליין, אפילו א קינד פארשטייט אז ס'איז בעסער נישט צו נדר'ן ווי איידער צו נדר'ן און נישט באצאלן; ווער האט דיך דען געבעטן צו נדר'ן? אויב האסטו גענדר'ט און נישט באצאלט ביסטו עובר, און קיינער צווינגט דיך נישט צו נדר'ן. ביז אזוי ווייט אז רבי מאיר האט געמוזט געבן א באזונדערן הסבר, אז דער פסוק איז באהאפטן צום סוף פונעם פריערדיגן פסוק: הגם "את אשר תדור שלם", און אפילו אז דו באצאלסט צום סוף - איז בעסער אז דו זאלסט גארנישט נדר'ן; נאר ברענג די בהמה און קרב איר גלייך, אן קיין פריערדיגע הבטחות. און נאך מער, די ווערטער "אין חפץ בכסילים" זענען לכאורה איבריג, ווייל ס'איז דאך פשוט אז דער אויבערשטער האט נישט קיין חפץ אין כסילים.
נאר אויב מען דקדוק'ט אינעם לשון זעט מען: עס שטייט נישט "תדור נדר להשם" אזוי ווי דער לשון התורה "איש כי ידור נדר להשם", נאר עס שטייט "תדור נדר לאלוהים". און פארוואס איז דא מדגיש דעם שם אלוקים? ווייל דא רעדט מען פון א מענטש וואס איז אריינגעפאלן אין א צרה - דער שם אלוקים איז דאך מידת הדין, און ער געפינט זיך אין א מצב וואס מידת הדין האט אים געטראפן. דערפאר זאגט אים דער כתוב: זאלסט נישט זאגן איך נדר א נדר, און איך וועל עס באצאלן ווען איך וועל ניצול ווערן פון יענער צרה און אנקומען צו חיים טובים ולשלום - נאר באצאל גלייך, נאך איידער דו זעסט די הצלה.
און זאלסט נישט זאגן: איך וויל דאך זיכער מקיים זיין מיין נדר, ווייל איך בין דאך פאראינטערעסירט אין דער הצלה, און דער אומדן הדעת ווייזט אז איך האב גענדר'ט כדי ארויסצוגיין פון דער צרה, און ס'איז נישטא קיין חשש אז איך וועל נדר'ן און נישט באצאלן. אויף דעם זאגט ער "כי אין חפץ בכסילים". דער ביאור הדברים: ווען דער נדר וואלט נישט געקומען צוליב א צרה און צוליב א חטא, וואלט מען אים טאקע געמעגט פארשפעטיקן ביז דריי רגלים, וויבאלד מען פארשפעטיקט נישט א נדר מער ווי דריי רגלים. אבער דא - ווי אזוי ביסטו אנגעקומען צו דער צרה? צוליב א חטא, און דאס ווערט אנגערופן א כסיל, ווייל אין אדם חוטא אלא אם כן נכנסה בו רוח שטות. און וויבאלד מידת הדין איז געקומען אויף דיר צוליב דיין חטא, איז דא נישט קיין פלאץ אפצושטופן די תשלום הנדר ביז נאך דער הצלה, און ס'איז נישט גענוג דער גוטער רצון און דער חפץ צו באצאלן. דאס איז "אין חפץ בכסילים" - עס איז נישט גענוג דער חפץ און דער גוטער רצון ווען ס'איז א מענטש וואס האט געזינדיקט און שטייט אין א צרה; נאר באצאל גלייך, "את אשר תדור שלם". קומט אויס לויטן אלשיך הקדוש א גרויסער חידוש: אפילו דו האסט גענדר'ט אויפן תנאי צו באצאלן, ווען דו ביסט אין א צרה יאג זיך אונטער מיט דער באצאלונג און ווארט נישט ביז דו וועסט ארויסגיין פון דער צרה - און מיט דעם איז דיר פארזיכערט די הצלה.
דער אמרי שפר ערקלערט: פריער האט דער פסוק גערעדט וועגן ענינים פון רייד, און דא גייט ער איבער צו רעדן וועגן פארבאטענע דיבורים וואס זענען בין אדם למקום. עס זענען דא פארבאטענע דיבורים בין אדם לחבירו, ווי למשל לשון הרע, און עס זענען דא פארבאטענע דיבורים בין אדם למקום. און וואס זענען זיי? "כאשר תדור נדר לאלוקים אל תאחר לשלמו" - און אפשר וועסטו זאגן: איך וועל מנדר זיין און נישט באצאלן. צי קען דען עמעצער אזוי טראכטן אויפ'ן זינען? נאר מען רעדט פון א מתוחכם'דיגן מענטש, וואס זאגט: איך וועל מנדר זיין כדי די זאך זאל האבן אן אפקלאנג, אז פיל מענטשן זאלן הערן און זיך ערוועקן. עס קומט א ראש ישיבה רעדן און מאכן א מגבית, ער פלאמט אן דעם עולם, און מען פרעגט ווער איז דער ערשטער וואס גיט - הייבט יענער אויף די האנט: דריי טויזנט דאלאר! צוליב יענעם שטופ ערוועקן זיך אלע, דער גיט צוויי הונדערט דאלאר און יענער אזוי; בעת דער בעל השלושת אלפים זאגט: דאס איז בלויז געווען א "סטארטער", א נדר כדי צו ערוועקן די אנדערע, נישט כדי צו באצאלן. אפשר וועסטו זאגן, איך וועל מנדר זיין און נישט באצאלן כדי פיל זאלן מקנא זיין אין מיר און זיי וועלן מנדר זיין צום אויבערשטן און באצאלן, און עס וועט זיין שפייז אין בית ה'. אויף דעם קומט דער פסוק און זאגט: דער אויבערשטער האט נישט קיין חפץ אין כסילים. דער אויבערשטער וויל נאר א מענטש וואס זיין הארץ איז אים מנדב צו טון א נדר על מנת צו געבן, און נישט אזעלכע וואס מאכן הבטחות און צום סוף גיבן זיי נישט. און ווי די גמרא ברענגט וועגן שמעון הצדיק, וואס האט קיינמאל נישט געגעסן קיין קרבן פון א נזיר טמא, ווייל א מענטש איז מנדר נזירות און דערנאך באדויערט ער - האט דער אויבערשטער נישט קיין באגער אין בעלי נדרים וואס באדויערן און זייער הארץ איז נישט גאנץ. און דערפאר "את אשר תדור שלם", און מאך נישט אזא שפילקע כדי צו ערוועקן דעם ציבור.
דער עטרת שמואל, וואס דער מעם לועז ברענגט, ערקלערט "אין חפץ בכסילים" אויף אן אנדער אופן: נישט אז דער אויבערשטער האט נישט קיין חפץ אין די כסילים, נאר די כסילים אליין האבן נישט קיין חפץ - זיי האבן נישט קיין שטארקן רצון מקיים צו זיין זייער נדר. ווארום אויב דו וואלסט געהאט א שטארקן רצון מקיים צו זיין דיין נדר, וואלסטו מצליח געווען אים מקיים צו זיין וואס זאל נאר נישט זיין, אפילו דיין מצב איז שווער און אפילו דו פרעגסט זיך פון וואנעט. ווען עס איז פאראן א חפץ - איז פאראן הצלחה. און פארוואס באצאלט דער כסיל נישט צום סוף? ווייל ער האט נישט קיין חפץ און קיין רצון צו באצאלן, און דאס אליין איז דער גורם אז ער זאל נישט באצאלן; און ווען ער וואלט געהאט אן אמת'ן חפץ, וואלט ער געפונען פון וואנעט און ווי אזוי צו באצאלן זיין חוב.
טוֹב אֲשֶׁר לֹא תִדֹּר מִשֶּׁתִּדּוֹר וְלֹא תְשַׁלֵּם. - עס איז בעסער אז דו זאלסט נישט מנדר זיין, ווי איידער דו זאלסט מנדר זיין און נישט באצאלן.
די פסיקתא זוטרתא ברענגט: רבי יהודה זאגט, בעסער פון דעם און פון דעם - איינער וואס איז נודר און ער באצאלט. דאס הייסט, עס איז בעסער נישט מנדר צו זיין ווי איידער מנדר צו זיין און נישט באצאלן, אבער דאס אמת'ע גוטע איז אז דו זאלסט מנדר זיין און באצאלן, ווי עס שטייט "נדרו ושלמו להשם אלוקיכם" - זייט מנדר און באצאלט. און ער קריגט זיך אין דעם מיט דער שיטה פון רבי מאיר, וואס האט געזאגט: בעסער פון ביידע איז אז ער איז גארנישט מנדר כל עיקר. און ווי אזוי זאל ער טון? ער ברענגט זיין שעפּס אין עזרה, ער הייליגט זי און שעכט זי. זאגט רבי מאיר: פארנעם זיך נישט מיט קיין נדרים כלל. דו ווילסט ברענגען א קרבן? אן קיין התחייבויות - נעם אים, ברענג אים אין עזרה און זאג ער זאל זיין א קרבן צום אויבערשטן. ווארום פריערדיגע נדרים קענען גורם זיין פראבלעמען: א מענטש איז מנדר און פלוצים ווערט ער נפטר, א מענטש איז מנדר און פלוצים האט ער נישט קיין מעגליכקייט און שטופט עס אפ אויף שפעטער. און בקיצור, פרעגט די גבאים אין בית הכנסת וויפיל פון די נדרים זענען פארלוירענע נדרים. דערפאר איז בעסער, זאגט רבי מאיר, אז דו זאלסט נישט מנדר זיין, איידער דו זאלסט צום סוף אנקומען צו א מצב וואס דו קענסט זיך נישט קלאר מאכן מיט'ן נדר וואס דו האסט געמאכט.
דער אמרי שפר ערקלערט דעם פסוק אין המשך צו זיינע רייד: "טוב אשר לא תדור משתדור ולא תשלם" - דאס הייסט אויב דו קלערסט נישט צו באצאלן. ווארום מיר האבן דאך גערעדט פון איינעם וואס וויל נאר ערוועקן דעם ציבור זיי זאלן מנדר זיין; זאגט אים דער פסוק: אויב ס'איז נישט אין דיין דעת צו באצאלן, איז בעסער אז דו זאלסט נישט מנדר זיין ווי איידער דו זאלסט מנדר זיין און נישט באצאלן כדי צו מאכן דיין באשעפער רייך מיט די נדרים פון כסילים - דער אויבערשטער האט נישט קיין חפץ אין אזעלכע נדרים.
דער כלי יקר באמערקט דא אן אינטערעסאנטע באמערקונג: פון דא איז א ראיה אז קהלת האט גערעדט בהקהל אין חג הסוכות. און ווי מיר האבן געזען, ווערט קהלת אזוי גערופן ווייל דער מלך פלעגט פארזאמלען דעם פאלק און רעדן פאר זיי דברי תורה אין די רגלים, און בעיקר אין חג הסוכות, וואס דעמאלט איז עס געווען מער אנגענומען, אזוי ווי די מצוה פון הקהל נאך שמיטה. און דאך שטייט דאך די מצוה פון בל תאחר קלאר מפורש אין דער תורה, טא פארוואס האט זי קהלת אריינגעברענגט דא? נאר קהלת האט דא אריינגעשטעלט די דרשה וואס ער האט געדרש'נט אין בית המקדש פאר'ן פאלק וואס זענען עולה רגל געווען. ער פלעגט זען אז מענטשן קומען צו א מכשול פון בל תאחר און פאלן דורך, זיי זענען מנדר נדרים און ברענגען צום סוף נישט זייערע קרבנות; דערפאר בשעת נעילת שער, פאר יעדער איינער גייט אהיים צו זיך, פלעגט ער זיי ווארענען: עס איז בעסער אז דו זאלסט נישט מנדר זיין ווי איידער דו זאלסט מנדר זיין און נישט באצאלן, און אויב האסטו שוין געמאכט א נדר - באצאל יעצט דיין נדר און שטופ עס נישט אפ.
דער מעם לועז ברענגט: רבי שמואל האט געזאגט, יעדער וואס איז נודר און באצאלט נישט ברענגט אן אן אומגליק אויף זיך אז זיין ווייב זאל שטארבן, אזוי ווי יעקב האט געזאגט "ואני בבואי מפדן ארם מתה עליי רחל בדרך". און די זאך איז מרומז אין די ראשי תיבות: "מִשֶּׁתִּדּוֹר וְלֹא תְשַׁלֵּם" - ראשי תיבות מוו"ת. דאס לערנט אונז, און אזוי ווי מיר וועלן זען ווייטער ביי "למה ייקח משכבך מתחתיך", אז חס ושלום רירט עס אן זיין ווייב און זיינע קינדער. און דערפאר איז פיל בעסער אז א מענטש זאל גארנישט מנדר זיין כלל.
פון דאַנען קומען מיר צו אַן אינטערעסאַנטער שאלה: אַ מענטש וואָס איז שולדיק חובות פאַר מענטשן, זאָל ער געבן מעשר כספים? די זאַך ווערט דורכגעטאָן אין הלכה. עס זענען דאָ וואָס זאָגן אַז ער זאָל זיך דאָס פאַרשרייבן, און ווען עס וועט אים ברייטער ווערן זאָל ער געבן; עס זענען דאָ וואָס זאָגן אַז ער זאָל געבן טיילווייז; און טייל זאָגן אַז צו מעשר כספים איז מען פאַרפליכטעט. און עס איז דאָ פּלאַץ דאָס צו מברר זיין, ווייל אויף מעשר כספים אַליין איז דאָ אַ דיון צי מיר זענען מחויב דערין צי נישט. און טייל זאָגן אַז ער זאָל גאָרנישט געבן קיין מעשר כספים, ווייל צו פריעת בעל חוב איז מען דאָך יאָ מחויב. און מען דאַרף דעבאַטירן צי מעשר כספים איז מדין נדר צי מדין צדקה - און דאָס איז אַ גרויסער דיון אין די פוסקים אונטער וועלכער הגדרה דאָס גייט אַריין. אָבער זיכער איז דער חיוב פון באַצאָלן דעם חוב גרויס, און דערפאַר, ווען מען איז שולדיק מענטשן געלט, זאָל מען קודם באַצאָלן די חובות און ערשט דענאָך געבן מעשר כספים.
און דאָס מיינט נישט אַז אַ מענטש מעג זיך פוטור מאַכן אויף אייביק פון מעשר כספים מיטן טענה אַז ער האָט אַ משכנתא אויף פינף און צוואַנציק יאָר און ער איז אַ בעל חוב צום באַנק - צי וועט ער דען פינף און צוואַנציק יאָר זיין פטור? זיכער איז דאָס נישט די כוונה. נאָר מען רעדט פון איינעם וואָס האָט בעלי חובות וואָס מאָנען און דרוקן אים איצט, און ער מוז זיי באַצאָלן, און אויב ער וועט זיי באַצאָלן וועט ער נישט קענען געבן קיין מעשר כספים. אָבער אַ מענטש וואָס ברוך השם זיין מצב הפרנסה איז נאָרמאַל, און ער קען סיי באַצאָלן צוביסלעך זיינע חובות און סיי געבן מעשר כספים, און מען דרוקט אים נישט אויף פריעת חובות - מזה ומזה אל תנח ידך, פון ביידע זאָל ער זיך נישט צוריקהאַלטן.
דער חיד"א אינעם ספר דבש לפי טייטשט אַזוי דעם פּסוק: "טוב אשר לא תדור" - אויף צדקה, "משתדור ולא תשלם" - די חובות וואָס דו ביסט שולדיק. דאָס הייסט, עס איז פיל בעסער נישט צו מאַכן קיין נדרים אויף צדקה און זיך נישט אַריינציען אין נייע התחייבויות וואָס מען איז נישט מחויב דערין, איידער צו מאַכן אַ נדר אויף צדקה און נישט באַצאָלן די חובות וואָס זענען אַ פולקאָמער חיוב אויף דיר. ווייל עס איז דאָך דאָ אַ מצוה פון פריעת בעל חוב - האָסט גענומען אַן הלוואה, באַצאָל זי אָפּ. דערפאַר איז בעסער נישט צו נדר'ן צו געבן געלט וואָס דו ביסט נישט מחויב, איידער צו מאַכן נדרים און דאָס וואָס דו ביסט שולדיק פאַר די בעלי חובות זאָלסטו נישט באַצאָלן. אוודאי איז פיל בעסער קודם צו באַצאָלן און אָפּראַטעווען זיינע חובות.
מיר האָבן געלערנט אין דעם טייל איין יסוד וואָס ציט זיך דורך איבער אַלעם: דער ווערט פון אַ באַגרענעצטן און געמאָסטענעם רעדן. דער אבן עזרא פאַרענדיקט זיין ביקורת אויף די פייטנים מיט אַ רוף צו מתפלל זיין די קבועה'דיקע תפילה מיט אַ קלאָרן און פשוטן לשון, "ויהיו דברינו מעטים ולא נענש בדין". און פון דאָ צום פּסוק "כי בא החלום ברוב עניין וקול כסיל ברוב דברים" - אַז די פילקייט פון ענינים ווייזט אַז דער חלום איז הבל, און די פילקייט פון רייד ווייזט אַז דער רעדנער איז אַ כסיל; און דער חכם ווייסט דווקא ווי צו שווייגן, צו הערן און מקבל צו זיין. און פון דאָ צו נדרים: "כאשר תדור נדר לאלוהים אל תאחר לשלמו" - און בפרט ווער עס איז געקומען אין אַ צרה צוליב זיין חטא, זאָל ער צואיילן די באַצאָלונג און נישט וואַרטן אויף דער ישועה, ווייל עס איז נישט גענוג בלויז דער גוטער רצון. "טוב אשר לא תדור משתדור ולא תשלם" - גיי נישט אַריין אין איבעריקע התחייבויות, מאַך נישט קיין נדרים כדי אויפצומונטערן אַנדערע אָן קיין כוונה צו באַצאָלן, און שטעל פאָראויס די פריעת חובות צו בשר ודם. קיצור הדיבור און שלמות הקיום - דאָס איז דער דרך פונעם חכם.